ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (14)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

TRAKTI I MËRGATËS SHQIPTARE NË GJUHËN GJERMANE PËR SENSIBILIZIMIN E OPINIONIT NDËRKOMBËTAR MBI KOSOVËN (1981)

Që në fillim të veprimtarisë së saj patriotike, mërgata shqiptare nuk u mjaftua vetëm me shpërndarjen e trakteve dhe thirrjeve në gjuhën shqipe, të cilat synonin të zgjonin ndërgjegjen kombëtare të bashkatdhetarëve të shpërndarë nëpër botë. Ajo e kuptonte se drama e Kosovës nuk mund të mbetej e mbyllur vetëm brenda rrethit shqiptar, dhimbja dhe kërkesa për liri duhej të dëgjoheshin edhe nga popujt e tjerë, nga shoqëritë demokratike perëndimore dhe nga opinioni ndërkombëtar. Për këtë arsye, krahas fjalës shqipe, filloi të përdorej edhe fjala gjermane — jo thjesht si mjet komunikimi, por si urë drejt ndërgjegjes së Evropës.

Në qytetet e Gjermanisë, Zvicrës e më gjerë, ku mërgimtarët shqiptarë jetonin mes punës së rëndë dhe mallkimit të kurbetit, traktet në gjuhën gjermane bartnin mbi vete një mision të madh moral dhe politik. Ato nuk ishin vetëm tekste informuese, ato ishin dëshmi të gjalla të një populli të shtypur që përpiqej të thyente murin e heshtjes ndërkombëtare. Nëpërmjet tyre, shqiptarët e Kosovës kërkonin t’i tregonin botës se pas propagandës zyrtare jugosllave fshihej një realitet i mbushur me dhunë, diskriminim dhe robëri.

Shkrimi në gjuhën gjermane kishte një domethënie të veçantë simbolike. Ai tregonte se mërgata shqiptare nuk donte të mbetej e izoluar në dhimbjen e saj, por përpiqej ta shndërronte çështjen e Kosovës në një çështje ndërgjegjeje universale. Çdo trakt i përkthyer në gjermanisht ishte një trokitje në derën e opinionit evropian, një përpjekje për t’i bërë qytetarët gjermanë dhe botën demokratike dëshmitarë të asaj që po ndodhte në Kosovë.

Në ato fletë të shtypura me mund dhe të shpërndara shpesh fshehurazi, mërgimtarët shqiptarë përshkruanin gjendjen e rëndë politike dhe ekonomike të Kosovës, represionin policor, burgosjet, vrasjet dhe shtypjen e rinisë shqiptare. Ata përpiqeshin të shpjegonin se demonstratat e vitit 1981 nuk ishin “kundërrevolucion”, siç i quante propaganda zyrtare jugosllave, por thirrje për liri, barazi dhe dinjitet njerëzor. Në këtë mënyrë, fjala e shkruar në gjermanisht bëhej një akt rezistence dhe një formë diplomacie popullore, ku mërgimtarët merrnin mbi vete rolin e zëdhënësve të Kosovës së heshtur me dhunë.

Mërgata shqiptare e kuptonte se beteja nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës apo në demonstratat e studentëve, por edhe në fushën e informacionit dhe të opinionit publik ndërkombëtar. Prandaj, traktet në gjuhën gjermane synonin të çanin izolimin politik dhe të fitonin solidaritetin e njerëzve të lirë në Perëndim. Ato përpiqeshin t’u tregonin qytetarëve evropianë se shqiptarët nuk kërkonin privilegje apo dhunë, por vetëm të drejtën për të jetuar të lirë në tokën e tyre.

Në një kuptim më të thellë, këto trakte ishin zëri i Kosovës së robëruar që udhëtonte përtej kufijve. Ato bartnin mallin e mërgimtarëve për atdheun, dhimbjen për të vrarët dhe besimin se e vërteta duhej të dëgjohej nga bota. Çdo fjali e shkruar në gjermanisht ishte një përpjekje për ta kthyer vuajtjen shqiptare në ndërgjegje ndërkombëtare dhe për ta bërë Evropën të kuptonte se në zemër të Ballkanit ekzistonte një popull që jetonte nën shtypje, por që nuk hiqte dorë nga ëndrra e lirisë.

