GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (25)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

“BESA” E VITIT 1971 DHE BETIMI I SHQIPTARIZMËS

Gazeta “Besa” e Stambollit vazhdoi të botohej edhe në vitet pas 1968-s, duke ruajtur në vijë të përgjithshme profilin e saj politik, kombëtar dhe publicistik. Botimi i saj dëshmonte se redaksia kishte arritur të mbante gjallë një tribunë të rëndësishme të mërgatës shqiptare, përmes së cilës ndiqeshin zhvillimet politike në Shqipëri, Kosovë, Jugosllavi, Turqi dhe në qendrat e ndryshme të diasporës shqiptare.

Megjithatë, rindërtimi i plotë i historikut të gazetës për periudhën ndërmjet 1968 dhe 1971 has në një vështirësi të rëndësishme dokumentare. Numrat e këtyre viteve nuk i kam dhe sipas hulumtimeve të mija ato nuk ruhen dhe nuk munda ti gjej në Arkivin e Kosovës. Kjo mungesë e materialit burimor krijon një boshllëk të ndjeshëm për studiuesin, sepse e vështirëson ndjekjen e vazhdueshme të zhvillimit tematik, redaksional dhe politik të gazetës gjatë këtyre viteve.

Pikërisht për këtë arsye, numri i vitit 1971 merr një vlerë të veçantë. Ai shfaqet si një pikë referimi pas një periudhe për të cilën dokumentacioni është i paplotë dhe ndihmon të kuptohet se në çfarë drejtimi kishte evoluar gazeta pas numrave të njohur të vitit 1968. Krahasimi ndërmjet tyre tregon se formati, struktura grafike dhe mënyra e përgjithshme e organizimit të materialeve kishin mbetur pothuajse të pandryshuara, duke dëshmuar një vazhdimësi të qartë redaksionale.

Kjo vazhdimësi është e rëndësishme, sepse tregon se “Besa” nuk kishte ndryshuar rrënjësisht identitetin e vet si organ i mërgatës. Titujt, ndarja e faqeve, përfshirja e artikujve politikë, shkrimeve historike, kujtimeve, lajmeve nga diaspora dhe materialeve me karakter kulturor vazhdonin të formonin strukturën bazë të gazetës. Në këtë kuptim, numri i vitit 1971 mund të shihet si vazhdim i natyrshëm i profilit që ishte krijuar në vitet e mëparshme.

Megjithatë, një dallim bëhej gjithnjë e më i dukshëm: Kosova zinte një hapësirë më të madhe dhe trajtohej me intensitet më të shtuar. Në krahasim me numrin e vitit 1968, ku çështja e Kosovës ishte tashmë e pranishme në mënyrë të konsiderueshme, botimi i vitit 1971 e vendoste atë edhe më qartë në qendër të vëmendjes politike të gazetës.

Ky intensifikim nuk ishte i rastësishëm. Fundi i viteve 1960 dhe fillimi i viteve 1970 përbënin një periudhë të rëndësishme për zhvillimet politike dhe institucionale në Kosovë. Ndryshimet që pasuan Plenumin e Brioneve të vitit 1966, demonstratat e vitit 1968, debatet për përdorimin e gjuhës shqipe, përfaqësimin institucional, arsimin dhe pozitën kushtetuese të Kosovës kishin krijuar një klimë të re politike. Për një gazetë të mërgatës me orientim të fortë kombëtar, këto zhvillime përbënin material të vazhdueshëm për analizë dhe koment.

Në këtë kuptim, Kosova po bëhej gjithnjë e më shumë një nga boshtet qendrore të diskursit të “Besës”. Artikujt nuk kufizoheshin vetëm në denoncimin e problemeve, por përpiqeshin të ndërtonin edhe një narrativë historike për pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi. Çështjet e arsimit, gjuhës, përfaqësimit të kuadrove, të drejtave kombëtare dhe zhvillimit ekonomik trajtoheshin si pjesë të një problemi më të gjerë politik.

Kjo rritje e vëmendjes ndaj Kosovës lidhej edhe me vetë identitetin e gazetës. “Besa” nuk e konceptonte botën shqiptare brenda kufijve të një shteti të vetëm. Përkundrazi, në faqet e saj Shqipëria, Kosova, mërgata shqiptare dhe komunitetet arbëreshe paraqiteshin si pjesë të një hapësire të përbashkët historike dhe kombëtare. Në këtë kuadër, çdo zhvillim që prekte shqiptarët në Kosovë merrte një peshë të veçantë.

