[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Shefqet Dibrani, DIAKRONIA SINKRONIKE DHE EVOUIMI KRIJUES NË VEPRAT E AJETE ZOGAJT (Kritik letrare), botoi shtëpia botuese “Rozafa”, Prishtinë 2025)
Të lexosh një shkrim të shkrimtarit, hulumtuesit dhe atdhetarit Shefqet Dibrani do të thotë të hysh në një botë mendimesh, kujtimesh dhe vlerash që tejkalon kënaqësinë e zakonshme të një takimi me librin. Çdo faqe e veprës së tij nuk shërben vetëm për të shuar kureshtjen e lexuesit për temën që trajtohet, por bëhet një ftesë për të depërtuar më thellë në botën e dijes, duke hapur horizonte të reja mendimi e kërkimi. Lexuesi nuk mbetet thjesht një vrojtues pasiv i ngjarjeve apo i fakteve historike, ai bëhet bashkudhëtar në një rrugëtim intelektual, ku çdo argument, çdo dëshmi dhe çdo reflektim zgjon pyetje të reja dhe nxit dëshirën për të hulumtuar edhe më tej.
Forca e veçantë e shkrimeve të Dibranit nuk qëndron vetëm te pasuria e informacionit, por edhe te mënyra se si ai e ndërton rrëfimin. Fjala e tij rrjedh natyrshëm, me një elegancë të rrallë, duke dëshmuar një përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj gjuhës shqipe. Tekstet e tij janë si një kopsht i mbjellë me kujdes, ku çdo fjalë është zgjedhur me ndjeshmëri, çdo fjali ka ritmin e vet, ndërsa çdo paragraf ngërthen një harmoni që e bën leximin jo vetëm të dobishëm, por edhe estetikisht të këndshëm.
Gjatë leximit krijohet përshtypja se autori nuk shkruan vetëm për të përcjellë fakte, por edhe për të zgjuar emocione. Shpesh ndodh që proza e tij të marrë ngjyrimet e poezisë, fjalët rrjedhin me një muzikalitet të brendshëm, ndërsa mendimet ndërtohen me një finesë të tillë, sa lexuesi ka ndjesinë sikur po shfleton vargjet e një poeme të bukur. Gjuha e pastër, figuracioni i përmbajtur dhe ndjeshmëria me të cilën trajtohen ngjarjet e njerëzit e bëjnë secilin tekst të tij një përjetim të veçantë.
Prandaj, të lexosh shkrimet e Shefqet Dibranit nuk do të thotë vetëm të fitosh njohuri të reja për historinë, kulturën apo çështjen kombëtare shqiptare. Do të thotë të takosh një autor që e sheh fjalën si mision, dijen si përgjegjësi dhe gjuhën shqipe si një pasuri që duhet kultivuar e ruajtur me dashuri. Në këtë mënyrë, çdo vepër e tij shndërrohet në një burim frymëzimi, ku historia, letërsia dhe atdhetaria bashkohen natyrshëm në një tërësi harmonike, duke i dhuruar lexuesit jo vetëm dije, por edhe kënaqësinë e rrallë të një leximi që mbetet gjatë në kujtesë.
Shefqet Dibrani i përket atyre autorëve të rrallë që kanë dhuntinë ta shndërrojnë edhe mendimin më të thjeshtë në një rrëfim me peshë e bukuri të veçantë. Pena e tij nuk njeh tekste të vogla, sepse në universin krijues të tij edhe shkrimi më i shkurtër bart një madhështi që buron nga ndjenja, kultura e gjerë dhe përkushtimi ndaj fjalës së shkruar. Ai shkruan me një natyrshmëri të admirueshme, por pas asaj thjeshtësie fshihet një mjeshtëri e rrallë artistike, e cila e bën lexuesin të ndalet, të reflektojë dhe ta rilexojë tekstin me të njëjtën kënaqësi.
Ka autorë që rrëfejnë ngjarje, e ka autorë që ndërtojnë botë. Shefqet Dibrani i përket kësaj kategorie të dytë. Ai di t’i japë dritë një detaji të harruar, t’i japë zë një figure që koha e ka lënë në hije dhe t’i japë jetë një kujtimi që dukej se ishte tretur përgjithmonë. Fjala e tij nuk është vetëm mjet komunikimi, ajo është frymëmarrje, emocion dhe kujtesë. Çdo fjali është e ndërtuar me kujdes, ndërsa çdo paragraf mban ritmin e një ligjërimi që të rrëmben pa e kuptuar.
Ndërsa lexon, shpesh të lind një ndjenjë habie. E pyet veten se si ka qenë e mundur që një autor, një poet apo një krijues kaq i talentuar të ketë shkruar me kaq bukuri, me kaq ndjeshmëri dhe me kaq thellësi, pa e pasur më parë vëmendjen që meritonte. Është një zbulim që të befason dhe, njëherazi, të bën të reflektosh mbi thesaret e fshehura të letërsisë sonë. Pikërisht këtë zbulim ta mundëson Shefqet Dibrani. Ai të afron me autorë, me vepra dhe me botë krijuese që ndoshta i kishe kaluar pranë pa u ndalur, ndërsa përmes interpretimit dhe ndjeshmërisë së tij ato marrin një shkëlqim krejt tjetër.
Kjo është fuqia e një studiuesi dhe krijuesi të vërtetë: ai nuk e imponon bukurinë e fjalës, por e zbulon atë. Me syrin e tij kërkues dhe me ndjeshmërinë e poetit, ai nxjerr në pah vlerat e fshehura të një teksti, të një autori apo të një vargu, duke i bërë ato të flasin me një qartësi të re. Dhe kur mbyll librin, mbetet me bindjen se nuk ke lexuar vetëm një shkrim, por ke përjetuar një takim me bukurinë e fjalës shqipe, të cilën Shefqet Dibrani di ta lartësojë me një finesë që rrallë haset në letrat tona.
Ka libra që i kërkon me ngulm, e ka të tjerë që vijnë në duart e tua në çastin më të përshtatshëm, sikur vetë koha t’i ketë sjellë për të plotësuar një nevojë të brendshme të shpirtit. Pikërisht kështu ndodhi edhe me librin „Diakronia sinkronike dhe evoluimi krijues në veprat e Ajete Zogajt“ (kritikë letrare), të autorit Shefqet Dibrani, botuar nga Shtëpia Botuese „Rozafa“, Prishtinë, në vitin 2025. Në këto ditë të qeta vere, kur ritmi i zakonshëm i jetës zbutet dhe mendja gjen më shumë hapësirë për reflektim, ky libër më ra në dorë si një dhuratë e papritur, duke më ftuar në një udhëtim të veçantë në botën e kritikës letrare dhe të krijimtarisë artistike.
Që në kontaktin e parë me të, libri të krijon përshtypjen se nuk ke përballë vetëm një studim kritik, por një vepër të ndërtuar me dashuri për letërsinë, me respekt për autoren që analizohet dhe me përgjegjësi të lartë ndaj fjalës së shkruar. Faqe pas faqeje, lexuesi e ndien se po hyn në një univers ku analiza shkencore dhe ndjeshmëria artistike ecin dorë për dore, duke e shndërruar leximin në një përvojë që nuk ushqen vetëm mendjen, por edhe shpirtin.
Vera është stina e dritës, e qetësisë dhe e leximeve që mbeten gjatë në kujtesë. Pikërisht në këtë atmosferë, ky libër u bë një shoqërues i këndshëm, duke më ftuar të zbuloj jo vetëm dimensionet krijuese të Ajete Zogajt, por edhe mënyrën mjeshtërore me të cilën Shefqet Dibrani di të depërtojë në botën e një autori, ta analizojë atë me mprehtësi shkencore dhe ta paraqesë me një gjuhë të pasur, të kthjellët e plot finesë. Kështu, një libër që rastësisht më ra në dorë, u shndërrua shumë shpejt në një udhëtim intelektual e estetik, duke më dëshmuar edhe një herë se veprat e mira e gjejnë gjithmonë çastin e duhur për të takuar lexuesin e tyre.