E në mesin e dokumenteve të vjetra, të ruajtura prej kohësh në raftet e bibliotekës sime, në zarfin e heshtur, e të zverdhur nga koha, por i mbushur me kujtesë historike dhe frymë rezistence, në mes fletëve të shumta të trakteve dhe thirrjeve patriotike, gjeta edhe një trakt të shkruar në gjuhën gjermane. Ishte një tekst që dukej sikur mbante mbi vete jehonën e zërave të mërgimtarëve shqiptarë, të cilët dikur, larg atdheut, kishin kërkuar t’ia shpjegonin botës dhimbjen dhe tragjedinë e Kosovës.

Ajo fletë e shtypur në një gjuhë të huaj më dha ndjesinë se po prekja jo vetëm një dokument politik, por një dëshmi të gjallë të kohës, ku mërgata shqiptare përpiqej ta thyente heshtjen ndërkombëtare përmes fjalës së shkruar. Në rreshtat e saj dukej qartë përpjekja për t’iu drejtuar ndërgjegjes evropiane, për ta bërë opinionin gjerman dhe botën perëndimore dëshmitare të realitetit të rëndë që përjetonte Kosova nën shtypjen jugosllave.

Me dëshirën për ta kuptuar dhe për ta sjellë këtë tekst më afër lexuesit shqiptar, iu përvesha përkthimit të tij në gjuhën shqipe, duke përdorur edhe ndihmën e mjeteve moderne të internetit. Ishte një përpjekje jo vetëm gjuhësore, por edhe emocionale, sepse çdo fjali e atij traktit dukej se bartte brenda vetes mallin e mërgimtarëve, revoltën ndaj padrejtësisë dhe besimin e palëkundur tek liria.

Megjithatë, gjatë përkthimit më shoqëronte edhe një ndjenjë droje dhe përulësie ndaj tekstit origjinal. Gjuha nuk është vetëm renditje fjalësh, ajo bart nuanca, emocione, ritëm dhe frymë kohe. Prandaj mbetet gjithmonë frika se mos gjatë kalimit nga një gjuhë në tjetrën humbet diçka nga pesha shpirtërore e tekstit, nga ngarkesa emocionale ose nga kuptimet e fshehta që trakteshkruesit kishin dashur të përcillnin.

Për këtë arsye, ndërsa e solla traktin në shqip, mbeta me shpresën dhe dëshirën që përkthimi të mos ketë pësuar ndryshime të mëdha dhe që fryma autentike e atij dokumenti të ketë mbetur e paprekur. Sepse, në fund të fundit, ai trakt nuk është vetëm një tekst i zakonshëm politik, ai është zëri i një kohe të trazuar, jehona e mërgatës shqiptare dhe dëshmi e përpjekjes së saj për ta bërë botën të dëgjojë klithmën e Kosovës së robëruar.

Trakti i përkthyer në gjuhën gjermane hapej me një ton të qetë, por thellësisht prekës dhe domethënës, sikur mërgata shqiptare të dëshironte fillimisht të trokiste me përulësi në ndërgjegjen e opinionit gjerman, para se t’i rrëfente plagën e Kosovës. Fjalët “Të dashur bashkëqytetarë gjermanë” nuk ishin vetëm një formë mirësjelljeje diplomatike, ato bartnin përpjekjen e një populli të larguar nga atdheu për të krijuar një urë mirëkuptimi me shoqërinë ku jetonte dhe punonte. Në atë adresim ndihej dëshira që dhimbja shqiptare të mos mbetej e huaj për botën perëndimore, por të kuptohej si një çështje njerëzore dhe morale.

Mërgimtarët shqiptarë, të shpërndarë në qytetet industriale të Gjermanisë, nuk paraqiteshin në këtë trakt si protestues të zemëruar që kërkonin trazim, por si njerëz të rënduar nga barra e një tragjedie që nuk mund ta mbanin më vetëm brenda vetes. Ata ndjenin nevojën t’i drejtoheshin popullit gjerman me sinqeritet dhe t’i shpjegonin arsyet pse kishin dalë në rrugë, pse kishin ngritur pankarta dhe pse zëri i tyre po thyente qetësinë e qyteteve evropiane.

