Nga: Isuf B. Bajrami
Evropa po e rrit gatishmërinë e popullsisë për përballimin e krizave, duke kërkuar që qytetarët të jenë në gjendje të sigurojnë nevojat themelore gjatë 72 orëve të para. Në një kohë kur tensionet ndërkombëtare, konfliktet ushtarake dhe rreziku i përshkallëzimit bërthamor kanë rikthyer shqetësimet për sigurinë globale, përgatitja civile bëhet domosdoshmëri. Por sa e përgatitur është Kosova? Çfarë parashikojnë ligjet, rregulloret dhe planet tona institucionale? A janë kapacitetet për zbulimin e rrezatimit, paralajmërimin e popullsisë, strehimin dhe trajtimin mjekësor të gatshme për t’u vënë në funksion? Dhe, mbi të gjitha, çfarë duhet të bëjë çdo qytetar për të mbrojtur jetën e vet dhe të familjes?
1. BOTA NË NJË REALITET TË RI TË SIGURISË
Siguria ndërkombëtare po përballet me sfida gjithnjë e më komplekse. Lufta në Ukrainë, tensionet në Lindjen e Mesme, rivaliteti ndërmjet fuqive të mëdha dhe kërcënimet që lidhen me programet bërthamore kanë rikthyer në vëmendjen e botës një rrezik që njerëzimi shpresonte të mos e përjetonte më: përdorimin e armëve bërthamore.
Në këtë realitet, siguria nuk mund të matet vetëm me kapacitetet ushtarake, numrin e forcave të armatosura, sistemet raketore apo aftësitë mbrojtëse të shteteve.
Ajo duhet të matet edhe me një element tjetër, po aq të rëndësishëm: sa të përgatitura janë shoqëritë dhe qytetarët për të mbijetuar në rast të një krize madhore?
Një shtet mund të ketë ushtri të fuqishme, por nëse nuk ka sisteme funksionale të paralajmërimit, mbrojtjes civile, shërbimeve shëndetësore dhe komunikimit me popullsinë, qytetarët mbeten të ekspozuar ndaj pasojave të një emergjence.
Prandaj, përgatitja civile duhet të jetë pjesë përbërëse e konceptit modern të sigurisë kombëtare.
Nuk bëhet fjalë për të parashikuar se kur mund të ndodhë një katastrofë. Bëhet fjalë për të mos qenë të papërgatitur nëse ajo ndodh.
2. EVROPA PO PËRGATITET: 72 ORËT E PARA MUND TË JENË VENDIMTARE
Më 26 mars 2025, Komisioni Evropian miratoi Strategjinë e Bashkimit për Gatishmëri, e njohur si Preparedness Union Strategy.
Strategjia synon të forcojë aftësinë e Evropës për të parandaluar, përballuar dhe menaxhuar krizat, duke përfshirë kërcënimet gjeopolitike, konfliktet ushtarake, sulmet kibernetike, fatkeqësitë natyrore dhe emergjencat shëndetësore.
Një prej rekomandimeve kryesore është që qytetarët të jenë në gjendje të sigurojnë nevojat themelore për së paku 72 orët e para të një emergjence.[1]
Më 3 nëntor 2026, sipas zhvillimit të njoftuar për udhëzimet e reja të Komisionit Evropian, kjo qasje u konkretizua më tej për përgatitjen e popullsisë ndaj krizave.
Pse pikërisht 72 orë?
Sepse në një krizë të madhe institucionet e emergjencës mund të mos jenë në gjendje të arrijnë menjëherë te çdo familje.
Rrugët mund të bllokohen. Shërbimet publike mund të ndërpriten. Furnizimi me energji dhe ujë mund të dëmtohet. Komunikimi mund të bëhet i vështirë. Spitalet mund të përballen me fluks të madh pacientësh.
Në këto rrethana, familjet duhet të jenë në gjendje të sigurojnë vetë nevojat themelore derisa të organizohet ndihma institucionale.
Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm: rekomandimi për 72 orë nuk është paralajmërim se një sulm bërthamor është i afërt. Ai përfshin shumë lloje krizash.
Gjithashtu, në rast të një emergjence bërthamore, kalimi i 72 orëve nuk nënkupton automatikisht se qytetarët mund të dalin nga strehimi. Kohëzgjatja e qëndrimit brenda duhet të përcaktohet nga niveli i ndotjes dhe udhëzimet e autoriteteve.
3. RREZIKU BËRTHAMOR: PSE DUHET TË JEMI TË PËRGATITUR?
Një shpërthim bërthamor është ndër ngjarjet më shkatërruese që mund të përjetojë njerëzimi.
Pasojat e tij nuk kufizohen vetëm në zonën ku ndodh shpërthimi. Ato mund të përfshijnë dëmtime masive infrastrukturore, humbje të menjëhershme të jetëve njerëzore, djegie të rënda, dëmtime nga vala goditëse dhe ekspozim ndaj rrezatimit jonizues.
Duhet të kuptohen tri lloje kryesore të rrezikut.
Vala goditëse: mund të shkatërrojë ndërtesa, të thyejë xhama dhe të shkaktojë dëmtime të rënda fizike.