Një tipar tjetër i rëndësishëm ishte vazhdimësia e gjuhës së fortë kombëtare dhe mobilizuese. Edhe në vitin 1971, gazeta vazhdonte ta paraqiste historinë shqiptare si një seri përpjekjesh për liri, bashkim, ruajtje identiteti dhe mbrojtje të të drejtave kombëtare. Kjo frymë shprehej si në shkrimet historike, ashtu edhe në komentet për zhvillimet bashkëkohore.

Vetë formulimi “betimi i shqiptarizmës” është domethënës për këtë frymë. Ai nuk duhet kuptuar vetëm si një shprehje retorike, por si simbol i një ideologjie kombëtare që gazeta kërkonte ta mbante të gjallë. Përmes shkrimeve të saj, “Besa” synonte të ruante një ndjenjë të fortë përkatësie dhe përgjegjësie ndaj çështjes shqiptare, sidomos te brezat që jetonin jashtë atdheut.

Në këtë mënyrë, gazeta kryente një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo ishte burim informacioni për zhvillimet politike e shoqërore; nga ana tjetër, ishte instrument i edukimit kombëtar dhe politik. Lexuesi nuk merrte vetëm lajme, por edhe një mënyrë të caktuar interpretimi të tyre, të ndërtuar mbi konceptet e atdheut, lirisë, bashkimit, kujtesës historike dhe solidaritetit ndërshqiptar.

Në vitin 1971, ky orientim duket se ishte edhe më i theksuar. Kosova trajtohej jo thjesht si një krahinë brenda Jugosllavisë, por si një hapësirë shqiptare me problematikat e veta kombëtare, kulturore dhe politike. Ky këndvështrim e bënte gazetën pjesë të një diskursi më të gjerë të mërgatës, që kërkonte ta mbante çështjen e Kosovës të pranishme edhe në opinionin ndërkombëtar.

Nga pikëpamja historiografike, mungesa e numrave 1968–1971 përbën një boshllëk të rëndësishëm burimor. Pa to, është e vështirë të përcaktohet me saktësi ritmi i ndryshimeve në përmbajtje, mënyra se si redaksia kishte reaguar ndaj ngjarjeve të secilit vit dhe se kur kishte filluar intensifikimi i dukshëm i fokusit mbi Kosovën. Megjithatë, numri i vitit 1971 tregon qartë se kjo tematikë tashmë kishte marrë një peshë edhe më të madhe.

Për këtë arsye, krahasimi me vitin 1968 duhet bërë me kujdes. Ngjashmëria në format dhe strukturë tregon vazhdimësi, ndërsa shtimi i shkrimeve për Kosovën tregon evoluim në prioritetet tematike. Gazeta ruante identitetin e saj, por po i përgjigjej ndryshimeve të realitetit politik shqiptar dhe jugosllav.

Në një kuptim më të gjerë, “Besa” e vitit 1971 dëshmon se shtypi i mërgatës nuk ishte një strukturë e ngrirë. Ai ndiqte me vëmendje zhvillimet dhe ndryshonte theksin sipas çështjeve që merrnin rëndësi në kohë të caktuara. Nëse më 1968 një hapësirë të madhe e zinin përkujtimet për Skënderbeun dhe analizat mbi komunizmin, më 1971 Kosova dhe problemet e saj politike e kombëtare duket se fitonin një prani edhe më të fuqishme.

Kjo e bën gazetën një burim të vlefshëm jo vetëm për historinë e mërgatës, por edhe për historinë e mënyrës se si çështja e Kosovës perceptohej dhe artikulohej jashtë Jugosllavisë. Përmes saj mund të shihet se cilat tema konsideroheshin më të rëndësishme, si përzgjidheshin informacionet dhe çfarë gjuhe përdorej për t’i paraqitur ato.

Në këtë perspektivë, “Besa” e vitit 1971 përfaqësonte vazhdimin e një projekti publicistik dhe kombëtar që kishte nisur më herët, por që tashmë po e orientonte vëmendjen gjithnjë e më fuqishëm drejt Kosovës. Mungesa e numrave të ndërmjetëm e bën të pamundur ndjekjen e çdo etape të këtij zhvillimi, por materialet e ruajtura tregojnë qartë se gazeta kishte ruajtur formatin, frymën dhe orientimin e saj, ndërsa kishte intensifikuar trajtimin e çështjeve që lidhen me shqiptarët në Jugosllavi.