“Për ne është një çështje me rëndësi të veçantë…” — kjo fjali tingëllonte si një hyrje e kujdesshme drejt një rrëfimi të madh dhimbjeje. Në të ndihej pesha morale e përgjegjësisë që mërgata shqiptare kishte marrë mbi vete: detyrimin për ta informuar botën mbi fatin e Kosovës dhe për të mos lejuar që tragjedia e popullit të tyre të humbiste në heshtje. Demonstrata nuk paraqitej si akt i zakonshëm politik, por si një nevojë shpirtërore dhe historike për të folur, për të dëshmuar dhe për të kërkuar solidaritet.

Pastaj vinte pyetja retorike, e shtruar me një ndjenjë pothuajse të përulur: “Pse ne, që jetojmë e punojmë këtu, në vendin tuaj, organizojmë demonstrata dhe shqetësojmë qetësinë tuaj?” Në këto fjalë ndihej drama e dyfishtë e mërgimtarit shqiptar. Nga njëra anë, ai ishte pjesë e jetës së përditshme gjermane — punonte në fabrika, ndërtonte rrugë e industri, përpiqej të fitonte bukën e gojës në një tokë të huaj. Nga ana tjetër, zemra e tij mbetej e lidhur pazgjidhshmërisht me Kosovën, me familjen, me vuajtjen dhe me gjakun që derdhej atje.

Kjo pyetje bartte edhe një ndjenjë respekti ndaj popullit gjerman. Mërgimtarët duket sikur kërkonin mirëkuptim, duke pranuar se demonstratat mund të shqetësonin jetën e qetë të qytetarëve gjermanë. Por njëkohësisht, ata përpiqeshin të tregonin se heshtja do të ishte edhe më e rëndë se vetë zhurma e protestës. Sepse njeriu mund të heshtë për shumë gjëra, por jo për dhimbjen e atdheut të vet.

Në këtë hyrje të traktit ndihet qartë edhe përplasja e dy botëve: njëra është bota e rregullt dhe e qetë e Evropës Perëndimore, ku jeta rrjedh në normalitet, tjetra është Kosova e mbuluar nga represioni, frika dhe gjaku. Mërgata shqiptare qëndronte mes këtyre dy realiteteve — fizikisht në Perëndim, por shpirtërisht në Kosovë. Dhe pikërisht kjo e bënte të pamundur heshtjen e saj.

Në mënyrë historike, kjo hyrje e traktit ngjan me një trokitje të lehtë në portën e ndërgjegjes evropiane. Nuk ka britmë urrejtjeje, por një zë të qartë që kërkon të dëgjohet. Është zëri i njerëzve që kanë ardhur si punëtorë në tokë të huaj, por që nuk kanë reshtur së mbeturi bij të Kosovës. Ata nuk protestojnë për të prishur qetësinë e askujt, por sepse qetësia e tyre e brendshme është shkatërruar nga lajmet e burgjeve, tankeve dhe vrasjeve në vendlindje.

Në trakt, mërgata shqiptare përpiqej t’i jepte opinionit të huaj informacionet më themelore për popullin shqiptar dhe për gjendjen e Kosovës, sikur të donte që para se të kërkonte mirëkuptim, të tregonte së pari kush ishin shqiptarët dhe në çfarë realiteti jetonin. Ishte një përpjekje për ta nxjerrë Kosovën nga hija e pa njohjes dhe për ta vendosur atë në hartën e ndërgjegjes evropiane jo vetëm si një emër gjeografik, por si truall i një populli të tërë që jetonte nën barrën e padrejtësisë historike.

Trakti shpjegonte se shqiptarët në Jugosllavi nuk ishin një pakicë e vogël e humbur në skajet e federatës, por një popull i madh dhe i lashtë, mbi një milion shqiptarë që jetonin brenda kufijve të Jugosllavisë së atëhershme. Pjesa më e madhe e tyre jetonte në Kosovë, në atë krahinë që zyrtarisht quhej “Krahina Socialiste Autonome e Kosovës”. Por pas këtij emërtimi zyrtar, që tingëllonte sikur premtonte liri dhe vetëqeverisje, fshihej një realitet krejt tjetër — një tokë e varfëruar, e lënë pas dore dhe e mbajtur nën kontroll të vazhdueshëm politik.