Për mua ishte një rastësi e bukur, por njëkohësisht edhe një privilegj i veçantë, që të tre protagonistët e këtij libri – autori i veprës- Shefqet Dibrani, autorja e krijimtarisë së analizuar, Ajete Zogaj, si dhe botuesi – Ramadan Mehmeti, janë miq të mi të çmuar. Kjo afërsi njerëzore ma bëri leximin edhe më të ngrohtë, sepse në çdo faqe ndjeja se nuk po takoja vetëm mendime e analiza letrare, por edhe shpirtin e njerëzve që e kanë ndërtuar jetën mbi punën, përkushtimin dhe dashurinë për fjalën e shkruar. Ishte një befasi e këndshme të shihja se si, përmes këtij libri, krijohej natyrshëm një trekëndësh harmonik, ku autori, krijuesja dhe botuesi lidhen nga i njëjti ideal: t’i shërbejnë kulturës shqiptare me dinjitet, pa zhurmë e pa bujë.
Ky është ai lloj bashkimi që nuk ndërtohet mbi interesat kalimtare, por mbi respektin e ndërsjellë, mbi besimin dhe mbi dashurinë për dijen. Janë njerëz që flasin më shumë me veprat sesa me fjalët, njerëz që nuk kërkojnë duartrokitje, por e lënë kohën të dëshmojë për punën e tyre. Pikërisht për këtë arsye ndjehem krenare që Kosova ka personalitete të tilla, të cilët me përulësi e përkushtim pasurojnë letërsinë, kritikën dhe kulturën tonë kombëtare. Ata janë dëshmi se vlera e vërtetë nuk ka nevojë për zë të lartë, ajo shkëlqen qetësisht, si drita që nuk verbohet nga errësira, por e largon atë.
Teksa lexoja këtë vepër, ndieja se po ecja në një udhë ku takoheshin krijimtaria, mendimi kritik dhe përkujdesja botuese, tri shtylla që së bashku i japin jetë një libri dhe e bëjnë atë të mbetet gjatë në kujtesën e lexuesit. Kjo më shtyu të mos mbetesha vetëm një lexuese e heshtur, por të ndaja disa fjalë mirënjohjeje për këta krijues, të cilët me punën e tyre kanë fituar respektin e shumë njerëzve.
Ndoshta nxitjen më të fortë ma dha një mendim i shkrimtarit të njohur shqiptar Kim Mehmeti, i cili në parathënien e librit shkruan me shumë urtësi: “Ne duhet që njerëzve meritat t’ua themi derisa janë gjallë.” Kjo thënie nuk është vetëm një ftesë për mirësjellje njerëzore, por një filozofi e tërë jetësore. Shpesh kemi zakon t’i lartësojmë njerëzit vetëm pasi ata nuk janë më mes nesh, ndërsa harrojmë se fjala e mirë, mirënjohja dhe vlerësimi kanë kuptimin më të madh pikërisht atëherë kur mund të dëgjohen nga ata që i kanë merituar. Prandaj edhe këto radhë janë një përpjekje e sinqertë për të shprehur respektin tim ndaj njerëzve që me punën e tyre të palodhur, me modestinë dhe fisnikërinë që i karakterizon, vazhdojnë ta pasurojnë botën tonë shpirtërore dhe ta nderojnë kulturën shqiptare.
Dhe, në të vërtetë, përse të hezitojmë t’i themi me zë të lartë fjalët e mira për një njeri që i meriton? Përse ta fshehim vlerësimin në heshtjen tonë, kur e dimë se e vërteta është ndër forcat më të mëdha që mund të prekë ndërgjegjen dhe nënndërgjegjen njerëzore? Fjala e sinqertë, e thënë në kohën e duhur dhe para syve të të gjithëve, nuk është vetëm një shenjë mirësjelljeje, por një akt fisnikërie që nderon njëkohësisht edhe atë që e merr, edhe atë që e jep.
Vlerësimi i hapur nuk e zvogëlon askënd, përkundrazi, ai e pasuron shoqërinë me kulturën e mirënjohjes. Kur pranojmë publikisht punën, talentin dhe përkushtimin e dikujt, ne mbjellim besimin se mundi nuk humbet, se përpjekja nuk mbetet pa jehonë dhe se vlerat e vërteta gjithmonë gjejnë rrugën për t’u njohur. E vërteta ka një fuqi të heshtur, por të jashtëzakonshme: ajo depërton thellë në nënndërgjegjen tonë, zgjon respekt, frymëzon shpresë dhe i jep kuptim vetë përpjekjes njerëzore.
Njerëzit kanë nevojë të dëgjojnë se puna e tyre ka lënë gjurmë, se përkushtimi i tyre ka prekur zemrat dhe mendjet e të tjerëve. Një fjalë mirënjohjeje, e thënë me sinqeritet dhe pa asnjë interes, mund të ketë më shumë peshë sesa shumë shpërblime materiale, sepse ajo ushqen shpirtin dhe e bën njeriun të besojë se rruga e ndershme dhe e përkushtuar nuk është e kotë.
Prandaj, nuk duhet të kursehemi në shprehjen e së mirës. Lavdërimi i merituar nuk është teprim, as favor, por një detyrim moral ndaj së vërtetës. Të thuash publikisht atë që është e drejtë dhe e merituar do të thotë t’i japësh zë vlerave, t’i bësh ato të dukshme dhe t’i kthesh në frymëzim për brezat që vijnë. Sepse e vërteta, kur shqiptohet me zemër të pastër, nuk mbetet vetëm një fjali, ajo bëhet dritë që ndriçon ndërgjegjen tonë dhe kujtesën kolektive.
Shefqet Dibrani është një nga ata krijues shqiptarë që dëshmon se dashuria për atdheun nuk matet me afërsinë gjeografike, por me thellësinë e lidhjes shpirtërore. Edhe pse prej vitesh jeton dhe vepron në mërgim, ai nuk e ka lënë kurrë Kosovën pas vetes, përkundrazi, e ka bartur me vete si kujtesë, si frymëzim dhe si pjesë të pandashme të identitetit të tij. Ajo është prania e heshtur që e shoqëron në çdo hap, është emri që e bën të njohë veten në çdo cep të botës dhe është burimi nga ku ushqehet krijimtaria e tij.
Në veprën dhe angazhimin e tij ndihet qartë se mërgimi nuk ka qenë një shkëputje nga rrënjët, por një mënyrë tjetër për t’i shërbyer atyre. Kudo që ka jetuar e vepruar, ai ka mbetur një zë i përkushtuar i kulturës shqiptare, duke e mbajtur Kosovën jo vetëm në kujtesë, por edhe në çdo faqe të shkruar, në çdo hulumtim, në çdo mendim dhe në çdo përpjekje krijuese. Për të, atdheu nuk është vetëm një vend në hartë, por një gjendje e përhershme e shpirtit, një thirrje që nuk zbehet me largësinë dhe as me kalimin e viteve.
Autori Shefqet Dibrani i përket atij brezi krijuesish që e kanë shndërruar mërgimin në një urë lidhëse mes vendlindjes dhe botës. Ai nuk e ka lejuar distancën ta largojë nga identiteti i tij kombëtar, përkundrazi, e ka bërë Kosovën shenjën e tij dalluese, një vulë të pashlyeshme që e përcakton si njeri dhe si autor. Emri i Kosovës shfaqet natyrshëm në mendimin e tij, në shqetësimet e tij intelektuale dhe në përkushtimin e tij ndaj historisë, letërsisë dhe kulturës shqiptare.
