ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (45)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Demonstrata e Vjenës dhe Manifesti i Rezistencës Kombëtare (24 prill 1982)

Gjatë viteve të hulumtimeve të mia në arkiva të ndryshme, kam pasur rastin të ndeshem me një numër të madh dokumentesh të dorës së parë, të cilat përbëjnë dëshmi autentike të një periudhe ndër më të ndërlikuarat të historisë sonë kombëtare. Secili prej këtyre burimeve arkivore, qoftë një raport administrativ, një procesverbal, një letër, një komunikatë apo një material propagandistik, bart në vetvete copëza të së kaluarës dhe ndihmon në rindërtimin e një tabloje më të plotë të realitetit politik, shoqëror dhe kombëtar të kohës. Pikërisht përmes këtyre dokumenteve historia largohet nga rrëfimi i përgjithshëm dhe fiton zërin e dëshmisë së drejtpërdrejtë, duke i dhënë studiuesit mundësinë të depërtojë në thellësi të ngjarjeve dhe të kuptojë mekanizmat që formësuan zhvillimet historike.

Megjithatë, ndër gjithë këtë pasuri burimore, një vend të veçantë zënë dokumentet që, me një saktësi të admirueshme, pasqyrojnë rezistencën shqiptare dhe përpjekjen e pandërprerë të popullit shqiptar për liri, barazi dhe vetëvendosje. Ato nuk janë thjesht materiale arkivore të ruajtura në dosje të zverdhura nga koha, por dëshmi të gjalla të një epoke të mbushur me sakrifica, përndjekje, qëndresë dhe shpresë. Përmes tyre mund të ndiqet rrugëtimi i një populli që, pavarësisht represionit sistematik dhe politikave shtypëse, nuk reshti së kërkuari të drejtën e tij legjitime për të vendosur vetë mbi fatin e vet.

Këto dokumente paraqesin me përpikëri jo vetëm veprimtarinë e organizuar të lëvizjes kombëtare, por edhe atmosferën politike të kohës, format e rezistencës, mënyrat e organizimit, idealet që frymëzonin veprimtarët, si dhe reagimin e aparatit shtetëror ndaj çdo shenje të kundërshtimit. Ato dëshmojnë se rezistenca shqiptare nuk ishte një veprim i rastësishëm apo i izoluar, por një proces historik i gjatë, i ndërtuar mbi vetëdijen kombëtare, mbi ndjenjën e përgjegjësisë ndaj atdheut dhe mbi bindjen e palëkundur se liria nuk dhurohet, por fitohet me përkushtim dhe sakrificë.

Vlera e këtyre burimeve është shumëdimensionale. Përtej faktit se ofrojnë të dhëna të besueshme për studiuesin, ato shërbejnë edhe si kujtesë historike për brezat e ardhshëm, duke dëshmuar se rruga drejt lirisë dhe vetëvendosjes ishte e gjatë, e vështirë dhe e mbushur me sfida të panumërta. Pikërisht për këtë arsye, ato nuk duhet parë vetëm si dokumente arkivore, por si monumente të shkruara të rezistencës shqiptare, të cilat ruajnë kujtesën kolektive dhe ndihmojnë në ndriçimin e një periudhe vendimtare të historisë sonë kombëtare.

Dëshiroj të theksoj se, për një studiues të historisë, vlera e një dokumenti nuk matet me numrin e faqeve që ai përmban, por me peshën e dëshmisë që bart. Prandaj, për mua ka qenë krejtësisht e parëndësishme nëse në duar më ka rënë një dokument i shkurtër, i përbërë vetëm nga dy-tri rreshta, apo një dosje voluminoze me dhjetëra faqe. Çdo dokument i zbuluar përfaqësonte një copëz të mozaikut të madh të historisë sonë kombëtare dhe një dëshmi të re që ndihmonte në ndriçimin e një periudhe të mbuluar për shumë kohë nga heshtja, censura dhe interpretimet e njëanshme. Pikërisht ky emocion i zbulimit e ka shoqëruar vazhdimisht punën time kërkimore, sepse çdo burim i ri më afronte edhe më shumë me të vërtetën historike.