Rrezatimi termik: energjia e çliruar nga shpërthimi mund të shkaktojë djegie të rënda dhe zjarre.
Rrezatimi jonizues dhe ndotja radioaktive: materialet radioaktive mund të përhapen në atmosferë dhe të depozitohen në tokë, ndërtesa, automjete, burime uji dhe sipërfaqe të ndryshme.
Ky fenomen njihet si fallout.
Grimcat radioaktive mund të barten nga era dhe të krijojnë zona të ndotura edhe jashtë hapësirës së shkatërrimit të drejtpërdrejtë.
Kjo është arsyeja pse rreziku nuk përfundon me shpërthimin.
Përhapja e ndotjes varet nga fuqia e armës, lartësia e shpërthimit, kushtet atmosferike dhe drejtimi i erës.
Për këtë arsye, qytetarët nuk duhet të marrin vendime për evakuim vetëm duke u bazuar në atë që shohin apo dëgjojnë. Nevojiten matje të rrezatimit dhe udhëzime nga institucionet përgjegjëse.
4. KOSOVA: ÇFARË PARASHIKON KUADRI LIGJOR PËR EMERGJENCAT RADIOLOGJIKE DHE BËRTHAMORE?
Kjo është pjesa që meriton vëmendje të veçantë, sepse përgatitja e Kosovës nuk është vetëm çështje e rekomandimeve ndërkombëtare. Ajo është edhe obligim ligjor dhe institucional.
Kosova ka një bazë ligjore të posaçme për mbrojtjen nga rrezatimi dhe sigurinë bërthamore.
Bëhet fjalë për Ligjin Nr. 06/L-029 për Mbrojtje nga Rrezatimi dhe Siguri Bërthamore, të publikuar në Gazetën Zyrtare më 27 prill 2018.[2]
Ky ligj përcakton përgjegjësitë institucionale për mbrojtjen e shëndetit të qytetarëve dhe mjedisit nga efektet e dëmshme të rrezatimit jonizues, si dhe organizimin e reagimit ndaj emergjencave radiologjike dhe bërthamore.
Veçanërisht i rëndësishëm është Neni 24, i cili përcakton se:
Agjencia përkatëse për mbrojtjen nga rrezatimi dhe sigurinë bërthamore, në bashkëpunim me Agjencinë e Menaxhimit të Emergjencave, përgatit dhe zbaton Planin Kombëtar të Reagimit ndaj Emergjencave Radiologjike dhe Bërthamore.
Ky plan duhet të miratohet nga Qeveria.
Popullsia që mund të preket duhet të informohet menjëherë për masat e mbrojtjes së shëndetit dhe veprimet që duhet të ndërmarrë.
Duhet të ekzistojë bashkëpunim dhe shkëmbim informacioni me shtetet fqinje dhe organizatat ndërkombëtare.
Plani duhet të mbulojë emergjencat që mund të ndodhin brenda territorit të Kosovës, por edhe ato që ndodhin jashtë tij dhe mund të ndikojnë në vendin tonë.[2]
Ky nen është jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Ai dëshmon se ligjvënësi ka paraparë edhe mundësinë që një incident radiologjik ose bërthamor të ndodhë jashtë kufijve të Kosovës, por pasojat të prekin popullsinë tonë.
Pra, mbrojtja nuk duhet të kufizohet vetëm në incidentet që ndodhin brenda territorit të vendit.
Një pyetje themelore shtrohet këtu: nëse ligji e kërkon hartimin dhe zbatimin e një plani kombëtar, a është ky plan aktualisht i miratuar, i përditësuar, i financuar dhe i testuar në praktikë?
Kjo është një çështje për të cilën qytetarët kanë të drejtë të marrin përgjigje të qartë nga institucionet.
5. RREGULLORE NR. 08/2021: PËRGJEGJËSIA E DREJTPËRDREJTË E AGJENCISË SË MENAXHIMIT TË EMERGJENCAVE
Një dokument tjetër me rëndësi të veçantë është Rregullorja (QRK) Nr. 08/2021 për Emergjencat dhe Monitorimin Radiologjik, e miratuar nga Qeveria më 23 dhjetor 2021 dhe e publikuar në janar 2022.[3]
Kjo rregullore përcakton kërkesat për menaxhimin e emergjencave radiologjike dhe monitorimin e rrezatimit.
Ajo është veçanërisht e rëndësishme për rolin e Agjencisë së Menaxhimit të Emergjencave.
Çfarë obligohet të bëjë AME?
Neni 8 përcakton se Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave duhet të krijojë dhe të mirëmbajë një sistem të menaxhimit të emergjencave, i cili duhet të jetë në gjendje të reagojë edhe ndaj situatave të ekspozimit emergjent.
Neni 9 shkon edhe më tej.
Ai përcakton se AME duhet të sigurojë që planet e reagimit për llojet e ndryshme të emergjencave të jenë të përgatitura paraprakisht.
Por përgjegjësia nuk përfundon me hartimin e dokumenteve.