Është pikërisht kjo besnikëri ndaj rrënjëve që e bën figurën e tij të veçantë. Ai dëshmon se mund të jetosh larg vendlindjes, por të mos largohesh kurrë prej saj shpirtërisht. Në çdo vend ku shkon, ai e bart Kosovën si krenari, si kujtesë dhe si përgjegjësi morale, duke e bërë atë pjesë të pandashme të identitetit të vet krijues. Kështu, jeta dhe vepra e Shefqet Dibranit bëhen dëshmi se atdheu nuk është vetëm toka ku lind, por edhe fjala që shkruan, kujtesa që ruan dhe dashuria që nuk resht së rrahuri në zemrën e njeriut.
Padyshim, edhe më parë kisha pasur rastin të lexoja shkrime të Shefqet Dibranit dhe çdo herë kisha vërejtur seriozitetin, kulturën dhe përkushtimin që e karakterizon si autor. Megjithatë, kjo vepër më la një përshtypje krejt tjetër, më të thellë dhe më të plotë. Ishte një lexim që nuk të fton vetëm të ndjekësh mendimin e autorit, por të hysh në një botë të ndërtuar me kujdes, ku çdo fjali ka vendin e vet, çdo argument mbështetet mbi fakte dhe çdo kapitull rrjedh natyrshëm drejt tjetrit.
Ajo që më mahniti më së shumti ishte mënyra se si autori arrin të ndërtojë strukturën e librit. Nuk ka asgjë të rastësishme në renditjen e ideve, në mënyrën si paraqiten faktet apo në logjikën që përshkon gjithë tekstin. Çdo pjesë lidhet organikisht me tjetrën, duke krijuar një tërësi harmonike, ku lexuesi nuk humbet asnjëherë fillin e mendimit. Ky është një tregues i qartë se kemi të bëjmë me një studiues të disiplinuar dhe me një krijues që e respekton jo vetëm temën që trajton, por edhe lexuesin të cilit i drejtohet.
Po aq mbresëlënëse janë edhe të dhënat që ai sjell në këtë vepër. Nuk kemi të bëjmë me një grumbull informacioni të shpërndarë pa kriter, por me një pasuri faktesh të përzgjedhura me kujdes, të verifikuara dhe të sistemuara në mënyrë të tillë që secila prej tyre të marrë kuptim brenda tërësisë. Autori nuk e rëndon tekstin me tepri, por di të zgjedhë atë që është thelbësore, duke e bërë informacionin të flasë vetë dhe duke e shndërruar atë në një rrëfim të gjallë e bindës.
Mirëpo, mbi të gjitha, ajo që të ndal gjatë leximit është gjuha. Shefqet Dibrani shkruan me një shqipe të pastër, të kultivuar dhe të hijshme, një gjuhë që ruan me fanatizëm bukurinë dhe dinjitetin e saj. Në çdo rresht ndjehet respekti i autorit për fjalën shqipe, për pasurinë e saj shprehëse dhe për melodinë që ajo mbart. Ai nuk shkruan vetëm për të komunikuar mendime, ai ndërton fjali që kanë ritëm, elegancë dhe forcë estetike. Fjalët nuk janë thjesht mjete shprehjeje, por gurë të latuar me kujdes, të vendosur në vendin e duhur për të krijuar një mozaik të bukur artistik.
Gjatë leximit krijohet përshtypja se autori ka një marrëdhënie të veçantë me gjuhën. Ai e trajton atë me dashuri dhe përgjegjësi, duke dëshmuar se një tekst shkencor apo kritik nuk ka pse të jetë i thatë dhe i ftohtë. Përkundrazi, në duart e një krijuesi të zotë, edhe analiza më e hollësishme mund të marrë frymë artistike, duke e bërë leximin një kënaqësi intelektuale dhe estetike njëkohësisht.
Prandaj, kjo vepër nuk më mahniti vetëm për përmbajtjen e saj të pasur, por edhe për mënyrën se si është ndërtuar. Struktura e menduar me kujdes, renditja logjike e argumenteve, pasuria e të dhënave dhe, mbi të gjitha, shqipja e bukur, e pastër dhe fisnike që e përshkon çdo faqe, e bëjnë librin një dëshmi të pjekurisë krijuese të Shefqet Dibranit. Është një vepër që jo vetëm informon, por edhe edukon, jo vetëm bind, por edhe frymëzon, duke i kujtuar lexuesit se bukuria e mendimit bëhet edhe më e madhe kur vishet me petkun e një gjuhe të kultivuar dhe të denjë.
Që në faqet hyrëse të librit, Shefqet Dibrani e orienton me qartësi lexuesin drejt botës që do të shpaloset para tij. Ai na bën të ditur se kjo vepër nuk është një vështrim i rastësishëm mbi krijimtarinë e Ajete Zogajt, por një udhëtim i menduar me kujdes, i ndërtuar mbi analizën e pesë veprave të saj, të përzgjedhura jo rastësisht, por si përfaqësuese të dy dimensioneve më të rëndësishme të angazhimit të saj krijues dhe intelektual.
Tre prej këtyre veprave i përkasin fushës së gazetarisë, një hapësirë ku fjala lidhet ngushtë me kohën, me ngjarjen, me realitetin dhe me përgjegjësinë për ta dëshmuar të vërtetën. Në to pasqyrohet autorja si vëzhguese e mprehtë e jetës, si kronikane e proceseve shoqërore dhe si zë që nuk kufizohet vetëm në informim, por kërkon të zgjojë ndërgjegjen dhe të nxisë reflektimin. Gazetaria e saj nuk paraqitet thjesht si profesion, por si një mision i ndërtuar mbi ndershmërinë, guximin dhe përgjegjësinë intelektuale.
Ndërkaq, dy veprat e tjera i përkasin fushës së kritikës letrare, një univers krejt tjetër, ku fjala nuk ndjek ritmin e ngjarjeve të përditshme, por depërton në shtresat më të thella të krijimtarisë artistike. Aty Ajete Zogaj shfaqet si studiuese e vëmendshme, si interpretuese e hollë e tekstit letrar dhe si mendje analitike që di të zbulojë vlerat estetike, idetë dhe dimensionet shpirtërore të veprës. Në këtë fushë, ajo nuk kufizohet në përshkrim apo në vlerësime sipërfaqësore, por ndërton analiza të argumentuara, të mbështetura në dije, përvojë dhe ndjeshmëri estetike.
Pikërisht kjo ndarje e krijimtarisë në dy fusha e bën librin e Shefqet Dibranit edhe më të pasur dhe më të plotë. Ai nuk ndalet vetëm në një aspekt të personalitetit krijues të Ajete Zogajt, por synon ta paraqesë atë në tërësinë e saj, duke dëshmuar se gazetaria dhe kritika letrare, megjithëse ecin në shtigje të ndryshme, bashkohen në një pikë të përbashkët: te përkushtimi ndaj së vërtetës, ndaj fjalës së shkruar dhe ndaj kulturës shqiptare.
Kështu, që në fillim, autori krijon një lloj harte orientuese për lexuesin, duke e përgatitur për një lexim që nuk do të jetë vetëm njohës, por edhe reflektues. Ai na fton të ndjekim hap pas hapi analizën e këtyre pesë veprave, përmes së cilave zbulohet jo vetëm krijimtaria e Ajete Zogajt, por edhe një portret i plotë i një autoreje që ka ditur të ndërthurë me mjeshtëri gazetaren e përkushtuar me studiuesen e letërsisë, duke lënë gjurmë të dallueshme në të dyja fushat. Në këtë mënyrë, libri shndërrohet në një dialog të bukur mes autorit, veprës dhe lexuesit, ku çdo analizë hap një dritare të re drejt botës krijuese të Ajete Zogajt.