Ndër dokumentet që më kanë lënë mbresat më të thella ishte një “Thirrje” e hartuar dhe e shpërndarë nga mërgata shqiptare. Zbulimi i këtij materiali ishte një çast i veçantë gëzimi dhe kënaqësie shkencore, sepse ai hapi një dritare të re për të kuptuar më mirë dimensionin ndërkombëtar të rezistencës shqiptare. Përmes këtij dokumenti u bë e qartë se veprimtarët e lëvizjes ilegale, të cilët jetonin dhe vepronin në vendet e Evropës Perëndimore, nuk ishin larguar nga atdheu për ta harruar fatin e tij. Përkundrazi, edhe pse fizikisht larg Kosovës, ata mbeteshin të lidhur ngushtë me zhvillimet në vend dhe e shndërronin mërgimin në një hapësirë të organizimit politik, kombëtar dhe diplomatik.

Dokumenti dëshmonte se mërgata shqiptare zhvillonte një aktivitet të pandërprerë, duke organizuar demonstrata, tubime, protesta, konferenca, shpërndarje traktesh dhe thirrjesh publike, me qëllim që opinioni ndërkombëtar të njihej me gjendjen e rëndë të shqiptarëve në Kosovë dhe me shkeljet sistematike të të drejtave të tyre. Këto veprimtari nuk kishin karakter simbolik apo ceremonial, ato ishin pjesë e një strategjie të menduar mirë për ta mbajtur të gjallë çështjen e Kosovës në ndërgjegjen politike të Evropës dhe për të ushtruar presion moral e politik mbi regjimin jugosllav.

Nga përmbajtja e kësaj thirrjeje kuptohej qartë se veprimtarët shqiptarë në mërgim nuk ishin pajtuar kurrë me realitetin e pushtimit dhe të nënshtrimit. Në çdo rresht ndihej vendosmëria, revoltimi dhe besimi i palëkundur se populli shqiptar kishte të drejtën e patjetërsueshme të jetonte i lirë në vendin e vet. Ata shprehnin hapur pakënaqësinë ndaj politikës shtypëse të regjimit jugosllav dhe deklaronin se ishin të gatshëm të sakrifikonin gjithçka për idealin e lirisë, duke e konsideruar atë si vlerën më të lartë kombëtare.

Mbi të gjitha, kjo thirrje përcillte një mesazh të fuqishëm politik: kërkesën e qartë dhe të pakompromis për Kosovën Republikë. Ky nuk ishte një slogan i rastësishëm, por shprehja e një programi politik të ndërtuar mbi aspiratat historike të shqiptarëve për vetëvendosje, barazi dhe dinjitet kombëtar. Përmes manifestimeve, protestave dhe dokumenteve të tilla, mërgata shqiptare i dërgonte një mesazh të qartë pushtetit jugosllav dhe njëherazi bashkësisë ndërkombëtare se shqiptarët nuk do të pajtoheshin me statusin e imponuar, por do të vazhdonin ta kërkonin lirinë me të gjitha format e rezistencës politike dhe kombëtare.

Për këtë arsye, zbulimi i kësaj thirrjeje nuk ishte vetëm një gjetje arkivore me rëndësi dokumentare. Ai përfaqësonte një dëshmi të çmuar historike, e cila vërteton se rezistenca shqiptare nuk kufizohej brenda hapësirës së Kosovës, por shtrihej përtej kufijve të saj, duke u mbështetur fuqishëm edhe në veprimtarinë e mërgatës. Pikërisht falë angazhimit të tyre të palodhur, zëri i Kosovës vazhdoi të dëgjohej në qendrat evropiane, ndërsa ideali për liri dhe për Kosovën Republikë mbeti i gjallë dhe u trashëgua brez pas brezi deri në realizimin e tij historik.

Në rrjedhën e këtij hulumtimi i jam rikthyer vazhdimisht një burimi arkivor me vlerë të veçantë – zarfit që Agoni e kishte gjetur rastësisht në bibliotekën e tij. Ky zarf, në pamje të parë i zakonshëm dhe pa ndonjë veçori që do të tërhiqte menjëherë vëmendjen, rezultoi të ishte një depo e vogël kujtese historike, brenda së cilës ruheshin dokumente të shumta që hedhin dritë mbi një periudhë të rëndësishme të rezistencës kombëtare shqiptare. Sa herë që i rikthehem përmbajtjes së tij, bindem edhe më shumë se vlera e arkivave nuk qëndron vetëm te dokumentet zyrtare të institucioneve shtetërore, por edhe te materiale të tilla, të ruajtura në mënyrë private, të cilat shpeshherë arrijnë të dëshmojnë me më shumë sinqeritet frymën e kohës dhe idealet që kanë udhëhequr veprimtarët e lëvizjes kombëtare.