Rregullorja kërkon që planet të testohen, të rishikohen dhe të përmirësohen në intervale të rregullta, duke marrë parasysh mësimet nga emergjencat e mëparshme dhe rezultatet e ushtrimeve kombëtare e ndërkombëtare.
Gjithashtu, AME duhet të vlerësojë pasojat e emergjencës dhe efektivitetin e masave mbrojtëse.[3]
Këtu qëndron dallimi ndërmjet një plani që ekziston në letër dhe një sistemi që mund të funksionojë në praktikë.
Një plan i paprovuar nuk garanton reagim efektiv.
Një plan pa pajisje, pa personel të trajnuar, pa komunikim ndërinstitucional dhe pa ushtrime praktike nuk ofron sigurinë që qytetarët kanë të drejtë të presin.
Prandaj, AME duhet të informojë publikun për nivelin e zbatimit të këtyre obligimeve.
6. ÇFARË KEMI REALISHT NË KOSOVË? ANALIZA E DOKUMENTEVE ZYRTARE
Gjatë shqyrtimit të dokumenteve publike dalin në pah disa zhvillime që duhet të trajtohen me seriozitet.
A. Plani i Reagimit Kombëtar
Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave ka publikuar Planin e Reagimit Kombëtar, të datës nëntor 2023.
Ky dokument paraqet bazën e përgjithshme të reagimit të Kosovës ndaj llojeve të ndryshme të fatkeqësive dhe emergjencave.
Ai përcakton strukturat e koordinimit, përgjegjësitë institucionale dhe mënyrën e aktivizimit të mekanizmave shtetërorë në rast të një incidenti të madh.
Plani parasheh bashkëpunimin ndërmjet institucioneve qendrore, komunave, shërbimeve emergjente dhe organizatave të tjera.
Ai përfshin edhe strukturat operative të AME-së dhe Qendrat Operative Emergjente 112.[4]
Ky është një mekanizëm i rëndësishëm për reagimin kombëtar.
Megjithatë, gjatë shqyrtimit të versionit publik të Planit të Reagimit Kombëtar nuk u identifikua një pjesë e posaçme që do të dëshmonte se ky dokument përmban të gjitha procedurat specifike për emergjencat radiologjike dhe bërthamore.
Kjo nuk do të thotë se Kosova nuk ka dokumente të tjera teknike apo procedura operative që nuk janë publikuar.
Por do të thotë se duhet të sqarohet publikisht se si ndërthuren Plani i Përgjithshëm i Reagimit Kombëtar dhe Plani i Posaçëm për Emergjencat Radiologjike dhe Bërthamore.
Nuk mjafton të dimë se ekziston një sistem i përgjithshëm emergjent. Duhet të dimë se si do të funksiononte ai në rast të një incidenti radiologjik.
B. Bashkëpunimi ndërmjet AME-së dhe Agjencisë për Mbrojtje nga Rrezatimi dhe Siguri Bërthamore
Një dokumentim tjetër me rëndësi gjendet në njoftimin zyrtar të AME-së të datës 26 janar 2022.
Në këtë njoftim bëhet e ditur se drejtuesit e Agjencisë së Menaxhimit Emergjent dhe Agjencisë për Mbrojtje nga Rrezatimi dhe Siguri Bërthamore kishin zhvilluar një takim pune.
Fokusi i takimit ishte trajtimi i rekomandimeve të ekspertëve të Komisionit Evropian për hartimin e Planit Kombëtar për mbrojtjen nga emergjencat radiologjike dhe bërthamore.
Institucionet kishin shprehur gatishmërinë për vazhdimin e bashkëpunimit dhe përafrimin me standardet ndërkombëtare.[5]
Ky njoftim është i rëndësishëm sepse dëshmon se procesi i përgatitjes së planit të posaçëm ishte në agjendën institucionale.
Por këtu shtrohet një pyetje e natyrshme:
Çfarë është realizuar nga ky proces që nga janari 2022 deri më sot?
A është përfunduar plani? A është miratuar nga Qeveria? A është testuar? A janë trajnuar ekipet përgjegjëse?
Këto janë informacione që duhet të bëhen publike.
C. Plani i Veprimit për Siguri Shëndetësore 2024–2026: dokumenti që kërkon vëmendje të veçantë
Një prej dokumenteve më domethënëse në këtë analizë është Plani i Veprimit për Siguri Shëndetësore 2024–2026, i publikuar nga institucionet shëndetësore të Kosovës.[6]
Në këtë dokument ekziston një kapitull i posaçëm me titull:
Emergjencat nga rrezatimi.
Në objektivin specifik 14 parashihet:
Fuqizimi i mekanizmave për detektim dhe reagim ndaj emergjencave radiologjike dhe bërthamore.
Ky objektiv përmban disa aktivitete konkrete.
14.1. Vlerësimi i rrezikut për shfaqjen e emergjencave radiologjike dhe bërthamore.
Për këtë aktivitet është paraparë një kosto prej 29.500 eurosh, me institucion udhëheqës Ministrinë e Mjedisit, Planifikimit Hapësinor dhe Infrastrukturës.