Me një entuziazëm të natyrshëm dhe me bindjen që buron nga njohja e thellë e veprës, autori ndalet për të theksuar një të vërtetë të rëndësishme: megjithëse librat e Ajete Zogajt janë shkruar vite më parë, ata nuk kanë humbur asgjë nga freskia, pesha dhe domethënia e tyre. Përkundrazi, koha nuk i ka zbehur, por i ka sprovuar dhe i ka bërë edhe më të dukshme vlerat që mbartin. Ato vazhdojnë të komunikojnë me lexuesin e sotëm me të njëjtën forcë mendimi dhe me të njëjtën ndjeshmëri intelektuale, duke dëshmuar se krijimtaria e mirë nuk njeh plakje, por fiton gjithnjë e më shumë pjekuri në ecjen e saj përmes kohës.
Në vështrimin e Shefqet Dibranit, këto vepra nuk mbeten të mbyllura në epokën kur janë shkruar. Ato e tejkalojnë kufirin e momentit historik dhe shndërrohen në dëshmi të gjalla të një mendimi që vazhdon të ketë kuptim edhe sot. Pikërisht këtu qëndron madhështia e një vepre të mirë: ajo nuk mbetet peng i kohës së vet, por dialogon me breza të ndryshëm, duke u ofruar secilit mundësi të reja interpretimi dhe reflektimi.
Autori e sheh këtë qëndrueshmëri përmes dy dimensioneve të rëndësishme të studimit letrar: diakronisë dhe sinkronisë. Në planin diakronik, këto libra përfaqësojnë një hallkë të rëndësishme në zhvillimin e mendimit kritik dhe të gazetarisë shqiptare, duke ruajtur vlerën e tyre si dokumente të një kohe, por edhe si dëshmi të evolucionit krijues të autores. Ndërsa në planin sinkronik, ato mbeten plotësisht të komunikueshme me realitetin e sotëm, sepse temat që trajtojnë, qasjet analitike dhe mënyra e të menduarit vazhdojnë të jenë aktuale dhe të nxisin debat e reflektim.
Në këtë mënyrë, Shefqet Dibrani dëshmon se koha nuk është gjithmonë gjykatëse e pamëshirshme e librave. Përkundrazi, ajo është filtri që ndan të përkohshmen nga e përjetshmja. Veprat që ndërtohen mbi dije, ndershmëri intelektuale dhe përkushtim krijues nuk zbehen me kalimin e viteve, ato fitojnë një jetë të re sa herë që bien në duart e një lexuesi të ri. Ashtu si vera që pasurohet me kalimin e kohës, edhe librat e mirë e shtojnë vlerën e tyre, sepse çdo epokë zbulon në to kuptime të reja dhe horizonte të tjera interpretimi.
Prandaj, entuziazmi me të cilin autori flet për këto vepra nuk është thjesht një shprehje admirimi ndaj autores, por një bindje e argumentuar se krijimtaria e vërtetë nuk matet me datën e botimit. Ajo matet me aftësinë për të mbijetuar përtej kohës, për të sfiduar harresën dhe për të vazhduar të ndriçojë mendimin njerëzor në çdo periudhë. Pikërisht këtë cilësi Shefqet Dibrani e gjen në librat e Ajete Zogajt, duke i vlerësuar si vepra që ruajnë njëherazi rëndësinë e tyre historike dhe aktualitetin e tyre intelektual, si në rrjedhën diakronike të zhvillimit, ashtu edhe në bashkëkohësinë e pandërprerë të mendimit dhe të fjalës së shkruar.
Që në hyrje të analizës së tij, dhe siç e kërkon edhe vetë rendi logjik i trajtimit, Shefqet Dibrani ndalet te vepra e parë e Ajete Zogajt, duke i ofruar lexuesit një prezantim të përmbledhur, por domethënës të librit “Dija si art dhe arti si dije (I) – Intervista”, botuar në vitin 2009 nga shtëpia botuese “Rozafa”, një vepër prej 240 faqesh që zë një vend të veçantë në krijimtarinë e autores. Edhe pse prezantimi është i shkurtër, ai arrin të nxjerrë në pah boshtin mbi të cilin është ndërtuar libri dhe rëndësinë që ai mbart në peizazhin kulturor e intelektual shqiptar.
Autori e orienton menjëherë lexuesin drejt thelbit të kësaj vepre, duke theksuar se ajo përmbledh tridhjetë intervista me personalitete të fushave të ndryshme të dijes, kulturës, artit dhe jetës publike, njerëz të cilët, secili në mënyrën e vet, kanë lënë gjurmë të rëndësishme në profesionin dhe misionin të cilit ia kanë kushtuar jetën. Këta nuk paraqiten thjesht si bashkëbisedues të një gazetareje, por si bartës të përvojës, të mendimit dhe të vlerave, të cilët, përmes dialogut, shpalosin jo vetëm rrugëtimin e tyre personal, por edhe një pjesë të historisë kulturore e shoqërore të kohës.
Në interpretimin e Shefqet Dibranit, ky libër nuk duhet parë vetëm si një përmbledhje intervistash. Ai është shumë më tepër se kaq. Është një mozaik i pasur zërash, një galeri portretesh intelektuale, ku secila intervistë ngërthen një univers të veçantë idesh, përvojash dhe reflektimesh. Çdo bashkëbisedim bëhet një dritare e hapur drejt jetës dhe veprës së njerëzve që kanë ndikuar në formësimin e mendimit kulturor e shoqëror shqiptar, duke e bërë librin një arkiv të çmuar të kujtesës sonë intelektuale.
Vetë titulli “Dija si art dhe arti si dije” bart një simbolikë të fuqishme. Ai sugjeron se dija dhe arti nuk janë dy botë të ndara, por dy rrjedha që ushqejnë njëra-tjetrën. Dija fiton bukuri kur shprehet me ndjeshmëri artistike, ndërsa arti arrin plotësinë e tij kur mbështetet mbi thellësinë e dijes. Pikërisht këtë ndërthurje Ajete Zogaj e realizon përmes intervistave të saj, ku pyetja nuk është vetëm një mjet për të marrë informacion, por një urë që lidh mendjet, përvojat dhe vizionet e njerëzve.
Shefqet Dibrani e vlerëson këtë vepër edhe për përzgjedhjen e kujdesshme të bashkëbiseduesve. Sipas tij, autorja nuk ka zgjedhur emra të njohur vetëm për shkak të famës së tyre, por personalitete që kanë ndërtuar autoritetin e tyre mbi punën, përkushtimin dhe kontributin konkret në fushat ku kanë vepruar. Kjo e bën librin të marrë vlera që tejkalojnë gazetarinë e zakonshme, duke u shndërruar në një dokument të rëndësishëm kulturor, ku ruhen mendime, përvoja dhe dëshmi që përndryshe do të mbeteshin të shpërndara në kohë.
Në këtë mënyrë, që në fillim të analizës së tij, Shefqet Dibrani e vendos lexuesin përballë rëndësisë së kësaj vepre, duke e paraqitur atë jo si një libër që lexohet vetëm për informacionin që ofron, por si një dëshmi të gjallë të dialogut mes dijes, artit dhe përvojës njerëzore. Përmes këtij prezantimi, ai na përgatit të kuptojmë se intervistat e Ajete Zogajt nuk janë vetëm pyetje dhe përgjigje, por rrëfime që ndërtojnë ura mes brezave, ruajnë kujtesën kulturore dhe dëshmojnë se fjala e mençur, kur dokumentohet me përkushtim, mbetet një pasuri që sfidon kohën.
