Jeta, arti dhe trashëgimia e një aktori autodidakt në teatrin shqiptar

Nga Gjon Marku

PRENG LËKUNDA (1920–1968)

Historia e teatrit shqiptar të shekullit XX është e lidhur ngushtë me veprimtarinë e një brezi artistësh që, edhe pse nuk kishin kryer studime të mirëfillta akademike në fushën e artit dramatik, arritën të krijojnë personalitete të rëndësishme skenike dhe të vendosin themelet e institucioneve teatrore shqiptare. Ndër këta emra një vend të veçantë zë Preng Lëkunda (1920-1968), artist, dramaturg dhe veprimtar kulture, i cili me talentin e tij natyror, me përvojën e gjerë jetësore dhe me përkushtimin e jashtëzakonshëm ndaj skenës u shndërrua në një nga figurat më përfaqësuese të Teatrit “Migjeni” të Shkodrës.

Figura e tij paraqet interes jo vetëm për historinë e teatrit, por edhe për studimet albanologjike që shqyrtojnë marrëdhëniet ndërmjet përvojës jetësore, identitetit kulturor dhe krijimtarisë artistike. Jeta e Preng Lëkundës është dëshmi e fuqisë së talentit njerëzor për të kapërcyer kufijtë e varfërisë, mungesës së shkollimit profesional dhe vështirësive të shumta shoqërore.

Preng Lëkunda lindi më 12 prill 1920 në fshatin Lëkundë të Mirditës, në një familje të varfër me mbiemrin Bushepa. Më vonë, gjatë veprimtarisë së tij artistike, ai do të merrte si mbiemër emrin e vendlindjes, duke mbetur i njohur në historinë e kulturës shqiptare si Preng Lëkunda.

Fëmijëria e tij u shënua nga humbja e hershme e të atit në vitin 1925. I mbetur jetim në moshë të njomë, ai u dërgua në jetimoren e Shkodrës, ku kreu arsimin fillor. Më pas vazhdoi studimet në Seminarin Papnor, institucion që ndikoi në zgjerimin e horizontit të tij kulturor dhe intelektual.

Në vitin 1936 thuhet se ai ndoqi studime në Firence të Italisë, në një profil me karakter ushtarak. Pushtimi italian i Shqipërisë në prill të vitit 1939 e tronditi thellë dhe e shtyu të kthehej në atdhe. Për disa vite ai jetoi pranë grupeve rome shëtitëse, duke njohur nga afër mënyrën e tyre të jetesës, folklorin dhe kulturën popullore. Kjo përvojë e pazakontë do të ndikonte më vonë në pasurimin e botës së tij artistike.

Më pas iu bashkua formacioneve partizane të zonës së Bregut të Matit, të drejtuara nga Kolë Jakova. Lufta Nacionalçlirimtare, kontaktet me njerëz të krahinave dhe shtresave të ndryshme shoqërore, si dhe përgjegjësitë që mbajti gjatë saj, u bënë pjesë e asaj shkolle të madhe jetësore që formësoi personalitetin e tij.

Pas përfundimit të luftës, në vitin 1945, Preng Lëkunda kreu shërbimin ushtarak në Korçë. Pikërisht në këtë periudhë filloi të shfaqej më qartë talenti i tij artistik. Ai u aktivizua në veprimtaritë kulturore të ushtrisë si aktor, valltar dhe këngëtar, duke tërhequr vëmendjen e drejtuesve të jetës artistike.

Më pas u transferua në Teatrin e Ushtrisë në Tiranë, ku punoi deri në vitin 1952. Kjo periudhë përbën fazën e parë të formimit të tij profesional. Edhe pse pa shkollë arti, ai mësoi përmes praktikës skenike, vëzhgimit dhe bashkëpunimit me artistë të tjerë.

Në vitin 1952 u dërgua në Shkodër, ku punoi në Shtëpinë e Kulturës. Kur në vitin 1959 u themelua Teatri “Migjeni”, Preng Lëkunda ishte ndër artistët që do t’i jepnin identitet artistik institucionit të ri. Këtu ai gjeti skenën ku talenti i tij do të shpalosej plotësisht.

Ka artistë që mbahen mend për rolet e tyre dhe ka artistë që mbeten në kujtesë sepse vetë jeta e tyre ngjan me një dramë të madhe njerëzore. Preng Lëkunda i përket kësaj kategorie të dytë.

I lindur në varfëri, i mbetur jetim në fëmijëri dhe i formuar nëpërmjet përvojave të shumta jetësore, ai nuk pati privilegjet që zakonisht shoqërojnë rrugën drejt artit. Megjithatë, pikërisht këto sprova u bënë universiteti i tij më i madh. Ato i dhanë njohjen e thellë të shpirtit njerëzor, aftësinë për të kuptuar dhimbjen, krenarinë, sakrificën dhe heroizmin.

Nëse do të kërkonim një fjalë për të përmbledhur jetën e Preng Lëkundës, ajo do të ishte dinjiteti. Dëshmitë e bashkëkohësve tregojnë se ai jetoi në kushte të vështira ekonomike, por nuk e përdori kurrë varfërinë si mjet ankese apo përfitimi. Ai mbeti i heshtur, i tërhequr dhe krenar, duke e mbajtur barrën e jetës larg syve të publikut.