Fillimisht mund të krijohej përshtypja se ky zarf përmbante vetëm trakte propagandistike, parulla, apele dhe thirrje të ndryshme, materiale që zakonisht shoqëronin veprimtarinë e organizuar të mërgatës shqiptare dhe të lëvizjes ilegale. Mirëpo, një shqyrtim më i kujdesshëm i përmbajtjes së tij dëshmoi se fondi dokumentar ishte shumë më i pasur dhe më domethënës. Krahas materialeve të destinuara për shpërndarje publike, aty gjendeshin edhe letra, shënime, skica dhe dokumente të tjera, të cilat bartnin një karakter më të brendshëm dhe më reflektues, duke zbuluar dimensione të reja të organizimit, komunikimit dhe mendimit politik të kohës.

Në veçanti, këto letra dhe shënime paraqesin interes të jashtëzakonshëm për studiuesin, sepse ato nuk janë shkruar për publikun e gjerë, por për të ruajtur ide, për të përcjellë informacione, për të koordinuar veprime ose për të shprehur bindje e shqetësime që lidhen drejtpërdrejt me çështjen kombëtare. Përmes tyre mund të lexohet jo vetëm gjuha e rezistencës, por edhe psikologjia e njerëzve që jetonin me idealin e lirisë, duke e konsideruar angazhimin për çështjen kombëtare si detyrim moral dhe historik.

Pjesa më e madhe e këtyre dokumenteve përshkohet nga një frymë e theksuar patriotike. Në to dominojnë temat që lidhen me fatin e Kosovës, me gjendjen e shqiptarëve nën regjimin jugosllav, me domosdoshmërinë e organizimit politik dhe kombëtar, si dhe me nevojën për ta mbajtur të gjallë ndërgjegjen kombëtare në çdo rrethanë. Këto materiale dëshmojnë se autorët e tyre nuk kufizoheshin vetëm në reagime spontane ndaj ngjarjeve të kohës, por synonin të ndërtonin një vizion afatgjatë për të ardhmen, të mbështetur mbi idealet e lirisë, vetëvendosjes dhe dinjitetit kombëtar.

Për këtë arsye, zarfi i gjetur nga Agoni nuk duhet parë thjesht si një koleksion dokumentesh të shpërndara rastësisht. Ai përfaqëson një fond të çmuar burimesh historike, ku ndërthuren dokumentet propagandistike me dëshmitë personale, materialet organizative me reflektimet politike, duke krijuar një pasqyrë shumëdimensionale të rezistencës shqiptare. Pikërisht kjo larmi dokumentesh e bën atë një burim me rëndësi të veçantë për studimin e historisë së lëvizjes kombëtare, sepse përmes tij bëhet e mundur të kuptohen jo vetëm format e veprimit, por edhe bota shpirtërore, idealet dhe përkushtimi i atyre që, edhe në rrethana të vështira, nuk reshtën së punuari për lirinë dhe të ardhmen e Kosovës.

Ndër dokumentet e shumta që përmbante ky fond arkivor, një vend të veçantë zuri një thirrje, e cila që në leximin e parë më la një përshtypje të thellë, jo vetëm për përmbajtjen e saj politike, por edhe për simbolikën historike që bartte. Ishte një dokument që të ftonte të ndaleshe, ta lexoje me kujdes dhe ta interpretoje në kontekstin e kohës në të cilën ishte hartuar. Çdo rresht i saj dëshmonte jo vetëm për aspiratat e autorëve, por edhe për klimën politike dhe shpirtërore që mbretëronte në mesin e lëvizjes kombëtare shqiptare gjatë atyre viteve të vështira.

Kjo thirrje ishte botuar nga gazeta “Zëri i Kosovës”, një nga organet më të rëndësishme të shtypit ilegal shqiptar, e cila për dekada me radhë luajti një rol të pazëvendësueshëm në ruajtjen dhe përhapjen e ndërgjegjes kombëtare. Përmes faqeve të saj qarkullonin jo vetëm informacione për zhvillimet politike në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare, por edhe analiza, apele, komunikata dhe materiale mobilizuese që synonin të forconin frymën e rezistencës dhe të mbanin gjallë idealin e lirisë. Në rrethanat e censurës së ashpër dhe kontrollit të plotë të mediave nga pushteti jugosllav, botime të tilla përbënin një alternativë të vetme informative për shumë veprimtarë dhe një mjet të rëndësishëm të organizimit politik.