Shefqet Dibrani e ndërton analizën e këtij libri me një mjeshtëri të rrallë, që është fryt i përvojës së gjatë studimore, i ndjeshmërisë estetike dhe i aftësisë për të depërtuar në thelbin e veprës. Ai nuk mjaftohet me një përshkrim të përgjithshëm apo me një renditje të ftohtë faktesh, por e lexon librin me syrin e një studiuesi dhe me shpirtin e një krijuesi, duke zbuluar në çdo intervistë ato vlera që ndoshta nuk bien menjëherë në sy, por që përbëjnë zemrën e saj.
Analiza e tij rrjedh natyrshëm, pa ngarkesa artificiale dhe pa teprime interpretative. Me një intuitë të hollë, ai ndalet herë pas here në fragmente të zgjedhura nga intervistat, duke shkëputur pikërisht ato pjesë që mbartin peshën më të madhe mendimore, emocionale dhe artistike. Nuk janë citime të vendosura rastësisht për të ilustruar tekstin, por gurë themelorë mbi të cilët ndërtohet vetë argumentimi i tij. Çdo fragment është përzgjedhur me kujdes, sikur autori të kishte kërkuar gjatë për të gjetur atë fjali që përmbledh më së miri shpirtin e bashkëbisedimit dhe filozofinë e personazhit që flet.
Në këtë mënyrë, lexuesi nuk përballet vetëm me një analizë të jashtme të librit, por përfshihet gradualisht në vetë atmosferën e intervistave. Ai dëgjon zërat e personaliteteve, ndien ritmin e mendimit të tyre dhe krijon një lidhje të drejtpërdrejtë me përmbajtjen e veprës. Shefqet Dibrani shndërrohet kështu në një udhërrëfyes të kujdesshëm, i cili nuk ia imponon lexuesit përfundimet e tij, por e fton atë të ecë bashkë me të nëpër faqet e librit, duke zbuluar hap pas hapi thesaret që ai ka identifikuar gjatë leximit.
Veçoria më e bukur e kësaj qasjeje qëndron në faktin se autori nuk përpiqet të tregojë gjithçka. Ai di të zgjedhë, të filtrojë dhe të nxjerrë në pah atë që është më përfaqësuese, më domethënëse dhe më frymëzuese. Pikërisht kjo aftësi për të dalluar thelbësoren nga dytësorja është shenjë e një studiuesi me pjekuri dhe kulturë të gjerë. Ai nuk e mbingarkon lexuesin me hollësi të panevojshme, por i dhuron atij esencën e veprës, duke e bërë analizën të rrjedhshme, të këndshme dhe njëkohësisht shumë të pasur në përmbajtje.
Ndërsa lexon analizën e Shefqet Dibranit, krijohet ndjesia se ai zhvillon një dialog të heshtur me autoren e librit dhe me secilin nga bashkëbiseduesit e saj. Ai ndalet aty ku mendimi bëhet më i thellë, aty ku fjala fiton peshë filozofike, aty ku përvoja njerëzore shndërrohet në mësim për jetën. Kjo e bën analizën të mos jetë vetëm një tekst kritik, por edhe një udhëtim reflektues, ku lexuesi ftohet të mendojë, të krahasojë dhe të nxjerrë përfundimet e veta.
Prandaj, fragmentet që Shefqet Dibrani zgjedh nga intervistat nuk janë vetëm ato që kanë lënë gjurmë në kujtesën e tij si studiues dhe lexues i përkushtuar. Ato janë pjesë që, me shumë gjasë, do të prekin edhe mendjen dhe ndjenjat e çdo lexuesi tjetër, sepse bartin mesazhe universale, përvoja të vyera dhe mendime që nuk kufizohen vetëm në kohën kur janë thënë. Pikërisht këtu qëndron edhe forca e analizës së tij: ai arrin të ndajë me lexuesin jo vetëm atë që ka lexuar, por edhe atë që ka përjetuar gjatë leximit. Kështu, analiza e tij bëhet një urë e bukur mes veprës dhe lexuesit, një urë mbi të cilën kalojnë mendimet, emocionet dhe vlerat më të çmuara që libri ka për të ofruar.
Pas trajtimit të veprës së parë, Shefqet Dibrani e vazhdon natyrshëm udhëtimin e tij kritik drejt librit të dytë, “Dija si art dhe arti si dije (II)”, duke ruajtur të njëjtën qasje të matur, analitike dhe të përkushtuar që e karakterizon gjatë gjithë studimit të tij. Ai nuk e sheh këtë vëllim si një vazhdimësi të thjeshtë të botimit të parë, por si një zgjerim të natyrshëm të një projekti intelektual që synon të ruajë dhe të dokumentojë mendimin krijues shqiptar përmes dialogut.
Në analizën e tij, autori vë në dukje se edhe ky libër mbledh një numër të konsiderueshëm personalitetesh nga fusha të ndryshme të jetës kulturore, artistike, shkencore dhe shoqërore, të cilët, përmes intervistave të tyre, sjellin përvoja, ide dhe rrëfime që tejkalojnë kufijtë e një bisede të zakonshme. Çdo intervistë shfaqet si një dëshmi e kohës, si një rrëfim individual që njëkohësisht pasuron kujtesën kolektive dhe ndihmon në ndërtimin e mozaikut të kulturës sonë kombëtare.
Shefqet Dibrani e vëren se Ajete Zogaj nuk është vetëm një gazetare që shtron pyetje, por një bashkëbiseduese që di të krijojë besim, të nxisë reflektim dhe të nxjerrë në sipërfaqe mendime që shpesh mbeten të fshehura në heshtjen e përditshmërisë. Pikërisht për këtë arsye, intervistat e saj nuk lexohen si dialogë formalë, por si rrëfime të gjalla, ku secili personalitet shpalos jo vetëm rrugëtimin e vet profesional, por edhe filozofinë e jetës, sfidat, dilemat dhe idealet që e kanë udhëhequr në krijimtarinë e tij.
Më tej, analiza e Shefqet Dibranit ndalet edhe te libri i tretë i kësaj serie, një vepër që përmbledh gjashtëmbëdhjetë intervista, secila me fizionominë dhe veçantinë e vet. Edhe pse numerikisht është më i përmbledhur se dy vëllimet pararendëse, autori vëren se kjo nuk e zvogëlon aspak peshën dhe rëndësinë e tij. Përkundrazi, çdo intervistë përfaqëson një univers më vete, një hapësirë ku mendimi, përvoja dhe kujtesa bashkohen për të krijuar një dialog të vlefshëm me lexuesin.
Në interpretimin e tij, këto tri vepra nuk janë thjesht libra intervistash të vendosur njëri pas tjetrit. Ato përbëjnë një tërësi organike, një projekt të menduar me vizion, ku çdo vëllim plotëson dhe pasuron tjetrin. Së bashku, ato krijojnë një arkiv të rrallë të mendimit shqiptar, ku janë ruajtur zërat e njerëzve që kanë ndikuar në zhvillimin e kulturës, artit, shkencës dhe jetës publike. Janë libra që nuk dokumentojnë vetëm biografi individuale, por edhe frymën e një epoke, zhvillimin e ideve dhe evolucionin e mendimit intelektual shqiptar.
Shefqet Dibrani e vlerëson këtë punë si një kontribut me rëndësi të veçantë, sepse përmes këtyre intervistave Ajete Zogaj ka arritur të shpëtojë nga harresa mendime, dëshmi dhe përvoja që përndryshe do të mbeteshin të shpërndara në kohë. Çdo bisedë bëhet një gur në ndërtimin e kujtesës sonë kulturore, ndërsa çdo libër një stacion ku brezat mund të ndalen për të dëgjuar zërat e atyre që kanë lënë gjurmë në jetën shpirtërore dhe intelektuale të kombit.