Kështu, numri i vitit 1971 bëhet një dëshmi e dyfishtë: e vazhdimësisë së “Besës” si organ i mërgatës shqiptare dhe e rritjes së rëndësisë së Kosovës në diskursin e saj politik. Pikërisht në këtë ndërthurje ndërmjet vazhdimësisë redaksionale dhe ndryshimit të prioriteteve tematike mund të lexohet edhe ajo që titulli e quan “betimi i shqiptarizmës” – një përpjekje e vazhdueshme për ta mbajtur të gjallë ndjenjën e përkatësisë kombëtare dhe për t’i dhënë zë, në faqet e gazetës, çështjeve që konsideroheshin jetike për shqiptarët.

Ballina e “Besës” dhe Kongresi i Ballit Kombëtar në Detroit

Ballina e këtij numri të gazetës “Besa” dallonte dukshëm nga numrat e mëparshëm, si në aspektin pamor, ashtu edhe në mesazhin politik që përcillte. Ndryshe nga botimet e mëhershme, ku faqja e parë kishte një paraqitje më të përmbajtur dhe mbështetej kryesisht mbi tekstin, kësaj radhe ajo ishte pasuruar me dy fotografi të marra nga seancat e Kongresit të Ballit Kombëtar, të mbajtur më 10 dhe 11 tetor 1970 në Detroit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Vetë vendosja e këtyre fotografive në ballinë tregonte rëndësinë që redaksia i kushtonte ngjarjes dhe synimin për ta kthyer kongresin në boshtin kryesor të të gjithë numrit.

Fotografitë nuk kishin vetëm funksion dekorativ. Ato i jepnin gazetës një karakter më të drejtpërdrejtë dokumentues, duke e afruar lexuesin me atmosferën e tubimit. Përmes tyre, kongresi nuk paraqitej si një ngjarje e largët për të cilën vetëm raportohej, por si një aktivitet konkret politik, me pjesëmarrës, seanca dhe organizim të dukshëm. Në këtë mënyrë, imazhi dhe teksti bashkëpunonin për të krijuar idenë e një lëvizjeje aktive dhe të organizuar.

Që në hapje, gazeta e orientonte qartë lexuesin drejt temës qendrore përmes shkrimit me titull “Kongresi i Ballit Kombëtar në Amerikë përsërit betimin vendim si dikur përpara Lumos: ‘Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë’.” Vetë formulimi i titullit kishte një ton të fuqishëm mobilizues dhe simbolik. Ai nuk paraqiste kongresin vetëm si mbledhje organizative, por si një akt vazhdimësie historike dhe politike.

Fjalët “Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë” ndërtojnë një rend logjik dhe emocional: qëndresa si kusht i parë, puna si mënyrë veprimi dhe fitorja si synim përfundimtar. Kjo treshe formulonte në mënyrë të përmbledhur atë që redaksia kërkonte ta paraqiste si frymën e kongresit. Në të njëjtën kohë, përmes përdorimit të termit “betim”, mesazhi merrte një karakter solemn dhe moral, duke sugjeruar se angazhimi politik nuk shihej vetëm si zgjedhje organizative, por si detyrim ndaj një kauze më të gjerë.

Referenca ndaj një betimi të mëparshëm “përpara Lumos” e lidhte kongresin e vitit 1970 me një traditë më të hershme të Ballit Kombëtar. Kjo lidhje me të kaluarën ishte e rëndësishme për mënyrën se si organizata dëshironte ta ndërtonte identitetin e saj në mërgim. Kongresi nuk paraqitej si një fillim i ri pa rrënjë, por si vazhdim i një angazhimi politik që, sipas diskursit të gazetës, kishte nisur shumë më herët dhe duhej të vazhdonte pavarësisht ndryshimit të rrethanave historike.

Në këtë kuptim, Detroit-i merrte një rëndësi simbolike. Një qytet amerikan bëhej vendi ku një organizatë politike shqiptare ripohonte programin, kujtesën dhe synimet e veta. Kjo tregon edhe transformimin që kishte përjetuar veprimtaria politike shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore: një pjesë e saj ishte zhvendosur jashtë hapësirës shqiptare dhe vazhdonte të vepronte përmes organizatave të mërgatës në Shtetet e Bashkuara dhe në vende të tjera perëndimore.