Ajo që e bënte edhe më domethënës këtë dokument ishte fakti se ai mbante në krye logon “Republika Socialiste Shqiptare në Jugosllavi”. Ky formulim nuk ishte një zgjedhje e rastësishme terminologjike, por një deklarim i qartë politik dhe ideologjik. Ai shprehte vizionin dhe aspiratën e një pjese të organizuar të lëvizjes kombëtare shqiptare, e cila kërkonte transformimin e pozitës kushtetuese të Kosovës dhe afirmimin e shqiptarëve si subjekt i barabartë politik brenda federatës jugosllave. Në një kohë kur përdorimi i një terminologjie të tillë konsiderohej akt sfidues ndaj rendit politik ekzistues dhe dënohej rëndë nga autoritetet, vendosja e kësaj logoje përfaqësonte një akt të guximshëm të rezistencës politike dhe kombëtare.

Pikërisht për këtë arsye, kjo thirrje nuk duhet parë vetëm si një tekst propagandistik apo si një material informues i kohës. Ajo përfaqëson një dokument me vlerë të veçantë historike, sepse pasqyron idealet, gjuhën politike dhe orientimin strategjik të lëvizjes shqiptare në një periudhë kur kërkesat për liri, barazi dhe vetëvendosje artikuloheshin me një vendosmëri gjithnjë e më të madhe. Dokumente të tilla janë dëshmi autentike të evolucionit të mendimit politik shqiptar dhe ndihmojnë në kuptimin e mënyrës se si u formësuan dhe u konsoliduan kërkesat kombëtare që, me kalimin e viteve, do të shndërroheshin në objektiva të qarta të rezistencës dhe të veprimit politik.

Për mua, si hulumtuese, zbulimi i kësaj thirrjeje përfaqësoi shumë më tepër sesa gjetjen e një dokumenti të panjohur. Ai ishte një takim i drejtpërdrejtë me një copëz të historisë së shkruar nga vetë protagonistët e kohës, një dëshmi që ruan të paprekur frymën e rezistencës dhe idealin e pandërprerë të popullit shqiptar për liri, dinjitet kombëtar dhe realizimin e aspiratës së tij historike.

Në krye të kësaj flete ishte vendosur një thënie e fuqishme e veprimtarit dhe atdhetarit të shquar Jusuf Gërvalla, e cila, që në leximin e parë, përcillte gjithë peshën morale, politike dhe kombëtare të kohës në të cilën ishte shkruar. Nuk ishte një citim i vendosur rastësisht për ta zbukuruar tekstin, por një moto programatike, një mesazh që sintetizonte filozofinë e rezistencës shqiptare dhe shpirtin e atyre që ia kishin kushtuar jetën çështjes së lirisë. Në të shkruhej: “Në ballë të këtij populli dhe në këmbët e këtij populli, flijimi dhe vdekja për realizimin e aspiratave të tij do të na vijnë si përjetimi më i bukur e më fisnik në gjithë jetën. Dhe s’do të ketë forcë që të na ndalë në rrugën tonë të ndritshme.”– Jusuf Gërvalla

Këto fjalë nuk përbëjnë vetëm një reflektim personal të Jusuf Gërvallës, por mishërojnë një botëkuptim të tërë politik dhe etik, mbi të cilin u ngrit veprimtaria e një brezi të tërë idealistësh shqiptarë. Në to pasqyrohet bindja se liria nuk është një dhuratë e historisë, por një e drejtë që fitohet përmes sakrificës, përkushtimit dhe gatishmërisë për të përballuar edhe çmimin më të lartë. Pikërisht kjo filozofi e flijimit për të mirën e përgjithshme e bëri Jusuf Gërvallën një nga figurat më emblematike të rezistencës kombëtare shqiptare dhe një simbol të idealit për liri e dinjitet kombëtar.

Vendosja e kësaj thënieje në hyrje të dokumentit kishte një funksion të qartë. Ajo synonte ta përgatiste lexuesin për mesazhin që do të pasonte, duke e vendosur atë në atmosferën e angazhimit kombëtar dhe të përgjegjësisë historike. Fjalët e Gërvallës shërbenin si një betim moral për çdo veprimtar, si një kujtesë se rruga drejt lirisë ishte e mbushur me sakrifica, por se asnjë pengesë nuk mund ta ndalte një popull që kishte vendosur të jetonte i lirë.