Në historinë e teatrit shqiptar, Preng Lëkunda mbetet përfaqësues i atij brezi artistësh që nuk dolën nga akademitë, por nga jeta. Talenti i tyre nuk u formua në auditorë, por në përballje të drejtpërdrejtë me realitetin njerëzor. Pikërisht për këtë arsye interpretimet e tyre mbartnin një forcë të veçantë bindëse.

Me themelimin e Teatrit “Migjeni” në vitin 1959, Preng Lëkunda u bë pjesë e brezit që hodhi themelet e një prej institucioneve më të rëndësishme teatrore shqiptare. Ai interpretoi një numër të konsiderueshëm rolesh që mbetën gjatë në kujtesën e publikut.

Ndër rolet e para ishte Tiburçio në komedinë “Orëndreqësi” të Goldonit, vënë në skenë nga Lec Shllaku. Më pas interpretoi Kapidanin në dramën “Kunora e Nuries” të Kolë Jakovës, Gjetën në dramën “Toka Jonë” dhe figurën e Bajram Currit në dramën “Plaku i Maleve”.

Përveç aktrimit, ai u mor edhe me dramaturgji, duke qenë bashkautor i dramës “S’ndalet lumi me gardh” dhe autor i shkrimeve të ndryshme letrare. Në dorëshkrim ka mbetur edhe romani “Lulja e Malit”, i cili dëshmon interesat e tij më të gjera krijuese.

Ndër kolegët dhe bashkëpunëtorët që ndikuan në formimin e tij artistik përmenden regjisorët Esat Oktrova dhe Serafin Fanko, si dhe artistë të njohur si Tinka Kurti, Lec Bushati, Zef Jubani dhe Adem Kastrati.

Në historinë e teatrit shqiptar, Preng Lëkunda përmendet si një aktor me temperament të fuqishëm, me prani të veçantë skenike dhe me aftësi të rralla për të mishëruar figura të forta dramatike. Megjithatë, përtej repertorit të pasur që interpretoi, rëndësia e tij qëndron te individualiteti artistik që arriti të krijojë.

Ndryshe nga shumë aktorë të formuar në shkolla profesionale, Preng Lëkunda përfaqësonte modelin e artistit autodidakt. Shkolla e tij e vërtetë ishte jeta. Përvojat e shumta njerëzore, kontaktet me mjedise të ndryshme shoqërore, pjesëmarrja në luftë dhe përballja me vështirësitë ekonomike krijuan tek ai një njohje të thellë të natyrës njerëzore. Kjo njohje u bë më vonë baza e interpretimit të tij skenik.

Ai ishte një aktor i natyrshmërisë. Personazhet e tij nuk mbështeteshin te retorika e jashtme apo te efektet artificiale, por te vërtetësia e përjetimit. Publiku nuk shihte një aktor që luante një rol, por një njeri që jetonte brenda personazhit. Pikërisht kjo e bënte interpretimin e tij bindës dhe emocionalisht të fuqishëm.

Një tjetër veçori e rëndësishme ishte aftësia për të depërtuar në psikologjinë e figurës që interpretonte. Personazhet e tij bartnin një ngarkesë të fortë njerëzore dhe shfaqeshin në skenë me autenticitet të rrallë. Kjo cilësi shpjegon pse rolet e tij vazhdojnë të kujtohen edhe sot nga bashkëkohësit.

Repertori i tij dëshmon një gamë të gjerë interpretimesh, duke përfshirë personazhe historike, figura dramatike, role me karakter popullor dhe personazhe të dramaturgjisë klasike. Kalimi nga Goldoni te dramat shqiptare me tematikë historike dhe shoqërore dëshmon fleksibilitetin e tij artistik dhe aftësinë për t’iu përshtatur kërkesave të ndryshme të skenës.

Një nga burimet më të rëndësishme për njohjen e figurës së Preng Lëkundës është dëshmia e Artistes së Popullit Tinka Kurti, e cila bashkëpunoi me të për shumë vite në Teatrin “Migjeni”.

Në kujtimet e saj, Tinka Kurti e përshkruan Preng Lëkundën si një njeri të heshtur, të rezervuar dhe të vështirë për t’u kuptuar në pamje të parë. Ai nuk ishte ndër ata artistë që kërkonin vëmendje apo që përpiqeshin të binin në sy. Përkundrazi, karakteri i tij shquhej për thjeshtësi, përkorësi dhe dinjitet.

Ajo shkruar se, (Gjon Marku “Antologji e mendimit tw sotwm pwr Mirditwn Tiranw 2009) kur erdhi nga Teatri i Ushtrisë në Teatrin “Migjeni”, shumëkush nuk arrinte të kuptonte menjëherë potencialin e tij artistik. Mirëpo skena tregoi shpejt atë që nuk e zbulonte heshtja e tij. Interpretimi i rolit të Vatës së Vat Calit në dramën “Toka Jonë” la mbresa të veçanta dhe dëshmoi aftësitë e tij të jashtëzakonshme interpretuese.