Vetë fakti që kongresi zhvillohej në Detroit dëshmonte për rëndësinë që kishte fituar diaspora shqiptare në Amerikë. Komunitetet shqiptare në Shtetet e Bashkuara nuk ishin më vetëm bashkësi emigrantësh të organizuar për çështje shoqërore dhe kulturore; në shumë raste ato shërbenin edhe si baza të rëndësishme për veprimtarinë politike të organizatave të mërgatës. Për Ballin Kombëtar, prania në një mjedis të tillë krijonte mundësi për organizim, financim, botim dhe krijim kontaktesh politike.

Pikërisht për këtë arsye, kongresi i 10–11 tetorit 1970 merrte një vend kaq qendror në faqet e “Besës”. Gazeta nuk e trajtonte si një lajm ndër shumë të tjerë, por si një ngjarje që meritonte të dokumentohej gjerësisht. Në fakt, sipas përmbajtjes së numrit, thuajse e gjithë gazeta i kushtohej kongresit, diskutimeve të zhvilluara gjatë seancave, qëndrimeve të paraqitura dhe mesazheve që dolën prej tij.

Ky përqendrim tematik e dallonte numrin nga botimet e mëparshme, ku zakonisht gjendeshin shkrime me tema më të larmishme: analiza politike, materiale historike, kujtime, veprimtari të diasporës, çështje të Kosovës, figura kombëtare dhe informacione të ndryshme. Në këtë rast, kongresi bëhej pothuajse temë monografike e numrit, çka dëshmonte rëndësinë që redaksia i jepte atij.

Nga pikëpamja e historisë së shtypit politik, një numër i tillë ka vlerë të veçantë, sepse funksionon njëkohësisht si organ informimi, dokumentim i ngjarjes dhe mjet mobilizimi. Gazeta raportonte se çfarë kishte ndodhur, por në të njëjtën kohë përzgjidhte fjalimet, fotografitë dhe formulimet që duhej ta paraqisnin kongresin si një ngjarje të rëndësishme dhe si dëshmi të vitalitetit të organizatës.

Fotografitë në ballinë kishin pikërisht këtë funksion. Ato dëshmonin se organizata kishte pjesëmarrës, strukturë dhe veprimtari konkrete. Në një mjedis të mërgatës, ku ruajtja e vazhdimësisë organizative ishte gjithmonë një sfidë, pamja e një kongresi të mbajtur dhe të dokumentuar publikisht kishte edhe një vlerë simbolike të fuqishme.

Po aq i rëndësishëm ishte edhe diskursi i vazhdimësisë. Balli Kombëtar paraqitej si organizatë që, megjithëse vepronte tashmë jashtë Shqipërisë, nuk e kishte ndërprerë misionin e vet. Shprehja “përsërit betimin” e përforconte këtë ide: kongresi nuk po shpikte një qëllim të ri, por po riafirmonte një angazhim të mëparshëm.

Në këtë mënyrë, e kaluara dhe e tashmja bashkoheshin. Kujtesa e momenteve të mëhershme të organizatës përdorej për t’i dhënë legjitimitet veprimtarisë së vitit 1970. Ky është një mekanizëm i zakonshëm në kulturën politike të organizatave të mërgatës: historia e vet përdoret si burim autoriteti moral dhe si mjet për ta bindur anëtarësinë se vazhdimësia e veprimit është detyrim.

Në planin retorik, formula “Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë”[1] përmban edhe një optimizëm të qëllimshëm politik. Pavarësisht faktit se organizata vepronte në mërgim dhe jashtë terrenit të drejtpërdrejtë politik shqiptar, mesazhi përfundimtar nuk ishte ai i humbjes apo i dorëzimit, por i bindjes se puna e vazhdueshme do të sillte një ditë rezultat.

Ky optimizëm kishte rëndësi të veçantë për organizatat e mërgatës, sepse ruajtja e motivimit të anëtarëve dhe brezave të rinj ishte një nga sfidat kryesore të veprimtarisë së tyre. Një kongres nuk kishte vetëm detyrë të merrte vendime, ai duhej të rigjallëronte ndjenjën e përkatësisë, të krijonte unitet dhe t’u jepte pjesëmarrësve bindjen se angazhimi i tyre vazhdonte të kishte kuptim.