14.2. Hartimi i planit të reagimit për emergjenca radiologjike dhe sigurinë bërthamore.
Për këtë aktivitet është paraparë kosto prej 45.000 eurosh, me përfshirjen e institucioneve përkatëse, përfshirë AME-në, Ministrinë e Shëndetësisë, Institutin Kombëtar të Shëndetësisë Publike, Shërbimin Spitalor Klinik dhe Universitar të Kosovës, Policinë dhe Forcën e Sigurisë së Kosovës.
14.3. Vlerësimi i nevojave për laboratorë për analiza radiologjike të ushqimit, ujit dhe mostrave mjedisore.
Ky aktivitet është thelbësor, sepse në një emergjencë radioaktive duhet të ekzistojë mundësia për të përcaktuar nëse uji, ushqimi dhe mjedisi janë të kontaminuar.
14.4. Hartimi i udhërrëfyesit dhe protokollit për menaxhimin klinik të personave të ekspozuar ndaj rrezatimit të jashtëm dhe të brendshëm.
Kjo nënkupton krijimin e procedurave për identifikimin, vlerësimin dhe trajtimin mjekësor të personave të ekspozuar.
14.5. Sigurimi i jodurit të kaliumit për grupet prioritare.
Në dokument është paraparë një buxhet prej 1.080.000 eurosh për sigurimin e jodurit të kaliumit, me fokus të veçantë te grupmosha 0–15 vjeç dhe shpërndarja në institucionet e kujdesit shëndetësor parësor.[6]
Këto të dhëna janë shumë domethënëse.
Ato tregojnë se institucionet kanë identifikuar nevoja konkrete që duhet të plotësohen për të forcuar gatishmërinë e Kosovës.
Por duhet të theksojmë një dallim thelbësor: fakti që një aktivitet është përfshirë në planin e veprimit dhe i është caktuar buxhet nuk dëshmon automatikisht se ai është realizuar.
Dokumenti paraqet objektivat, aktivitetet dhe produktet që synohen të arrihen deri në vitin 2026. Për të vërtetuar realizimin e tyre nevojiten raporte të zbatimit, dëshmi të prokurimit, dokumente të miratimit dhe rezultate të testimeve.
Prandaj, meqë jemi në nëntor 2026, institucionet duhet të publikojnë një raport të qartë për secilin aktivitet.
A është kryer vlerësimi i rrezikut?
A është hartuar dhe miratuar plani kombëtar?
A janë vlerësuar nevojat për laboratorë?
A janë hartuar protokollet klinike?
A janë siguruar sasitë e planifikuara të jodurit të kaliumit?
A është bërë shpërndarja e tij sipas kritereve mjekësore?
Këto nuk janë pyetje akademike. Janë pyetje që lidhen drejtpërdrejt me sigurinë dhe jetën e qytetarëve.
7. ÇFARË DUHET TË KËRKOJË PUBLIKU NGA AGJENCIA E MENAXHIMIT TË EMERGJENCAVE?
AME ka rol qendror në sistemin e reagimit emergjent në Kosovë.
Sipas mandatit të saj institucional, ajo koordinon vlerësimin e rrezikut, planifikimin e reagimit, sistemet e paralajmërimit të hershëm, ekipet e reagimit dhe Qendrat Operative Emergjente 112.[7]
Për këtë arsye, është e domosdoshme që qytetarët të informohen për gjendjen reale të gatishmërisë.
AME duhet të sqarojë publikisht çështjet në vijim.
1. A ekziston plani i posaçëm kombëtar?
Duhet të bëhet e ditur nëse Plani Kombëtar i Reagimit ndaj Emergjencave Radiologjike dhe Bërthamore është përfunduar dhe miratuar nga Qeveria, në përputhje me Nenin 24 të Ligjit Nr. 06/L-029.
Nëse është miratuar, kur është bërë kjo dhe kur është përditësuar për herë të fundit?
Nëse nuk është miratuar, në cilën fazë ndodhet procesi dhe kur pritet të përfundojë?
2. A ekzistojnë procedurat operative?
Duhet të sqarohet nëse institucionet kanë procedura të shkruara për:
Zbulimin e një incidenti radiologjik.
Konfirmimin dhe vlerësimin e rrezikut.
Aktivizimin e strukturave të emergjencës.
Njoftimin e institucioneve përgjegjëse.
Informimin e popullsisë.
Organizimin e strehimit ose evakuimit.
Dekontaminimin e personave të ekspozuar.
Mbrojtjen e ujit dhe ushqimit.
3. A ka Kosova kapacitete për matjen e rrezatimit?
Një prej çështjeve më të rëndësishme është aftësia për të zbuluar dhe matur rrezatimin radioaktiv.
Qytetarët duhet të dinë nëse ekzistojnë pajisje funksionale për matjen e rrezatimit në mjedis, në ujë, në ushqim dhe në mostra të tjera.
Duhet të sqarohet se cilat institucione i posedojnë këto pajisje, kush i operon dhe si komunikohen rezultatet.
Pa matje të besueshme nuk mund të përcaktohet me saktësi se cilat zona janë të sigurta dhe cilat kërkojnë masa mbrojtëse.