Në rreshtat e traktit ndihej një kontrast i dhimbshëm ndërmjet emrit dhe jetës reale. Fjala “autonome” tingëllonte si një premtim për dinjitet dhe barazi, ndërsa jeta e përditshme e shqiptarëve në Kosovë dëshmonte të kundërtën: papunësi, prapambetje ekonomike, kontroll policor dhe diskriminim të vazhdueshëm. Trakt shkruesit përpiqeshin t’i bënin të kuptonin lexuesit gjerman se Kosova, megjithëse e pasur me burime natyrore dhe me një popullsi të re, ishte shndërruar në rajonin më të varfër dhe më të pazhvilluar të Jugosllavisë.

Në mënyrë të qartë dhe të drejtpërdrejtë, trakti theksonte se në Kosovë jetonin rreth dy milionë shqiptarë dhe se mbi nëntëdhjetë për qind e popullsisë së saj ishte shqiptare. Kjo nuk përmendej vetëm si statistikë demografike, por si dëshmi e identitetit historik dhe kombëtar të Kosovës. Në këto rreshta ndihej përpjekja për t’i treguar opinionit ndërkombëtar se shqiptarët nuk ishin të huaj në atë tokë, por populli shumicë, populli autokton që jetonte aty prej brezash dhe që megjithatë mbetej i privuar nga të drejtat themelore.

Por përkundër kësaj shumice dërrmuese, jeta e shqiptarëve përshkruhej si e rëndë dhe e mbushur me padrejtësi. Ata jetonin në kushte të vështira ekonomike e politike, të rrethuar nga varfëria dhe mungesa e perspektivës. Në këtë përshkrim, Kosova paraqitet si një vend ku njeriu jetonte me ndjenjën se ishte i huaj në vendin e vet, se pasuria e tokës së tij shfrytëzohej nga të tjerët, ndërsa ai vetë mbetej në margjinat e zhvillimit.

Trakt shkruesit përpiqeshin të shpjegonin se kjo gjendje nuk ishte e rastësishme dhe as e përkohshme. Ata kujtonin se për dekada të tëra populli shqiptar ishte përpjekur të çlirohej nga shtypja dhe diskriminimi. Në këto fjalë jehon historia e gjatë e përpjekjeve shqiptare për dinjitet, për barazi dhe për të drejtën për të qenë zot i fatit të vet. Kosova nuk paraqitet thjesht si një krahinë e varfër, por si një tokë ku breza të tërë kishin jetuar me barrën e padrejtësisë dhe me ëndrrën e lirisë.

Ky fragment i traktit tingëllon si një rrëfim i heshtur për fatin e një populli që, edhe pse shumicë në tokën e vet, jetonte si e margjinalizuar. Fjalët e traktit bartin dhembjen e një Kosove të lënë në harresë, por edhe krenarinë e një populli që nuk kishte reshtur së kërkuari të drejtën për të jetuar me dinjitet. Nëpërmjet këtyre rreshtave, mërgata shqiptare përpiqej ta bënte Evropën të kuptonte se demonstratat dhe protestat nuk lindnin nga urrejtja apo trazirat e kota, por nga një histori e gjatë shtypjeje dhe nga nevoja jetike për liri e barazi.

Më tej, trakti vazhdonte duke shpalosur një nga plagët më të thella të historisë së shqiptarëve në Kosovë — plagën e shfrytëzimit ekonomik dhe të padrejtësisë së vazhdueshme sociale. Në ato rreshta ndihej qartë bindja se varfëria e Kosovës nuk ishte fat i rastësishëm dhe as pasojë e mungesës së pasurive natyrore, por rezultat i një politike të gjatë shfrytëzimi dhe nënshtrimi.

Në trakt thuhej: “Në të kaluarën, për shumë vite, ne kemi qenë viktima të shfrytëzimit ekonomik…” — kjo fjali tingëllonte si një dëshmi e heshtur e një historie të gjatë padrejtësie, ku populli shqiptar kishte punuar dhe kishte dhënë pasuritë e veta, ndërsa frytet e asaj pune kishin përfunduar larg Kosovës. Nëpërmjet këtyre fjalëve, Kosova paraqitej si një tokë e pasur, por e varfëruar, një vend ku nëntoka mbante thesare mineralesh dhe pasurish natyrore, ndërsa mbi tokë populli jetonte mes mungesës, papunësisë dhe dëshpërimit.