Kështu, analiza e Shefqet Dibranit nuk kufizohet vetëm në paraqitjen e përmbajtjes së këtyre tri vëllimeve, por arrin të nxjerrë në pah filozofinë që i bashkon ato: besimin se dialogu është një nga format më fisnike të ruajtjes së dijes dhe se intervista, kur ndërtohet me kulturë, ndershmëri dhe ndjeshmëri njerëzore, shndërrohet në një dokument të çmuar që i reziston kohës dhe vazhdon të flasë me të njëjtën forcë edhe për brezat që do të vijnë.
Pas një shqyrtimi të kujdesshëm, të thellë dhe të argumentuar të secilit prej librave, Shefqet Dibrani arrin në një përfundim që nuk është thjesht rezultat i analizës së tij letrare, por një reflektim i pjekur mbi jetën, njeriun dhe fuqinë e fjalës së dokumentuar. Ai e përmbyll këtë pjesë të studimit me bindjen se këto vepra janë ndërtuar me një mjeshtëri të veçantë artistike, ku gazetaria, letërsia dhe dokumentimi ndërthuren aq natyrshëm, saqë kufijtë mes tyre pothuajse treten.
Sipas tij, vlera e këtyre librave nuk qëndron vetëm te cilësia e intervistave apo te personalitetet që flasin në to. Ajo që i bën ato të veçanta është mënyra se si autorja ka ditur ta shndërrojë dialogun në një rrëfim të thellë njerëzor, ku çdo përgjigje bëhet një copëz jete, çdo kujtim një dëshmi e kohës dhe çdo reflektim një mësim për brezat që vijnë. Në këtë mënyrë, intervistat nuk mbeten vetëm shkëmbime pyetjesh e përgjigjesh, por marrin përmasat e një letërsie dokumentare, ku e vërteta njerëzore shfaqet në gjithë madhështinë dhe brishtësinë e saj.
Shefqet Dibrani vëren me ndjeshmëri se, ndërsa lexuesi ecën nga një intervistë te tjetra, fillon të zbulojë një të vërtetë që nuk shfaqet menjëherë në sipërfaqe. Pas emrave të njohur, pas suksesit, autoritetit dhe arritjeve që gëzojnë këta personalitete, fshihen histori të gjata përpjekjesh, sakrificash dhe qëndrese. Asnjëri prej tyre nuk ka mbërritur në majat e suksesit duke ndjekur një rrugë të shtruar me lehtësi. Përkundrazi, secili ka kaluar nëpër udhë të vështira, ka njohur zhgënjimin, pengesat, padrejtësitë dhe sfidat që shpesh e kanë vënë në provë karakterin dhe besimin e tyre.
Në leximin e Shefqet Dibranit bëhet e qartë se këto intervista kanë një vlerë shumë më të madhe sesa ajo biografike. Ato dëshmojnë se madhështia e njeriut nuk lind nga mungesa e vështirësive, por nga mënyra se si ai arrin t’i përballojë ato. Pas çdo suksesi qëndron një histori e heshtur sakrifice, pas çdo arritjeje, net të gjata pune, pas çdo vepre të rëndësishme, një rrugëtim i mbushur me sprova që rrallëherë bëhen të dukshme për publikun.
Autori ndalet veçanërisht te fakti se disa nga bashkëbiseduesit kanë kaluar sfida tepër të rënda, madje edhe përvoja që mund të cilësohen torturuese, të cilat kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në jetën dhe formimin e tyre. Megjithatë, pikërisht këto plagë nuk i kanë thyer, por i kanë bërë më të fortë. Në vend që të dorëzoheshin përballë fatit, ata kanë zgjedhur ta kthejnë dhimbjen në forcë krijuese, pengesën në motivim dhe vuajtjen në urtësi. Kjo është arsyeja pse rrëfimet e tyre nuk zgjojnë vetëm admirim, por edhe respekt të thellë për qëndrueshmërinë e shpirtit njerëzor.
Në këtë përfundim, Shefqet Dibrani nuk lavdëron vetëm autoren për mënyrën mjeshtërore se si ka ndërtuar këto intervista. Ai njëkohësisht i jep zë edhe dimensionit më të thellë të tyre: faktit se ato na mësojnë të mos e gjykojmë askënd vetëm nga suksesi që shohim sot. Çdo arritje ka pas vetes një histori të padukshme, një udhëtim të mbushur me mundime, sakrifica dhe përballje që nuk pasqyrohen gjithmonë në dritën e famës.
Prandaj, përfundimi i Shefqet Dibranit merr përmasat e një mesazhi universal. Ai na kujton se jeta e njerëzve të mëdhenj nuk është një rrëfim i ndërtuar vetëm mbi fitore, por mbi guximin për të mos u dorëzuar. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse këto libra kanë një vlerë të shumëfishtë: ato nuk dokumentojnë vetëm suksesin e personaliteteve të intervistuara, por zbulojnë edhe anën e tyre më njerëzore, atë që flet për sakrificën, durimin, qëndresën dhe besimin e palëkundur se çdo ëndërr e madhe lind nga përballja me sfida po aq të mëdha. Kështu, intervistat e Ajete Zogajt, siç përfundon me të drejtë Shefqet Dibrani, shndërrohen në një himn të heshtur kushtuar fuqisë së njeriut për të triumfuar mbi vështirësitë dhe për ta kthyer jetën në një dëshmi të dinjitetit dhe të vlerës.
Duke qenë një njohës i thellë dhe një studiues i përkushtuar i kritikës letrare, Shefqet Dibrani e vazhdon analizën e tij me të njëjtin seriozitet dhe përkushtim, kësaj radhe duke u ndalur te krijimtaria studimore e Ajete Zogajt. Me një sy kritik të mprehtë dhe me një kulturë të gjerë letrare, ai depërton në botën e studimeve të saj, duke dëshmuar se veprat e autores nuk janë vetëm produkte të një leximi të kujdesshëm, por rezultat i një pune të gjatë kërkimore, i një pasioni të vazhdueshëm për letërsinë dhe i një përgjegjësie të lartë shkencore.
Në qendër të vëmendjes së tij vendos librin “Shprushje e veçantive të tekstit letrar” (Studime dhe kritikë letrare), botuar në vitin 2020 nga shtëpia botuese “Beqir Musliu” në Gjilan, një vepër prej 144 faqesh, e cila përmbledh analiza dhe vlerësime për gjashtëmbëdhjetë autorë e veprat e tyre, duke përfshirë poezinë, prozën dhe zhanre të tjera të krijimtarisë letrare. Megjithëse libri në pamje të parë duket si një përmbledhje studimesh të veçanta, Shefqet Dibrani e sheh atë si një tërësi organike, ku çdo analizë lidhet me tjetrën përmes të njëjtit vizion kritik dhe të njëjtës ndjeshmëri estetike.
Në interpretimin e tij, Ajete Zogaj nuk është një lexuese që ndalet në sipërfaqen e tekstit. Ajo depërton në shtresat më të thella të veprës letrare, duke zbuluar strukturën artistike, simbolikën, figuracionin, botën emocionale dhe filozofinë që fshihet pas fjalës së shkruar. Kritika e saj nuk është as e nxituar dhe as e njëanshme, ajo mbështetet mbi argumentin, mbi analizën dhe mbi një kulturë të gjerë leximi, duke e bërë çdo studim një dialog të mirëfilltë me autorin dhe me veprën e tij.
Shefqet Dibrani vëren se në këtë libër nuk ka vend për gjykime të shpejta apo për lavdërime të pambështetura. Përkundrazi, çdo vlerësim ndërtohet me kujdes, me maturi dhe me ndershmëri intelektuale. Ajete Zogaj di të evidentojë vlerat artistike të secilit autor, por njëkohësisht nuk heziton të ndalet edhe te aspektet që kërkojnë një lexim më kritik. Pikërisht kjo e bën kritikën e saj të besueshme dhe të denjë për t’u konsideruar si një kontribut serioz në studimet bashkëkohore shqiptare.