4. A funksionon paralajmërimi i hershëm?
AME duhet të sqarojë se si do të informoheshin qytetarët në rast të një emergjence radiologjike që mund të prekë Kosovën.
A ekziston mundësia e dërgimit të paralajmërimeve në telefonat mobilë?
A mund të përdoren njëkohësisht radioja, televizioni, platformat zyrtare dhe sistemet e komunikimit emergjent?
A janë të përcaktuara mesazhet që duhet të marrin qytetarët?
Në një emergjencë të tillë, informacioni duhet të jetë i shpejtë, i qartë dhe i njëjtë për të gjithë.
5. A janë trajnuar ekipet e reagimit?
Duhet të dihet nëse zjarrfikësit, ekipet e mbrojtjes civile, policia, personeli mjekësor dhe ekipet për materie të rrezikshme kanë marrë trajnime specifike për incidentet radiologjike.
Nuk mjafton që një ekip të jetë i trajnuar për zjarre apo aksidente kimike. Ekspozimi ndaj materialeve radioaktive kërkon njohuri, pajisje mbrojtëse dhe procedura të veçanta.
6. A janë zhvilluar ushtrime simuluese?
Duhet të publikohen informacione për ushtrimet e zhvilluara, institucionet pjesëmarrëse, skenarët e testuar dhe rezultatet e tyre.
Nëse janë identifikuar mangësi, duhet të bëhet e ditur se çfarë masash janë ndërmarrë për t’i korrigjuar.
Një sistem i gatishmërisë nuk mund të konsiderohet funksional vetëm sepse ekziston një dokument i miratuar.
Ai duhet të provohet në praktikë.
8. ROLI I INSTITUCIONEVE TË TJERA: MBROJTJA E QYTETARËVE ËSHTË PËRGJEGJËSI E PËRBASHKËT
AME nuk mund dhe nuk duhet ta bartë e vetme gjithë përgjegjësinë.
Një emergjencë radiologjike ose bërthamore kërkon bashkëpunim ndërinstitucional.
Agjencia për Mbrojtje nga Rrezatimi dhe Siguri Bërthamore duhet të sigurojë ekspertizën profesionale për mbrojtjen nga rrezatimi, monitorimin radiologjik, vlerësimin e ekspozimit dhe informimin e popullsisë për masat mbrojtëse.
Ministria e Shëndetësisë duhet të sigurojë gatishmërinë shëndetësore, protokollet e trajtimit dhe furnizimet mjekësore.
Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike duhet të ketë rol në vlerësimin e rreziqeve për shëndetin, monitorimin dhe këshillimin e popullsisë.
Shërbimi Spitalor Klinik dhe Universitar i Kosovës duhet të ketë procedura për pranimin, vlerësimin dhe trajtimin e personave të ekspozuar.
Ministria e Mjedisit dhe institucionet e monitorimit mjedisor duhet të kontribuojnë në vlerësimin e ndotjes së ujit, ushqimit, tokës dhe ajrit.
Policia e Kosovës duhet të mbështesë kontrollin e zonave të rrezikuara, menaxhimin e qarkullimit dhe sigurinë publike.
Forca e Sigurisë së Kosovës, brenda mandatit dhe kapaciteteve të saj, duhet të jetë pjesë e koordinimit për reagim dhe mbështetje në situata të mëdha emergjente.
Komunat duhet të përgatisin planet lokale, të identifikojnë personat e cenueshëm, të organizojnë informimin dhe të përcaktojnë hapësirat e përshtatshme për strehim.
Kjo është mënyra se si duhet të funksionojë një sistem kombëtar i mbrojtjes së popullsisë.
9. ÇFARË DUHET TË KETË ÇDO FAMILJE PËR 72 ORËT E PARA?
Përgatitja institucionale është e domosdoshme, por edhe qytetarët duhet të marrin masa paraprake.
Çdo familje duhet të përgatisë një rezervë emergjente për së paku tri ditë.
Uji dhe ushqimi
Për një person rekomandohet të planifikohen rreth 3–4 litra ujë në ditë për nevojat bazë, me rezerva shtesë për higjienë dhe përgatitjen e ushqimit.
Për një familje me katër anëtarë kjo nënkupton rreth 36–48 litra ujë për tri ditë.
Duhet të sigurohen:
Ujë i pijshëm në enë të mbyllura.
Ushqime të konservuara.
Produkte të thata.
Ushqime që nuk kërkojnë gatim.
Ushqime për foshnjat dhe fëmijët.
Hapëse manuale për konserva.
Barnat dhe ndihma e parë
Barnat që përdoren rregullisht.
Kuti e ndihmës së parë.
Fasha dhe garza.
Dezinfektues.
Termometër.
Dokumentacion mjekësor.
Komunikimi
Radio me bateri.
Elektrik dore.
Bateri rezervë.
Telefon i karikuar.
Power bank.
Numrat emergjentë të shkruar në letër.
Dokumentet dhe higjiena
Dokumentet personale dhe kopjet e tyre.
Para të gatshme.
Rroba rezervë.