Kjo shpjegon edhe arsyen pse “Besa” i kushtonte një hapësirë kaq të madhe diskutimeve të zhvilluara në kongres. Përmes botimit të tyre, gazeta e zgjeronte audiencën e ngjarjes. Ajo që ishte diskutuar në një sallë në Detroit mund të lexohej më pas nga shqiptarë që jetonin në Turqi, Evropë apo vende të tjera të diasporës.

Në këtë kuptim, gazeta shërbente si zgjatim i vetë kongresit. Mbledhja kishte përfunduar më 11 tetor 1970, por përmes faqeve të shtypit diskutimet, deklaratat dhe mesazhet e saj vazhdonin të qarkullonin. Kjo i jepte kongresit një jetë publike më të gjatë dhe një ndikim më të gjerë sesa prania fizike e delegatëve në sallë.

Ky numër është veçanërisht i vlefshëm sepse mund të shërbejë si dokument i brendshëm i kulturës politike të Ballit Kombëtar në mërgim. Përmes tij mund të analizohen jo vetëm vendimet e kongresit, por edhe mënyra se si organizata dëshironte ta paraqiste veten: cilat simbole përdorte, cilat ngjarje të së kaluarës rikthente, cilën gjuhë zgjidhte dhe çfarë lloj vazhdimësie politike kërkonte të ndërtonte.

Natyrisht, për shkak se “Besa” kishte afërsi të dukshme me mjediset politike që organizonin kongresin, mënyra e raportimit duhet lexuar me kritikën e nevojshme të burimit. Titujt solemnë, fotografia e zgjedhur për ballinë dhe formula e betimit nuk përfaqësojnë thjesht raportim neutral, por janë pjesë e një përpjekjeje për ta paraqitur ngjarjen në mënyrën më pozitive dhe mobilizuese të mundshme.

Megjithatë, kjo nuk ia zvogëlon vlerën historike, përkundrazi, e rrit atë për studimin e vetë identitetit politik të organizatës. Gazeta na lejon të kuptojmë jo vetëm çfarë ndodhi në kongres, por edhe si dëshironte Balli Kombëtar që ky kongres të kujtohej dhe të interpretohej nga shqiptarët e mërgatës.

Në këtë mënyrë, ballina me dy fotografitë nga seancat e Detroitit, titulli i fuqishëm dhe përkushtimi i pothuajse gjithë numrit kongresit krijonin një botim me karakter të veçantë. Ai funksiononte si një lloj dossier-i politik i kongresit, ku imazhi, fjala dhe kujtesa historike bashkoheshin për të transmetuar idenë e vazhdimësisë dhe të qëndresës organizative.

Prandaj, ky numër i “Besës” mund të konsiderohet një nga shembujt më të qartë të mënyrës se si shtypi i mërgatës shqiptare bëhej pjesë aktive e veprimtarisë politike. Ai nuk qëndronte vetëm jashtë ngjarjes si vëzhgues, por merrte pjesë në të duke e interpretuar, përforcuar dhe shpërndarë mesazhin e saj.

Në fund, formula “Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë” përmblidhte jo vetëm frymën që gazeta i atribuonte kongresit të Detroitit, por edhe mënyrën se si vetë “Besa” kërkonte ta paraqiste mërgatën politike shqiptare të fillimit të viteve 1970: si një komunitet që, pavarësisht distancës nga atdheu dhe ndryshimit të rrethanave historike, pretendonte se vazhdonte të ruante strukturat, kujtesën dhe angazhimin e vet politik.

“Kongresi i lirisë” dhe ripohimi i programit politik të Ballit Kombëtar

Në mesin e materialeve që dominonin këtë numër të gazetës “Besa”, një vend të dorës së parë zinte shkrimi i atdhetarit Qazim Z. Prodani, me titullin domethënës “Kongresi i lirisë”. Vetë pozicionimi i artikullit në faqet e para tregonte rëndësinë që redaksia i jepte jo vetëm autorit, por edhe mesazhit politik që ai përcillte. Kongresi i Ballit Kombëtar, i mbajtur më 10 dhe 11 tetor 1970 në Detroit, nuk paraqitej prej Prodanit si një mbledhje e zakonshme organizative e mërgatës, por si një moment solemn i ripohimit të idealeve dhe synimeve që, sipas tij, e kishin udhëhequr këtë rrymë politike prej dekadash.