Nga kjo analizë e hollësishme, Shefqet Dibrani arrin në një përfundim domethënës: Ajete Zogaj ka dëshmuar se talenti i saj nuk kufizohet vetëm në gazetari dhe në artin e intervistës. Ajo ka arritur të afirmohet me dinjitet edhe në fushën e kritikës dhe të studimeve letrare, një disiplinë që kërkon jo vetëm dashuri për letërsinë, por edhe dije të thellë, përgatitje teorike, kulturë të gjerë dhe aftësi për të ndërtuar gjykime të argumentuara.
Sipas tij, vlerësimet kritike që ajo u kushton librave dhe autorëve nuk janë vetëm analiza akademike, por pjesë e një misioni më të gjerë kulturor. Përmes tyre, Ajete Zogaj kontribuon në ndriçimin e vlerave të letërsisë shqipe, në promovimin e autorëve dhe në pasurimin e mendimit kritik shqiptar. Çdo studim i saj shton një gur të ri në mozaikun e kulturës sonë kombëtare, duke ndihmuar që krijimtaria letrare të lexohet me më shumë thellësi, përgjegjësi dhe ndjeshmëri estetike.
Shefqet Dibrani ndalet me respekt edhe te figura e vetë autores, duke e konsideruar atë një ndër gratë e suksesshme të kulturës shqiptare, e cila, me përkushtim të palëkundur, ka zgjedhur një rrugë jo të lehtë, por jashtëzakonisht fisnike: rrugën e studimit dhe të kritikës letrare. Në një fushë ku kërkohet punë e vazhdueshme, lexime të panumërta, objektivitet dhe guxim intelektual, Ajete Zogaj ka arritur të ndërtojë një profil të dallueshëm, duke fituar respekt jo përmes zhurmës, por përmes cilësisë së punës së saj.
Në fund të analizës së tij, krijohet bindja se suksesi i Ajete Zogajt nuk është rastësi. Ai është fryt i një pune këmbëngulëse, i një dashurie të sinqertë për librin dhe i një besimi të palëkundur në vlerën e dijes. Përmes studimeve dhe kritikave të saj, ajo ka dëshmuar se kritika letrare nuk është thjesht një ushtrim akademik, por një art i interpretimit, një urë që lidh autorin me lexuesin dhe një mënyrë për t’i dhënë jetë të re çdo vepre që meriton të lexohet.
Pikërisht këtë dimension arrin të evidentojë Shefqet Dibrani me analizën e tij. Ai e paraqet Ajete Zogajn si një personalitet të kompletuar kulturor, tek e cila gazetaria, studimi dhe kritika letrare bashkëjetojnë në mënyrë harmonike, duke ndërtuar portretin e një intelektualeje që, me përulësi, kulturë dhe pasion, vazhdon të pasurojë hapësirën e mendimit kritik shqiptar dhe të dëshmojë se suksesi i vërtetë lind gjithmonë nga puna e palodhur dhe dashuria e pakushtëzuar për dijen.
Përmbylljen e këtij udhëtimi analitik Shefqet Dibrani e bën duke u ndalur te libri i pestë i Ajete Zogajt, “Vepra me rëndësi të shumëfishtë (Mbi disa vepra të Anton Nikë Berishës)”, botuar nga shtëpia botuese “Faik Konica” në Prishtinë, më 2021, një vepër prej 116 faqesh, e cila, ndonëse modeste në përmasat e saj fizike, mbart një peshë të konsiderueshme shkencore, letrare dhe kulturore. Për Shefqet Dibranin, ky nuk është thjesht libri i fundit në renditjen kronologjike të analizave të tij, por një kulmim i natyrshëm i një krijimtarie studimore që dëshmon pjekurinë intelektuale të Ajete Zogajt.
Që në fillim të trajtimit të kësaj vepre, Dibrani e bën të qartë se nuk duhet gjykuar rëndësia e një libri nga numri i faqeve që ai përmban. Në botën e dijes dhe të studimit, vlera nuk matet me trashësinë e kopertinës, por me thellësinë e mendimit, me seriozitetin e analizës dhe me kontributin që një vepër i jep kulturës dhe shkencës. Pikërisht këtë cilësi ai e gjen te libri i Ajete Zogajt, duke e konsideruar atë një punim të përqendruar, të matur dhe të ndërtuar mbi baza të forta studimore.
Me një elegancë karakteristike dhe me një kulturë të admirueshme kritike, Shefqet Dibrani e analizon këtë vepër me përpikëri, duke ndjekur hap pas hapi rrugëtimin interpretues të autores. Ai nuk mjaftohet me një vlerësim të përgjithshëm, por ndalet veçmas te secila prej veprave të Anton Nikë Berishës që Ajete Zogaj merr në shqyrtim. Në këtë mënyrë, analiza e tij fiton ritmin e një dialogu të trefishtë: mes autores së studimit, autorit të veprave të analizuara dhe vetë studiuesit që interpreton këtë proces.
Dibrani vëren se Ajete Zogaj i qaset krijimtarisë së Anton Nikë Berishës me seriozitet shkencor, me ndjeshmëri estetike dhe me një objektivitet që e bën analizën e saj të besueshme. Ajo nuk kufizohet në përshkrimin e përmbajtjes së veprave, por depërton në strukturën e tyre artistike, në universin simbolik, në shtresimet kuptimore dhe në mesazhet që ato bartin. Përmes leximit të saj kritik, çdo vepër e Anton Nikë Berishës hap horizonte të reja interpretimi, duke dëshmuar pasurinë e mendimit dhe kompleksitetin artistik që e karakterizon krijimtarinë e tij.
Në analizën e Shefqet Dibranit bie në sy edhe një element tjetër i rëndësishëm: respekti që ai shpreh për metodën e punës së Ajete Zogajt. Ai vëren se ajo ndërton argumentet me maturi, mbështetet në tekst, shmang gjykimet e nxituara dhe e zhvillon mendimin kritik me një logjikë të qartë e bindëse. Pikërisht kjo mënyrë pune e bën librin të mos jetë vetëm një seri studimesh të veçuara, por një tërësi e harmonizuar, ku secili kapitull plotëson tjetrin dhe kontribuon në krijimin e një panorame të plotë mbi krijimtarinë e Anton Nikë Berishës.
Për Shefqet Dibranin, ky studim përfaqëson një dëshmi tjetër të aftësive krijuese dhe shkencore të Ajete Zogajt. Ai sheh në të jo vetëm një kritike letrare me kulturë të gjerë, por një studiuese që di të ndërtojë ura komunikimi mes autorit, veprës dhe lexuesit. Në interpretimin e tij, ajo arrin ta bëjë analizën letrare të qasshme pa e varfëruar atë shkencërisht, duke ruajtur një ekuilibër të admirueshëm mes argumentit akademik dhe bukurisë së shprehjes.
Kështu, Shefqet Dibrani e mbyll analizën e pesë veprave të Ajete Zogajt me të njëjtën elegancë dhe përkushtim me të cilin e kishte nisur, duke dëshmuar edhe një herë se kritika letrare, kur shkruhet me dije, ndershmëri dhe ndjeshmëri estetike, nuk është vetëm një akt vlerësimi, por edhe një krijim më vete, i aftë të ndriçojë vlerat e autorëve dhe të pasurojë më tej jetën kulturore shqiptare.
Libri fiton një dimension edhe më të gjerë falë shtojcës së përgatitur me kujdes nga Shefqet Dibrani, e cila nuk paraqitet thjesht si një pjesë plotësuese në fund të veprës, por si një arkiv i çmuar dokumentues që ndriçon edhe më tej universin krijues të Ajete Zogajt. Përmes kësaj shtojce, autori dëshmon edhe një herë përkushtimin e tij prej hulumtuesi të vëmendshëm, duke mos u mjaftuar vetëm me analizën e pesë librave, por duke i ofruar lexuesit një panoramë shumë më të gjerë të veprimtarisë së autores.