Menjëherë pas kësaj thënieje emblematike, e shkruar me një ngarkesë të jashtëzakonshme emocionale dhe politike, në qendër të faqes shfaqej me shkronja të mëdha fjala “THIRRJE”. Vetë mënyra grafike e paraqitjes nuk ishte rastësore. Shkronjat e mëdha synonin të tërhiqnin vëmendjen e menjëhershme të lexuesit dhe t’i jepnin dokumentit karakterin e një apeli publik, të drejtpërdrejtë dhe mobilizues. Fjala “THIRRJE” nuk ishte thjesht titulli i një teksti, ajo ishte një ftesë për ndërgjegjësim, një apel për bashkim dhe një kushtrim për veprim në shërbim të idealit kombëtar.

Në traditën e shtypit ilegal shqiptar, dokumente të tilla kishin një rol shumë më të madh sesa ai i komunikimit të zakonshëm. Ato synonin të forconin moralin e popullit, të ruanin gjallë frymën e rezistencës, të mobilizonin shqiptarët brenda dhe jashtë atdheut dhe të përcillnin mesazhin se lufta për liri ishte një mision historik që kërkonte përkushtimin e secilit. Prandaj, ndërthurja e mendimit të Jusuf Gërvallës me titullin “THIRRJE” krijonte një hyrje me forcë të jashtëzakonshme simbolike, e cila e shndërronte dokumentin në më shumë sesa një tekst politik: në një manifest të ndërgjegjes kombëtare, të frymëzuar nga ideali i lirisë dhe nga besimi i palëkundur se asnjë pushtet nuk mund ta mposhtë vullnetin e një populli që lufton për të drejtat e tij.

Ashtu si në shumicën e botimeve dhe materialeve të lëvizjes ilegale shqiptare, edhe ky shkrim ishte shoqëruar me fotografitë e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës  dhe Bardhosh Gërvallës, figurat që tashmë ishin shndërruar në simbole të rezistencës kombëtare shqiptare. Vendosja e portreteve të tyre nuk kishte vetëm funksion ilustrues apo estetik, ajo përfaqësonte një akt të vetëdijshëm kujtese dhe nderimi, përmes të cilit ruhej gjallë kujtimi i atyre që kishin flijuar jetën për idealin e lirisë së Kosovës dhe të çështjes kombëtare shqiptare.

Në traditën e shtypit ilegal, fotografia kishte një peshë të veçantë simbolike. Ajo ishte një mënyrë për t’u dhënë fytyrë idealeve për të cilat luftohej, duke e bërë më të prekshme lidhjen midis lexuesit dhe protagonistëve të rezistencës. Përballë propagandës zyrtare, e cila synonte t’i paraqiste këta veprimtarë si armiq të shtetit, botimet ilegale i paraqisnin ata si martirë, intelektualë dhe prijës moralë të një lëvizjeje që kishte në qendër lirinë, dinjitetin dhe të drejtën e shqiptarëve për vetëvendosje.

Fotografitë e vëllezërve Gërvalla dhe të Kadri Zekës bartnin një domethënie që shkonte përtej identifikimit të personazheve. Ato rikujtonin sakrificën e tyre, atentatin e 17 janarit 1982 në Untergruppenbach të Gjermanisë dhe çmimin e lartë që shumë veprimtarë shqiptarë paguan në përpjekjet për çlirimin kombëtar. Çdo ribotim i portreteve të tyre ishte një formë rezistence ndaj harresës dhe një mesazh se idealet për të cilat ata jetuan dhe ranë nuk mund të shuheshin me eliminimin fizik të bartësve të tyre.

Prandaj, prania e fotografive të tyre në këtë shkrim nuk ishte një element i zakonshëm redaktues, por një pjesë përbërëse e mesazhit politik dhe historik të dokumentit. Ato e plotësonin tekstin me një dimension emocional dhe simbolik, duke e shndërruar dokumentin jo vetëm në një thirrje për veprim, por edhe në një homazh të përhershëm për tre figurat emblematike të rezistencës shqiptare, emrat e të cilëve mbetën të lidhur pazgjidhshmërisht me historinë e përpjekjeve të popullit shqiptar për liri dhe Republikën e Kosovës.

Vijon