Titulli “Kongresi i lirisë” e përcaktonte që në fillim mënyrën se si duhej lexuar ngjarja. Për Prodanin, kongresi merrte kuptim vetëm në raport me një qëllim më të madh: lirinë e Shqipërisë dhe realizimin e asaj që Balli Kombëtar e konsideronte të drejtën e shqiptarëve për ta përcaktuar vetë rendin politik dhe të ardhmen e tyre kombëtare[2]. Në këtë mënyrë, një kongres i zhvilluar në Detroit vendosej simbolikisht në vazhdimësinë e historisë politike shqiptare.

Qazim Prodani e ndërtonte argumentin e tij duke u kthyer te një nga datat më të rëndësishme dhe më dramatike të historisë shqiptare të shekullit XX: 7 prilli 1939, dita e pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste. Në gjuhën e artikullit kjo datë cilësohej si “7 prilli i zi”, një formulim që bartte kujtesën e humbjes së sovranitetit dhe të ndërhyrjes së një fuqie të huaj në jetën politike shqiptare.

Për autorin, vendimet e kongresit të vitit 1970 ishin vazhdim i qëndrimit që ai ua atribuonte nacionalistëve shqiptarë që nga ditët pas pushtimit italian. Pikërisht këtë lidhje ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes ai e formulonte në mënyrë solemne: “Edhe njëherë burrat e Ballit të Kombit, e përsëritën solemnisht vendimin e tyre si të nesërmen e 7 prillit të zi.”[3] Kështu, kongresi në Amerikë paraqitej si një ripërtëritje e një zotimi të marrë dekada më parë dhe jo si formulim i një programi krejtësisht të ri.

Në qendër të këtij zotimi qëndronte koncepti i një “Shqipërie të shqiptarëve”, të cilën Prodani e përkufizonte përmes formulës “gjerë ku flitet gjuha e shqiponjave”[4]. Kjo ishte një shprehje e ngarkuar me simbolikë kombëtare. Gjuha shqipe përdorej këtu si shenjë e përkatësisë dhe si argument për përcaktimin e hapësirës kombëtare. Në diskursin e Ballit Kombëtar, ky formulim lidhej me konceptin politik të bashkimit të shqiptarëve dhe me kundërshtimin e kufijve që qarqet nacionaliste të mërgatës i konsideronin të padrejtë.

Një formulim i tillë duhet lexuar si pjesë e programit territorial dhe kombëtar të Ballit Kombëtar, jo si përcaktim neutral i kufijve politikë. Për organizatën dhe për një pjesë të mërgatës nacionaliste shqiptare, kufijtë shtetërorë të Shqipërisë nuk përputheshin me hapësirën ku jetonin shqiptarët. Prandaj, ideja e një Shqipërie që shtrihej “gjerë ku flitet gjuha e shqiponjave” artikulonte aspiratën e tyre për bashkim kombëtar.

Në këtë mënyrë, Kosova dhe viset e tjera shqiptare jashtë kufijve të Shqipërisë fitonin një vend të rëndësishëm në këtë diskurs. Kjo ndihmon të kuptohet edhe përse në numrat e “Besës” të fillimit të viteve 1970 çështja e Kosovës trajtohej gjithnjë e më intensivisht. Ajo nuk shihej si një temë e shkëputur nga programi i mërgatës, por lidhej drejtpërdrejt me konceptimin e saj për çështjen kombëtare shqiptare.

Elementi i dytë i rëndësishëm i deklaratës së Prodanit ishte kundërshtimi i çdo “patroni të huaj” mbi Shqipërinë. Autori shkruante se vendimi i Ballit ishte që “të huajt s’mund të jenë patron në Atdheun e shqiptarëve”[5]. Në këtë formulim përmblidhej një koncept i fortë i sovranitetit kombëtar: Shqipëria duhej të drejtohej nga vetë shqiptarët dhe nuk duhej të ishte objekt i dominimit apo diktatit të fuqive të jashtme.

Ky qëndrim ndërtohej mbi përvojën historike që vetë Balli Kombëtar pretendonte se kishte kaluar. Në narrativën e Prodanit, pushtimi italian i vitit 1939 përfaqësonte një formë të qartë të sundimit të huaj. Por në diskursin antikomunist të mërgatës, koncepti i “patronit të huaj” përdorej edhe për të kritikuar ndikimet e jashtme që ajo pretendonte se kishin ndikuar në vendosjen dhe konsolidimin e regjimit komunist shqiptar.