Në këtë pjesë përmbyllëse, Shefqet Dibrani mbledh dhe sistemon me përpikëri të dhëna të shumta bibliografike e krijuese, duke dëshmuar se puna e Ajete Zogajt shtrihet në një hapësirë shumë më të gjerë sesa mund të kuptohet vetëm nga veprat e analizuara. Kështu, lexuesi njihet me një krijuese që ka lëvizur me natyrshmëri në shumë fusha të shkrimit, duke ndërtuar një opus të pasur dhe të larmishëm.
Në këtë pasqyrë të gjerë përfshihen intervistat e shumta, të cilat tashmë janë bërë pjesë e identitetit të saj krijues, por edhe fotoreportazhet, ku fjala dhe imazhi bashkëjetojnë për të rrëfyer ngjarje e njerëz. Po aq me interes janë portretet letrare, esetë, artikujt publicistikë dhe fejtonet, në të cilat shpaloset një mendje e mprehtë, një vëzhguese e kujdesshme e realitetit dhe një intelektuale që di ta shndërrojë përvojën e jetës në reflektim të thellë.
Shtojca dëshmon gjithashtu se krijimtaria e Ajete Zogajt nuk kufizohet vetëm në publicistikë dhe studime. Ajo shtrihet edhe në poezi, ku fjala fiton një ritëm më intim e më emocional, në kritikën letrare, ku mbizotëron argumenti dhe analiza, si dhe në vështrime të tjera studimore që pasurojnë mendimin kritik shqiptar. Kjo shumëllojshmëri zhanresh nuk flet vetëm për produktivitetin e autores, por mbi të gjitha për një kulturë të gjerë krijuese dhe për një aftësi të admirueshme për ta shprehur mendimin në forma të ndryshme letrare e shkencore.
Një vlerë të veçantë kësaj shtojce ia shton edhe fakti se Shefqet Dibrani përfshin shkrime dhe vlerësime të autorëve të tjerë për krijimtarinë e Ajete Zogajt. Në këtë mënyrë, libri fiton një dimension të ri, sepse lexuesi nuk njihet vetëm me këndvështrimin e autorit të analizës, por edhe me jehonën që vepra e Ajete Zogajt ka pasur në opinionin letrar dhe kulturor. Këto dëshmi e bëjnë portretin e saj krijues më të plotë, më të argumentuar dhe më të besueshëm.
Në tërësi, kjo shtojcë nuk duhet parë si një element teknik apo bibliografik. Ajo është një vepër brenda veprës, një dokument me rëndësi të veçantë për studiuesit, lexuesit dhe të gjithë ata që dëshirojnë të njohin më nga afër rrugëtimin krijues të Ajete Zogajt. Me përkushtimin e tij hulumtues, Shefqet Dibrani arrin ta shndërrojë këtë pjesë në një pasqyrë të plotë të një jete të kushtuar fjalës së shkruar, duke dëshmuar se krijimtaria e Ajete Zogajt nuk përbëhet nga disa libra të veçuar, por nga një univers i tërë mendimi, arti dhe kulture, që është ndërtuar me punë të palodhur, me përkushtim dhe me dashuri të pakursyer për letërsinë dhe për dijen.
Prandaj, në përmbyllje të këtij udhëtimi letrar e studimor, mund të thuhet me bindje të plotë se Shefqet Dibrani ka realizuar një punë me vlera të jashtëzakonshme, një punë që tejkalon kufijtë e një analize të zakonshme kritike dhe shndërrohet në një akt të mirëfilltë të ruajtjes së kujtesës kulturore. Në këtë vepër ai shfaqet njëkohësisht si studiues i përkushtuar, kritik me vizion, analist i hollë dhe hulumtues i palodhur, duke dëshmuar se dashuria për librin dhe respekti për krijuesin mund të ndërtojnë vepra që i rezistojnë kohës.
Me një durim të admirueshëm dhe me një metodologji të qartë shkencore, ai ka mbledhur, sistemuar, analizuar dhe interpretuar krijimtarinë e Ajete Zogajt, duke e paraqitur atë në mënyrën më të plotë dhe më dinjitoze të mundshme. Çdo analizë, çdo vërejtje dhe çdo përfundim është ndërtuar me argument, me kulturë të gjerë letrare dhe me një ndjenjë të lartë përgjegjësie ndaj së vërtetës shkencore. Në këtë mënyrë, libri nuk mbetet vetëm një vlerësim për veprat e një autoreje, por shndërrohet në një dokument të rëndësishëm që pasuron fondin e kritikës letrare shqiptare.
Merita e Shefqet Dibranit qëndron edhe në faktin se ai nuk është mjaftuar vetëm me evidentimin e vlerave të librave të Ajete Zogajt. Ai ka ndërtuar një pasqyrë të gjerë të personalitetit të saj krijues, duke i lidhur veprat mes tyre, duke evidentuar evolucionin e mendimit të saj dhe duke dëshmuar se pas çdo libri qëndron një jetë e tërë e përkushtuar ndaj dijes, gazetarisë, letërsisë dhe kulturës shqiptare. Kjo qasje e bën librin e tij një dëshmi të vyer për studiuesit e sotëm dhe një pikë të fortë referimi për ata që do të merren me historinë e letërsisë dhe të mendimit kritik shqiptar në të ardhmen.
Në të njëjtën kohë, kjo vepër fiton edhe një dimension tjetër, ndoshta më fisnikun: atë të trashëgimisë. Shefqet Dibrani nuk ka shkruar vetëm për kohën e sotme, ai ka menduar edhe për kohën që do të vijë. Ai ka lënë pas një dokument të çmuar, ku brezat e ardhshëm do të mund të njohin jo vetëm krijimtarinë e Ajete Zogajt, por edhe frymën, përkushtimin dhe idealet që kanë shoqëruar punën e saj. Në këtë kuptim, libri bëhet një urë që lidh të tashmen me të ardhmen, duke ruajtur për kujtesën kombëtare një pjesë të rëndësishme të historisë sonë kulturore.
Ndërsa për vetë Ajete Zogajn, kjo analizë është një dëshmi e merituar e një rruge të gjatë e të ndershme krijuese. Ajo paraqitet si një autore që, me përkushtim të palëkundur, me kulturë të gjerë dhe me dashuri të sinqertë për fjalën e shkruar, ka ndërtuar një opus të rëndësishëm në gazetari, në kritikë letrare dhe në studimet kulturore. Puna e saj nuk është fryt i rastësisë, por rezultat i viteve të tëra kërkimesh, leximesh, reflektimesh dhe angazhimi të pandërprerë.
Prandaj, fjalët më të mira për Ajete Zogajn nuk janë thjesht një shprehje mirësjelljeje apo respekti personal, ato janë një detyrim moral ndaj një krijueseje që ka ditur ta nderojë kulturën shqiptare me punën e saj të palodhur. Po aq të merituara janë edhe fjalët e vlerësimit për Shefqet Dibranin, i cili me këtë libër ka dëshmuar se kritika letrare, kur shkruhet me dije, ndershmëri dhe pasion, nuk është vetëm analizë, por edhe një akt fisnik mirënjohjeje ndaj atyre që, me jetën dhe veprën e tyre, pasurojnë trashëgiminë shpirtërore të një kombi. Pikërisht për këtë arsye, kjo vepër mbetet një dëshmi e çmuar për krijimtarinë e Ajete Zogajt dhe një kontribut me vlerë të qëndrueshme në fondin e kulturës dhe të mendimit kritik shqiptar.
25 Qershor, 2026
Prishtinë