Sapun dhe produkte higjienike.
Peceta të lagura.
Qese plastike që mbyllen mirë.
Këto furnizime duhet të ruhen në një vend të qasshëm dhe të kontrollohen periodikisht.
10. KU DUHET TË STREHOHET QYTETARI NË RAST TË NJË EMERGJENCE BËRTHAMORE?
Ky është një prej informacioneve më të rëndësishme për mbrojtjen e jetës.
Parimi themelor është:
HYR BRENDA. QËNDRO BRENDA. INFORMOHU.
Nëse jeni jashtë, hyni sa më shpejt në një ndërtesë të përshtatshme.
Nëse jeni brenda, shkoni në bodrum ose në hapësirën më të brendshme të ndërtesës.
Hapësirat që ofrojnë mbrojtje më të mirë janë:
Bodrumet e ndërtesave prej betoni ose tullash.
Hapësirat e brendshme të ndërtesave të mëdha.
Dhomat pa dritare.
Hapësirat larg mureve të jashtme dhe kulmit.
Mos qëndroni në ballkone, oborre apo pranë dritareve.
Automjeti nuk është strehim i sigurt nga rrezatimi.
Mbyllni dyert dhe dritaret. Nëse udhëzimet e autoriteteve kërkojnë strehim nga ndotja radioaktive, ndaloni sistemet e ventilimit që marrin ajër nga jashtë.
Çdo familje duhet ta identifikojë paraprakisht hapësirën më të sigurt në ndërtesën ku jeton.
Mos prisni ditën e emergjencës për ta bërë këtë.
11. NËSE NDODH SHPËRTHIMI: VEPRIMET E PARA QË MUND TË SHPËTOJNË JETË
Nëse ndodh një shpërthim bërthamor, reagimi i parë është vendimtar.
Nëse jeni jashtë:
Mos e shikoni dritën e shpërthimit.
Mbrojeni kokën dhe qafën.
Nëse vala goditëse është duke ardhur, uluni ose shtrihuni dhe mbuloni kokën.
Pas kalimit të valës goditëse, kërkoni strehim në ndërtesën më të afërt të përshtatshme.
Qëndroni larg dritareve.
Nëse jeni brenda:
Shkoni në bodrum ose në hapësirën më të brendshme.
Mbyllni dyert dhe dritaret.
Shmangni hyrjen e ajrit të jashtëm sipas udhëzimeve.
Mbani fëmijët dhe personat e cenueshëm në hapësirën më të mbrojtur.
Ndiqni informacionet zyrtare.
Mos dilni për të parë dëmet.
Mos u nisni drejt zonave të tjera pa udhëzime.
Mos krijoni lëvizje të panevojshme me automjete.
Nëse ndërtesa paraqet rrezik të menjëhershëm për shembje, zjarr apo dëmtime të tjera, largohuni dhe kërkoni një strehim tjetër të sigurt.
12. NËSE KENI QENË JASHTË: SI TË LARGONI NDOTJEN RADIOAKTIVE?
Nëse keni qenë jashtë gjatë një emergjence me ndotje radioaktive, duhet të ndërmerrni masa dekontaminimi.
Së pari: hiqni rrobat e jashtme.
Mos i shkundni. Vendosini në një qese plastike të mbyllur dhe mbajini larg njerëzve dhe hapësirave të banimit.
Sipas CDC-së, heqja e shtresës së jashtme të rrobave mund të largojë deri në 90 për qind të materialit radioaktiv të depozituar në trup dhe veshje.[8]
Së dyti: lani trupin.
Përdorni ujë të vakët dhe sapun.
Lani butësisht lëkurën.
Lani flokët me shampon.
Mos përdorni balsam flokësh.
Mos e fërkoni lëkurën me forcë.
Nëse nuk keni dush, përdorni peceta të lagura ose leckë të pastër.
Së treti: vishni rroba të pastra.
Mos i përdorni përsëri rrobat e ekspozuara derisa të udhëzoheni për mënyrën e trajtimit të tyre.
13. UJI DHE USHQIMI: MOS KONSUMONI PRODUKTE TË EKSPOZUARA
Në rast të një emergjence radiologjike, qytetarët duhet të përdorin ujë të ambalazhuar ose burime që autoritetet i kanë konfirmuar si të sigurta.
Zierja e ujit nuk e largon ndotjen radioaktive.
Duhet të shmanget konsumimi i:
Ujit nga burime të hapura të ekspozuara.
Ujit të shiut të grumbulluar gjatë ndotjes.
Ushqimeve të pambuluara jashtë.
Qumështit dhe produkteve nga burime të pakontrolluara.
Frutave dhe perimeve të ekspozuara ndaj ndotjes.
Ushqimet e ambalazhuara dhe të mbyllura mirë janë zgjedhje më e sigurt, për sa kohë paketimi nuk është kontaminuar.
Autoritetet duhet të informojnë publikun për rezultatet e analizave dhe për kufizimet eventuale të konsumit.
14. TABLETAT E JODIT: MOS BËNI VETËMJËKIM!
Joduri i kaliumit është një masë specifike mbrojtëse për gjëndrën tiroide nga jodi radioaktiv.