Megjithatë, sipas Tinka Kurtit, kulmi i talentit të Preng Lëkundës u arrit me interpretimin e figurës së Bajram Currit në dramën “Plaku i Maleve”. Kujtimi i saj për shfaqjen gjenerale përbën një nga dëshmitë më domethënëse të historisë së teatrit shqiptar.

Në sallë ndodhej bashkëshortja e Bajram Currit së bashku me vajzën e saj. Në momentin kur Preng Lëkunda u shfaq në skenë, ajo u ngrit në këmbë dhe thirri: “U çue Bajrami!”. Për disa çaste u krijua një heshtje e thellë në sallë dhe vetë shfaqja u ndërpre nga emocioni. Ky reagim spontan përbën ndoshta vlerësimin më të lartë që mund t’i bëhet një aktori: identifikimin e plotë të figurës historike me interpretuesin e saj.

Po aq domethënëse janë edhe kujtimet e saj për jetën personale të artistit. Preng Lëkunda jetoi në kushte të vështira ekonomike, por nuk e shfaqi kurrë varfërinë si ankesë. Ai ruajti gjithmonë dinjitetin dhe krenarinë e tij njerëzore.

Një nga episodet më prekëse që sjell Tinka Kurti lidhet me vdekjen tragjike të djalit të tij. Gjatë një turneu teatror në Korçë, ndërsa trupa po jepte shfaqjen “Tirani i Padovës”, Preng Lëkunda mori lajmin se djali i tij ishte mbytur në ujë. Edhe pse drejtuesit menduan ta largonin menjëherë për të marrë pjesë në ceremoninë mortore, ai refuzoi të ndërpriste shfaqjen. “Nuk mund ta fyej spektatorin”, ishte qëndrimi i tij. Sipas Tinka Kurtit, ai dha atë natë një nga interpretimet më të fuqishme të jetës së tij.

Veprimtaria e Preng Lëkundës nuk kufizohej vetëm në interpretimin skenik. Ai u mor edhe me shkrime letrare dhe dramaturgjike, duke dëshmuar interesa të gjera kulturore.

Ai ishte bashkautor i dramës “S’ndalet lumi me gardh” dhe autor i disa shkrimeve të tjera. Gjithashtu ka lënë në dorëshkrim romanin “Lulja e Malit”, një fakt që dëshmon se përvoja e tij krijuese shtrihej përtej skenës.

Edhe pse kjo pjesë e veprimtarisë së tij mbetet ende pak e studiuar, ajo meriton vëmendje të veçantë, sepse plotëson portretin e një artisti që nuk e shihte teatrin vetëm si interpretues, por edhe si krijues.

Figura e Preng Lëkundës përfaqëson në mënyrë domethënëse fenomenin e aktorit autodidakt në teatrin shqiptar. Ai i përket një brezi artistësh që ndërtuan karrierën e tyre në një kohë kur mundësitë për arsimim profesional në fushën e teatrit ishin të kufizuara.

Në rastin e tij, mungesa e shkollimit akademik nuk përbënte pengesë, por përkundrazi u kompensua nga përvoja e pasur jetësore dhe nga puna e pandërprerë. Ai e ndërtoi individualitetin e tij artistik përmes vëzhgimit, leximit, komunikimit me kolegët dhe kontaktit të drejtpërdrejtë me publikun.

Preng Lëkunda është shembulli se arti i madh nuk lind domosdoshmërisht në auditorë, por edhe në shkollën e jetës. Përvoja e tij dëshmon se talenti, puna dhe karakteri mund të krijojnë personalitete artistike të një niveli të lartë edhe në mungesë të formimit akademik tradicional.

Shqyrtimi i jetës dhe veprimtarisë së Preng Lëkundës dëshmon se kemi të bëjmë me një nga figurat më përfaqësuese të teatrit shqiptar të viteve pesëdhjetë dhe gjashtëdhjetë. Rruga e tij jetësore, e mbushur me vështirësi dhe sakrifica, u shndërrua në burim të pasur për formimin e një personaliteti artistik origjinal.

Kontributi i tij në Teatrin “Migjeni”, interpretimi i roleve me peshë historike dhe shoqërore, si dhe vlerësimet e bashkëkohësve dëshmojnë për një aktor me individualitet të spikatur krijues. Dëshmia e Tinka Kurtit hedh dritë jo vetëm mbi talentin e tij artistik, por edhe mbi karakterin e tij njerëzor, duke zbuluar një figurë të përkushtuar ndaj profesionit, të ndershme dhe me dinjitet të rrallë.

Preng Lëkunda mbetet pjesë e rëndësishme e trashëgimisë teatrore shqiptare. Ai përfaqëson modelin e artistit që e ndërtoi autoritetin e tij mbi talentin, punën dhe integritetin moral. Për këtë arsye, emri i tij meriton një vend të qëndrueshëm në historinë e teatrit shqiptar dhe në kujtesën kulturore të kombit.

Literatura:
Për jetën dhe veprimtarinë e Preng Lëkundës, shih intervistën e Tinka Kurtit në Antologji e mendimit të sotëm për Mirditën.