Trakt shkruesit përpiqeshin t’i bënin të kuptonin lexuesit gjerman se pasuritë e Kosovës nuk i kishin shërbyer zhvillimit të vet Kosovës. Përkundrazi, ato ishin përdorur për të ndërtuar mirëqenien dhe industrinë e rajoneve të tjera të Jugosllavisë, ndërsa vetë populli shqiptar mbetej në margjinat e jetës ekonomike. Në këtë përshkrim ndihej drama e një populli që e shihte djersën dhe pasurinë e vet të shndërroheshin në mirëqenie për të tjerët, ndërsa fëmijët e tij rriteshin mes varfërisë dhe mungesës së perspektivës.

Në mënyrë të dhimbshme, Kosova paraqitet si një nënë e lodhur, që ushqen të tjerët me pasuritë e saj, por që vetë mbetet e harruar dhe e rraskapitur. Minierat, toka dhe puna e shqiptarëve shihen si damarë jete që ushqenin federatën jugosllave, ndërkohë që qytetet dhe fshatrat shqiptare mbeteshin të pazhvilluara, të zhytura në papunësi dhe në pritjen e pafundme të një jete më të dinjitetshme.

Por traktshkruesi nuk ndalet vetëm tek padrejtësia ekonomike. Ai e lidh atë drejtpërdrejt me shtypjen politike dhe diskriminimin kombëtar. “Në vitet e fundit, shtypja politike dhe diskriminimi janë bërë edhe më të rënda…” — kjo fjali tingëllon si një paralajmërim se gjendja jo vetëm që nuk po përmirësohej, por po bëhej gjithnjë e më e padurueshme.

Në këta rreshta ndihet qartë se populli shqiptar jetonte nën një presion të dyfishtë: nga njëra anë varfëria dhe mungesa ekonomike, nga ana tjetër kontrolli politik dhe mohimi i të drejtave kombëtare. Shqiptarët përpiqeshin të ruanin identitetin e tyre, gjuhën, kulturën dhe të drejtën për të qenë zot në tokën e vet, por përballë tyre ngrihej aparati shtetëror me gjithë fuqinë e tij represive.

Trakti e përshkruan këtë përpjekje si një luftë të vazhdueshme të popullit shqiptar për të mbrojtur vetveten. Populli nuk paraqitet si agresor, por si një bashkësi njerëzish që kërkojnë të ruajnë identitetin dhe dinjitetin e tyre kombëtar. Megjithatë, përgjigjja që merrnin ishte “dhunë policore dhe represion shtetëror.” Këto fjalë bartin peshën e një kohe kur çdo kërkesë për barazi interpretohej si kërcënim, ndërsa çdo zë proteste përballej me burgje, polici dhe frikë.

Ky fragment i traktit krijon pamjen e një populli që jeton mes dy errësirash: errësirës së varfërisë dhe errësirës së shtypjes politike. Por njëkohësisht, në të ndihet edhe një dritë e pashuar — dëshira për të mbrojtur identitetin dhe për të mos u dorëzuar përballë padrejtësisë. Shqiptarët e Kosovës paraqiten si njerëz që, megjithëse të lodhur nga pesha e robërisë ekonomike dhe politike, vazhdojnë të mbajnë gjallë shpresën për dinjitet, barazi dhe liri.

Në këtë mënyrë, trakti nuk është vetëm një tekst informues për opinionin ndërkombëtar. Ai shndërrohet në një rrëfim të thellë njerëzor dhe kombëtar, ku varfëria, diskriminimi dhe represioni nuk paraqiten si statistika të thata, por si plagë të gjalla të një populli që kërkon të dëgjohet dhe të kuptohet nga bota.

Më tej, trakti ndalej tek pranvera e vitit 1981 — ajo pranverë që në kujtesën shqiptare mbeti si stinë e revoltës, e shpresës dhe e gjakut. Në ato rreshta ndihej sikur e gjithë Kosova kishte dalë nga heshtja shumëvjeçare për të kërkuar me zë të lartë atë që i mungonte prej dekadash: lirinë, barazinë dhe dinjitetin njerëzor. Studentët dhe populli shqiptar paraqiteshin si zemra e një zgjimi të madh kolektiv, ku kërkesa për të drejta nuk lindte nga urrejtja, por nga nevoja jetike për të jetuar si njerëz të lirë në vendin e tyre.