Kështu, artikulli ndërtonte një vijë vazhdimësie ndërmjet antifashizmit, nacionalizmit dhe antikomunizmit. Në interpretimin e Prodanit, qëndrimi i organizatës nuk kishte ndryshuar në thelb: kundërshtimi ndaj pushtuesit të huaj në vitin 1939 dhe kundërshtimi ndaj sistemit politik të Shqipërisë pas vitit 1944 paraqiteshin si dy etapa të së njëjtës luftë për të drejtën e shqiptarëve për të qenë zotër të vendit të tyre.

Pikërisht këtë ide e përforconte edhe formulimi tjetër i fuqishëm i artikullit, ku flitej për “fjalën e gjakut të kombit me betim se kurrë shqiptarët nuk do të pranojnë regjime të imponuara”[6]. Gjuha është qartazi emocionale dhe mobilizuese. “Gjaku i kombit” shërbente si metaforë e vazhdimësisë historike dhe e detyrimit moral që, sipas autorit, kalonte nga një brez në tjetrin.

Edhe koncepti i “regjimeve të imponuara” duhet lexuar në kontekstin ideologjik të autorit. Qazim Prodani, si pjesë e mjedisit politik të Ballit Kombëtar, e përdorte këtë formulim për të kundërshtuar regjimin komunist të Shqipërisë dhe për ta paraqitur atë si sistem që nuk përfaqësonte vullnetin e lirë të popullit shqiptar. Ky ishte një nga argumentet qendrore të emigracionit politik antikomunist gjatë Luftës së Ftohtë.

Në këtë mënyrë, artikulli “Kongresi i lirisë” nuk fliste vetëm për të kaluarën. Kujtesa e 7 prillit 1939 përdorej për të interpretuar të tashmen e vitit 1970. Për Prodanin, historia nuk ishte një kapitull i mbyllur, por një burim legjitimiteti politik. Vendimet e së kaluarës duhej të ripërtëriheshin përballë rrethanave të reja.

Kjo shpjegon edhe përdorimin e përsëritur të konceptit të betimit. Në gjuhën e Ballit Kombëtar, vendimi politik merrte formën e një zotimi moral. Betimi nënkuptonte vazhdimësi, besnikëri dhe refuzim të kompromisit me parimet që organizata i konsideronte themelore. Në këtë kuptim, kongresi i Detroitit merrte karakterin e një ceremonie politike të ripërtëritjes së besnikërisë ndaj programit të mëparshëm.

Një nga formulimet më të fuqishme të Prodanit ishte pohimi se “Vendimi-luftë prej 32 vjetësh nuk pushon, nuk ndryshon, gjerësa shqiptari të mos jetë zot e patron në shtëpinë e tij”[7]. Përmes kësaj shprehjeje, autori kërkonte ta paraqiste veprimtarinë politike të Ballit Kombëtar si një luftë të pandërprerë, e cila kishte ndryshuar formën dhe hapësirën ku zhvillohej, por jo qëllimin e saj përfundimtar.

Shifra “32 vjet” kishte këtu më shumë se një funksion kronologjik. Ajo shërbente për të krijuar ndjenjën e një qëndrese të gjatë historike. Organizata dëshironte të paraqitej si bartëse e një angazhimi që kishte mbijetuar përmes pushtimit, Luftës së Dytë Botërore, ardhjes së komunistëve në pushtet dhe dekadave të mërgimit.

Në realitet, historia politike e Ballit Kombëtar gjatë këtyre dekadave ishte më komplekse sesa e paraqiste kjo formulë mobilizuese. Organizata ishte krijuar gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe kishte kaluar nëpër faza, përplasje dhe rrethana të ndryshme. Prandaj pohimi për një “luftë prej 32 vjetësh” duhet kuptuar para së gjithash si ndërtim i vazhdimësisë politike në diskursin e Prodanit, jo si një kronologji e thjeshtë dhe e pandërprerë organizative.

Megjithatë, pikërisht ky ndërtim i kujtesës është historikisht shumë i vlefshëm. Ai tregon se si Balli Kombëtar në mërgim dëshironte ta interpretonte historinë e vet. Në vend që mërgimi të paraqitej si humbje ose ndërprerje, ai interpretohej si vazhdim i luftës me mjete të tjera. Kongreset, gazetat, organizatat dhe veprimtaria ndërkombëtare bëheshin pjesë e kësaj forme të re të veprimit politik.