Ai nuk mbron tërë organizmin, nuk neutralizon rrezatimin dhe nuk ofron mbrojtje nga të gjitha materialet radioaktive.
Përdorimi i tij duhet të bëhet vetëm sipas udhëzimeve të autoriteteve shëndetësore, në kohën dhe dozën e përcaktuar.[9]
Ky është një element veçanërisht i rëndësishëm për Kosovën, sepse Plani i Veprimit për Siguri Shëndetësore 2024–2026 e përfshin sigurimin e jodurit të kaliumit për grupet prioritare, me fokus te fëmijët deri në moshën 15-vjeçare.
Prandaj, Ministria e Shëndetësisë duhet të bëjë publike gjendjen e realizimit të këtij aktiviteti, sasinë e siguruar, mënyrën e ruajtjes dhe procedurat e shpërndarjes.
Qytetarët nuk duhet të blejnë apo të përdorin jodur kaliumi pa udhëzim mjekësor.
15. FËMIJËT, TË MOSHUARIT DHE PERSONAT ME AFTËSI TË KUFIZUARA
Një plan emergjent që nuk merr parasysh personat më të cenueshëm nuk është plan i plotë.
Foshnjat, fëmijët, gratë shtatzëna, të moshuarit dhe personat me aftësi të kufizuara mund të kenë nevojë për ndihmë të veçantë.
Familjet duhet të përgatisin:
Ushqime dhe produkte higjienike për foshnjat.
Barna të domosdoshme.
Pajisje mjekësore dhe bateri rezervë.
Pajisje ndihmëse për lëvizje.
Dokumentacion mjekësor.
Plan për ndihmën dhe transportin e personave që nuk mund të lëvizin vetë.
Komunat duhet të identifikojnë paraprakisht personat që mund të kenë nevojë për asistencë gjatë strehimit ose evakuimit.
Asnjë qytetar nuk duhet të mbetet jashtë sistemit të mbrojtjes.
16. ÇFARË DUHET TË BËJË KOSOVA TANI? NJË AGJENDË KONKRETE PËR MBROJTJEN E POPULLSISË
Në bazë të kuadrit ligjor dhe dokumenteve të shqyrtuara, Kosova duhet ta trajtojë gatishmërinë radiologjike dhe bërthamore si prioritet të sigurisë publike.
Kjo kërkon një program konkret me afate, përgjegjësi dhe rezultate të matshme.
Prioriteti i parë: publikimi i gjendjes së planit kombëtar
Qeveria, AME dhe Agjencia për Mbrojtje nga Rrezatimi dhe Siguri Bërthamore duhet të bëjnë publike:
Nëse plani i posaçëm kombëtar është miratuar.
Datën e miratimit dhe institucionet përgjegjëse.
Nëse është përditësuar.
Nëse janë hartuar procedurat operative.
Nëse janë zhvilluar ushtrime testuese.
Prioriteti i dytë: krijimi dhe forcimi i kapaciteteve të monitorimit
Duhet të sigurohen pajisje funksionale për matjen e rrezatimit dhe kapacitete laboratorike për analizimin e ujit, ushqimit dhe mostrave mjedisore.
Rezultatet e monitorimit duhet të jenë të qasshme për institucionet përgjegjëse dhe, sipas protokolleve të sigurisë, edhe për publikun.
Prioriteti i tretë: paralajmërimi i shpejtë i qytetarëve
Duhet të krijohet ose të forcohet një mekanizëm i integruar i paralajmërimit të popullsisë.
Në rast të një emergjence, qytetarët duhet të marrin mesazhe të qarta për:
Natyrën e rrezikut.
Zonat e prekura.
Masat e menjëhershme mbrojtëse.
Hapësirat e strehimit.
Udhëzimet për ujin dhe ushqimin.
Mundësitë dhe procedurat e evakuimit.
Informacioni duhet të transmetohet në gjuhët zyrtare dhe të jetë i kuptueshëm për të gjitha kategoritë e popullsisë.
Prioriteti i katërt: përgatitja e spitaleve
Spitalet duhet të kenë protokolle për identifikimin dhe trajtimin e personave të ekspozuar ndaj rrezatimit.
Personeli mjekësor duhet të trajnohet për vlerësimin e ekspozimit, dekontaminimin dhe trajtimin e dëmtimeve nga rrezatimi.
Duhet të sigurohen pajisjet dhe furnizimet e nevojshme.
Prioriteti i pestë: planet komunale dhe shkollore
Çdo komunë duhet të ketë plan të përshtatur për emergjencat radiologjike.
Shkollat, çerdhet, spitalet dhe institucionet publike duhet të identifikojnë hapësirat e përshtatshme për strehim dhe të kenë procedura për mbrojtjen e personave që ndodhen brenda tyre.
Prioriteti i gjashtë: ushtrime kombëtare dhe ndërkombëtare
Duhet të organizohen ushtrime të rregullta, ku të përfshihen AME, institucionet shëndetësore, policia, FSK-ja, komunat dhe partnerët ndërkombëtarë.