“Në pranverën e këtij viti…” — kjo hyrje tingëllon pothuajse si fillimi i një rrëfimi epik. Pranvera, që zakonisht sjell lulëzim dhe rilindje, në Kosovë erdhi e mbushur me brohoritje studentësh, me marshime proteste dhe me ëndrra të një rinie që kërkonte ta shihte jetën ndryshe. Rrugët e Prishtinës dhe qyteteve të tjera shqiptare u mbushën me të rinj që mbanin mbi supe jo vetëm kërkesat e tyre personale, por shpresën e një populli të tërë të lodhur nga varfëria, shtypja dhe heshtja.

Trakti përpiqej t’i bënte të qartë opinionit ndërkombëtar se demonstratat nuk ishin shpërthime dhune apo trazira të verbra. Përkundrazi, ato paraqiteshin si zëri i një populli që kërkonte “një jetë më të mirë dhe të drejta të barabarta.” Në këtë mënyrë, studentët shqiptarë shfaqeshin jo si rebelë të rrezikshëm, por si bartës të një ideali njerëzor dhe demokratik. Ata nuk dilnin në rrugë për të shkatërruar, por për të kërkuar dinjitetin që u ishte mohuar për aq gjatë.

Në këtë mënyrë, demonstratat duken si çasti kur heshtja shumëvjeçare e Kosovës shpërtheu në zë. Ishte sikur vetë toka shqiptare, e lodhur nga padrejtësitë, po fliste përmes rinisë së saj. Në pankartat dhe brohoritjet e studentëve ndihej jo vetëm revolta e momentit, por pesha e historisë, e diskriminimit dhe e ëndrrës së pashuar për liri.

Por menjëherë pas kësaj pamjeje të shpresës dhe të zgjimit kolektiv, trakti sjell përballjen brutale me pushtetin. “Megjithatë, përgjigjja e regjimit ishte brutale…” — kjo fjali bie mbi tekst si një hije e rëndë, duke shuar atmosferën e pranverës dhe duke sjellë realitetin e egër të represionit. Në vend që kërkesat e studentëve të dëgjoheshin, regjimi iu përgjigj me tanke, polici, ushtri dhe armë.

Në këta rreshta, Kosova shfaqet si një tokë ku ëndrra për liri përplaset dhunshëm me makinerinë shtetërore. Kundër studentëve të paarmatosur dolën tanke dhe forca ushtarake, sikur regjimi të kishte frikë nga vetë zëri i rinisë shqiptare. Ky kontrast midis protestuesve që kërkonin barazi dhe aparatit të armatosur shtetëror e bën edhe më tragjike pamjen e asaj pranvere.

Trakt shkruesi përshkruan pasojat e represionit me një ton të rëndë dhe të dhimbshëm: njerëz të vrarë, të plagosur dhe të arrestuar. Në këto fjalë ndihet jo vetëm kronika e dhunës, por edhe drama njerëzore e familjeve shqiptare. Pas çdo të vrari ishte një nënë që qante, një shtëpi e mbuluar me zi dhe një ëndërr e ndërprerë në mes.

“Familje të tëra jetojnë nën terrorin e policisë dhe ushtrisë…” — kjo fjali e zgjeron tragjedinë nga rruga në jetën e përditshme. Dhuna nuk mbetej vetëm në demonstrata, ajo hynte në shtëpitë shqiptare, në netët e mbushura me frikë, në trokitjet e policisë dhe në ankthin e arrestimeve. Kosova përshkruhet si një vend ku njerëzit jetonin nën hijen e frikës, ku çdo familje mund të bëhej viktimë e represionit dhe ku qetësia e jashtme mbulohej nga terrori i heshtur shtetëror.

Kjo pjesë e traktit krijon pamjen e një pranvere të përgjakur: lulet e saj përzihen me tymin e tankeve, ndërsa zëri i studentëve mbytet nga zhurma e armëve. Por edhe mes gjithë kësaj tragjedie, në tekst ndihet se populli shqiptar nuk paraqitet si i thyer. Përkundrazi, vetë fakti që studentët dolën në rrugë dhe kërkuan liri dëshmon se shpresa nuk ishte shuar.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një rrëfim i fuqishëm mbi përplasjen ndërmjet një populli që kërkon të drejtat e veta dhe një regjimi që përgjigjet me dhunë. Ai ndërthur shpresën e pranverës studentore me errësirën e represionit shtetëror, duke e shndërruar tekstin në një dëshmi emocionale dhe historike të një prej periudhave më dramatike të Kosovës.