Fjalia se shqiptari duhej të bëhej “zot e patron në shtëpinë e tij” përmblidhte në mënyrë të fuqishme këtë filozofi politike. “Shtëpia” simbolizonte atdheun, ndërsa të qenit “zot” i saj nënkuptonte sovranitetin dhe vetëvendosjen. Për Prodanin, lufta politike do të konsiderohej e përfunduar vetëm kur shqiptarët të mund ta përcaktonin vetë rendin e tyre shtetëror dhe kombëtar.

Në këtë aspekt, shkrimi lidhej drejtpërdrejt me moton e kongresit të botuar në ballinën e “Besës”: “Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë.” Të dyja formulimet përcillnin të njëjtin mesazh: koha e kaluar në mërgim nuk duhej të dobësonte bindjen politike, por përkundrazi të interpretohej si pjesë e një qëndrese afatgjatë.

Për brezin e vjetër të Ballit Kombëtar, ky diskurs shërbente për të riafirmuar vendimet dhe kujtesën e organizatës. Për brezat më të rinj të lindur ose të rritur në diasporë, ai kishte një funksion tjetër: transmetimin e një identiteti politik nga një brez te tjetri. Kongresi bëhej kështu edhe hapësirë e edukimit politik të mërgatës.

Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme në vitin 1970, kur kishin kaluar më shumë se dy dekada nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore. Organizatat politike shqiptare në mërgim përballeshin tashmë me pyetjen e vazhdimësisë: si të ruhej angazhimi politik kur brezi i ri kishte një përvojë krejt tjetër nga ai që kishte përjetuar drejtpërdrejt luftën dhe largimin nga Shqipëria? Artikuj si ai i Prodanit synonin pikërisht të krijonin një urë ndërmjet kujtesës së brezit të vjetër dhe angazhimit të brezit të ri.

Në këtë proces, “Besa” kishte një rol thelbësor. Duke e vendosur “Kongresin e lirisë” në krye të numrit dhe duke botuar gjerësisht materialet e kongresit, gazeta nuk ishte thjesht kroniste e ngjarjes. Ajo merrte pjesë në prodhimin dhe përhapjen e kujtesës politike të Ballit Kombëtar.

Qazim Prodani shkruante, pra, për aspiratat dhe qëllimet e Ballit Kombëtar, por mënyra se si i formulonte ato ishte po aq e rëndësishme sa vetë përmbajtja. Shqipëria e shqiptarëve, kundërshtimi i patronazhit të huaj, refuzimi i regjimeve të imponuara, vazhdimësia e luftës dhe zotërimi i “shtëpisë” së vet formonin së bashku një program politik të shprehur përmes një gjuhe të fortë kombëtare dhe simbolike.

Artikulli duhet lexuar pikërisht si burim për studimin e ideologjisë dhe vetëperceptimit të Ballit Kombëtar në mërgim. Ai nuk është një analizë neutrale e historisë shqiptare të viteve 1939–1970, por një tekst politik i shkruar nga brenda një tradite të caktuar organizative. Termat, përzgjedhja e ngjarjeve dhe mënyra e lidhjes së tyre pasqyrojnë pozicionin e autorit dhe të mjedisit politik të cilit ai i përkiste.

Pikërisht për këtë arsye, shkrimi ka vlerë të konsiderueshme dokumentare. Ai tregon se, në fillim të viteve 1970, Balli Kombëtar vazhdonte ta ndërtonte identitetin e vet rreth disa koncepteve themelore: sovranitetit, bashkimit kombëtar, antikomunizmit, kundërshtimit të ndërhyrjes së huaj dhe vazhdimësisë së angazhimit politik.

Në këtë mënyrë, “Kongresi i lirisë” i Qazim Z. Prodanit bëhej një nga temat që shpjegonte më qartë se çfarë kuptimi i jepte vetë organizata kongresit të Detroitit. Ai nuk ishte thjesht një mbledhje për çështje të brendshme, por, në interpretimin e autorit, një ripërtëritje solemne e një betimi politik. Formula përfundimtare se lufta nuk do të pushonte derisa shqiptari të bëhej “zot e patron në shtëpinë e tij” sintetizonte aspiratën që Prodani ia atribuonte Ballit Kombëtar: krijimin e një rendi në të cilin shqiptarët do ta përcaktonin vetë fatin e tyre politik dhe kombëtar.

Vijon

[1] “Kongresi i Ballit Kombëtar në Amerikë përsërit betimin vendim si dikur përpara Lumos: ‘Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë’, gazeta “Besa”, Stamboll, 1971.
[2]Qazim Z. Prodani, Kongresi i lirisë, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.