Ushtrimet duhet të testojnë jo vetëm reagimin institucional, por edhe mënyrën e informimit dhe mbrojtjes së popullsisë.
Prioriteti i shtatë: edukimi i qytetarëve
AME dhe institucionet e tjera duhet të publikojnë një udhëzues kombëtar për qytetarët.
Ai duhet të jetë praktik, i kuptueshëm dhe i shpërndarë në të gjitha komunat.
Qytetarët duhet të dinë çfarë të bëjnë para, gjatë dhe pas një emergjence.
17. PËRFUNDIM
SHTETI DUHET TË JETË I PËRGATITUR PARA SE TË KËRKOJË QË QYTETARI TË REAGOJË
Rreziku bërthamor është një prej kërcënimeve më të rënda që mund të përballet njerëzimi.
Nuk ka arsye të krijohet panik dhe as të pretendohet se një sulm bërthamor është i pashmangshëm.
Por nuk ka asnjë arsye që rreziku të injorohet dhe përgatitja të shtyhet.
Dokumentet zyrtare të Kosovës dëshmojnë se ekziston një bazë ligjore për mbrojtjen nga rrezatimi dhe sigurinë bërthamore. Ekziston një rregullore e posaçme për emergjencat dhe monitorimin radiologjik. Ekziston Plani i Përgjithshëm i Reagimit Kombëtar. Ekziston edhe një plan i veprimit shëndetësor që ka identifikuar masa konkrete për forcimin e gatishmërisë radiologjike dhe bërthamore.
Por tani duhet të shohim rezultatet.
Qytetarët duhet të dinë nëse planet janë përfunduar, nëse janë miratuar, nëse janë financuar dhe nëse janë testuar.
Nuk mjafton të kemi ligje që përcaktojnë përgjegjësi. Ato duhet të zbatohen.
Nuk mjafton të kemi plane në dokumente. Ato duhet të funksionojnë në praktikë.
Nuk mjafton të kemi pajisje. Duhet të kemi personel që di t’i përdorë.
Nuk mjafton të kemi sisteme emergjente. Duhet të jemi në gjendje t’i informojmë qytetarët në kohën e duhur.
Dhe mbi të gjitha, nuk duhet të presim një katastrofë për të kuptuar se mbrojtja e jetës njerëzore kërkon përgatitje paraprake.
Çdo familje duhet të ketë furnizime për 72 orë. Çdo qytetar duhet të dijë ku të strehohet. Çdo shkollë duhet të ketë plan emergjent. Çdo spital duhet të jetë i përgatitur. Çdo institucion përgjegjës duhet të dijë çfarë të bëjë.
Përgjegjësia e shtetit nuk është vetëm të reagojë kur ndodh katastrofa. Përgjegjësia e tij është të bëjë gjithçka që mundet për të parandaluar humbjen e jetëve njerëzore.
Nuk po kërkojmë të jetojmë me frikë. Po kërkojmë të jetojmë të informuar, të përgatitur dhe të mbrojtur.
Sepse jeta e njeriut nuk mund të lihet në mëshirën e improvizimit institucional.
MOS PRISNI ALARMIN PËR T’U PËRGATITUR. PËRGATITJA FILLON SOT. JETA E NJERIUT NUK KA ÇMIM.
Fusnotat:
[1] Komisioni Evropian, EU Preparedness Union Strategy, 26 mars 2025.
[2] Republika e Kosovës, Ligji Nr. 06/L-029 për Mbrojtje nga Rrezatimi dhe Siguri Bërthamore, Gazeta Zyrtare, Nr. 5, 27 prill 2018, veçanërisht nenet 24 dhe 25.
[3] Qeveria e Republikës së Kosovës, Rregullorja (QRK) Nr. 08/2021 për Emergjencat dhe Monitorimin Radiologjik, miratuar më 23 dhjetor 2021, publikuar më 26 janar 2022, veçanërisht nenet 8 dhe 9.
[4] Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave, Plani i Reagimit Kombëtar, Prishtinë, nëntor 2023.
[5] Agjencia e Menaxhimit Emergjent, Agjencia e Menaxhimit Emergjent vazhdon bashkëpunimin me institucionet relevante në Kosovë, 26 janar 2022.
[6] Ministria e Shëndetësisë, Plani i Veprimit për Siguri Shëndetësore 2024–2026, kapitulli për emergjencat nga rrezatimi, objektivi specifik 14, aktivitetet 14.1–14.5.
[7] Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave, përshkrimi zyrtar i misionit, kompetencave, Qendrave Operative Emergjente 112 dhe koordinimit ndërinstitucional.
[8] Centers for Disease Control and Prevention (CDC), udhëzimet për dekontaminimin personal gjatë emergjencave radiologjike.
[9] World Health Organization (WHO), udhëzimet për përdorimin e jodurit të kaliumit në emergjencat bërthamore dhe radiologjike.
[10] International Atomic Energy Agency (IAEA), standardet ndërkombëtare për gatishmërinë dhe reagimin ndaj emergjencave bërthamore dhe radiologjike.
Prishtinë, 17.11.2026