Traktshkruesit dëshmojnë me një zë të qartë e të dhimbshëm se bota tashmë e ka parë fytyrën e vërtetë të Kosovës — jo atë pamje të qetë e të stisur që propaganda zyrtare përpiqej ta shiste si realitet, por një tokë të mbuluar nga hija e shtypjes, frikës dhe heshtjes së imponuar. Pas fasadave të rendit dhe deklaratave boshe për “vëllazërim” e “barazi”, fshihej një përditshmëri e rëndë, ku shqiptari jetonte nën mbikëqyrje, nën dyshim dhe nën trysninë e një pushteti që kërkonte t’ia shuante zërin dhe dinjitetin. Çdo rrugë, çdo shkollë, çdo vatër shqiptare bartte mbi vete ankthin e një populli që ndihej i huaj në vendin e vet.

Ata theksojnë se populli shqiptar i Kosovës nuk ngrihej për privilegje, as për të sunduar mbi të tjerët, por vetëm për atë që është më njerëzorja dhe më themelorja ndër të drejtat: të drejtën për të jetuar i lirë, me dinjitet dhe i barabartë në truallin e vet stërgjyshor. Kërkesa e tyre nuk ishte thirrje për urrejtje, por për drejtësi; nuk ishte etje për përçarje, por për njohjen e së vërtetës dhe të qenies së tyre kombëtare. Shqiptarët kërkonin të mos jetonin më si të heshtur e të nënshtruar, por si njerëz të lirë, që mund të flasin gjuhën e tyre, të ruajnë kulturën e tyre dhe të ndërtojnë të ardhmen pa frikën e dhunës dhe përndjekjes.

Me një ton të fortë moral e njerëzor, traktshkruesit iu drejtohen qytetarëve gjermanë dhe ndërgjegjes demokratike të Evropës, duke u kërkuar që të mos mbeten indiferentë ndaj dramës që po zhvillohej në Kosovë. Ata paralajmërojnë se heshtja nuk është neutrale; ajo mund të shndërrohet në bashkëfajësi të heshtur përballë padrejtësisë. Indiferenca e botës, thonë ata, mund të bëhet tragjike, sepse aty ku mungon zëri i së vërtetës, shtypja fiton guxim dhe errësira zgjatet mbi fatin e popujve.

Në frymën e një thirrjeje njerëzore dhe universale, trakt shkruesit besojnë se vetëm solidariteti midis njerëzve dhe guximi për të thënë të vërtetën mund t’i nxjerrin padrejtësitë në dritë. Vetëm kur bota sheh, dëgjon dhe reagon, popujt mund të çlirohen nga frika dhe të ndërtojnë paqen e vërtetë. Sepse liria nuk lind nga heshtja, por nga ndërgjegjja, nuk mbrohet nga propaganda, por nga e vërteta dhe dinjiteti njerëzor.

Në traktet dhe thirrjet e shpërndara fshehurazi, me duar që dridheshin mes frikës e shpresës, shkruhej me dhimbje se studentët dhe rinia shqiptare ishin bërë objekt i një ndjekjeje të pamëshirshme vetëm pse kishin guxuar të kërkonin atë që çdo popull i lirë e konsideron të natyrshme: të drejtat njerëzore, dinjitetin kombëtar dhe lirinë për të jetuar pa nënshtrim. Ata të rinj, që duhej të mbanin libra në duar dhe ëndrra në zemër, u gjendën përballë burgjeve, hetuesive dhe plumbave. Auditorët e universiteteve u mbushën me heshtje të rëndë, ndërsa korridoret e shkollave bartnin jehonën e hapave të policisë dhe ankthin e prindërve që prisnin lajme për bijtë e tyre.

Shumë prej tyre u zhdukën në errësirën e sistemeve shtypëse, pa gjurmë e pa përgjigje, sikur të ishin tretur në heshtjen e frikshme të kohës. Të tjerë u dënuan në procese të padrejta, ku drejtësia ishte vetëm një maskë e zymtë e pushtetit. Gjyqet nuk ishin vende ku kërkohej e vërteta, por skena ku dënohej mendimi i lirë dhe identiteti shqiptar. Dënimet shpalleshin para se të dëgjoheshin fjalët e të akuzuarve, ndërsa faj i vetëm mbetej dashuria për popullin dhe kërkesa për barazi.

Vijon