NJË RIKTHIM KRITIK TE KUJTESA E ANATEMUAR

Dr. Sarë GJERGJI

Kleri katolik shqiptar dhe letërsia,  Drita, Ferizaj, 1994

Libri Kleri katolik shqiptar dhe letërsia mund të lexohet si një vepër sintetizuese mbi një nga vijat më të rëndësishme, por për një kohë të gjatë të heshtura, të kulturës shqiptare: kontributin e klerit katolik në formimin, ruajtjen dhe zhvillimin e shkrimit, gjuhës, letërsisë dhe vetëdijes kombëtare shqiptare. Që në parathënie vepra e shpall qartë synimin e saj: të rikthejë në qarkullim një traditë të ndërprerë dhunshëm, të nënvlerësuar ose të anatemuar, sidomos gjatë periudhës komuniste në Shqipëri, kur shumë prej autorëve kishtarë, për shkak të përkatësisë fetare, orientimit kulturor perëndimor ose qëndrimit të tyre politik e moral, u përjashtuan nga historia zyrtare e letërsisë.

Në këtë kuptim, libri nuk është thjesht një panoramë historiko-letrare, por edhe një akt rikthimi kulturor. Ai kërkon të vendosë në vendin e duhur një plejadë autorësh që kanë vepruar në kufirin ndërmjet shërbesës fetare, misionit kulturor dhe angazhimit kombëtar. Figura si Shën Jeronimi, Pal Engjëlli, Marin Barleti, Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani, Gjon Nikollë Kazazi, Jul Variboba, Pjetër Zarishi, Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Shtjefën Gjeçovi, Vinçenc Prenushi, Anton Harapi, Justin Rrota, Lazër Shantoja, Bernardin Palaj e shumë të tjerë, nuk trajtohen vetëm si klerikë, por si bartës të një tradite shkrimore, gjuhësore dhe shpirtërore që e ka mbajtur të gjallë kulturën shqiptare në periudha të vështira historike.

1. Ideja qendrore e librit: kleri si themelues i kujtesës letrare

Teza themelore e veprës është se kultura shqiptare nuk mund të kuptohet pa rolin e klerit katolik. Autori e sheh këtë rol jo si episod ndihmës, por si shtyllë themeluese të qytetërimit letrar shqiptar. Kleri katolik paraqitet si institucion shpirtëror, por edhe si bartës i alfabetit latin, i kulturës humaniste, i lidhjes me Evropën dhe i ndërgjegjes historike kombëtare.

Në këtë kuadër, libri nis me letërsinë e vjetër, duke e vendosur fillimin e traditës jo vetëm te autorët klasikë të shkrimit shqip, si Buzuku, Budi, Bardhi e Bogdani, por edhe më herët, te Shën Jeronimi, i cili paraqitet si figurë me rëndësi të madhe për kulturën evropiane dhe, sipas qasjes së librit, edhe për vetëdijen iliro-shqiptare. Me këtë zgjedhje, autori synon ta zgjerojë horizontin e letërsisë shqipe përtej kufijve të zakonshëm kronologjikë dhe ta lidhë atë me themelet e krishterimit perëndimor, me traditën biblike dhe me humanizmin evropian.

Ky konceptim e bën librin të ketë një bosht të qartë: letërsia shqipe nuk është vetëm produkt i romantizmit kombëtar të shekullit XIX, por një proces shumë më i hershëm, i lidhur me mjedise kishtare, me nevojën për gjuhë liturgjike, me përkthimin, me predikimin, me shkollimin dhe me komunikimin ndërmjet botës shqiptare dhe qytetërimit evropian.

2. Letërsia e vjetër: prej shenjës gjuhësore te vetëdija kulturore

Pjesa kushtuar letërsisë së vjetër është ndër më të rëndësishmet e librit. Ajo e sheh këtë periudhë jo vetëm si fazë filologjike, por si kohë kur gjuha shqipe fillon të dëshmohet si mjet kulture, besimi dhe identiteti. Pal Engjëlli, me Formulën e pagëzimit të vitit 1462, paraqitet si dëshmi e hershme e shkrimit shqip dhe si shenjë e një tradite më të vjetër shkrimore. Autori thekson se formula nuk ka vetëm rëndësi gjuhësore, por edhe simbolikë historike: ajo lidhet me kohën e Skënderbeut, me strukturat kishtare arbërore dhe me nevojën për ta përdorur shqipen në një akt themelor të jetës fetare.

Në të njëjtin rrafsh vendoset edhe Marin Barleti, i cili trajtohet si figura qendrore e humanizmit shqiptar. Vepra e tij për Skënderbeun vlerësohet jo vetëm si histori, por edhe si krijim me vlera letrare. Skënderbeu i Barletit paraqitet si çlirimtar, mbrojtës i lirisë dhe figurë morale e popullit shqiptar. Këtu libri vë në pah një element të rëndësishëm: te autorët e vjetër shqiptarë historia dhe letërsia shpesh nuk ndahen prerazi. Rrëfimi historik bëhet mjet i ndërtimit të kujtesës kombëtare, ndërsa letërsia merr funksionin e ruajtjes së dinjitetit kolektiv.

Me Gjon Buzukun, Pjetër Budin, Frang Bardhin dhe Pjetër Bogdanin, libri hyn në qendrën e traditës së shkrimit shqip. Buzuku paraqitet si themelues i librit shqip, ndërsa Budi si autor që e zgjeron funksionin e gjuhës në fushën e përkthimit, poezisë dhe prozës fetare-kombëtare. Bardhi vlerësohet për fjalorin dhe për mbrojtjen e identitetit historik shqiptar, kurse Bogdani paraqitet si kulm i letërsisë së vjetër, sidomos me veprën Çeta e profetëve, ku ndërthuren teologjia, filozofia, retorika, stili barok dhe kultura e gjerë humaniste.

Në këto trajtime vërehet qartë se autori nuk e sheh letërsinë e vjetër si letërsi të ngushtë kishtare. Përkundrazi, ai e paraqet atë si themelin ku bashkohen feja, gjuha, historia dhe vetëdija kombëtare. Kleri katolik, sipas kësaj logjike, nuk e ka ruajtur vetëm besimin, por edhe fjalën shqipe.

3. Nga fillimet e Rilindjes te letërsia kombëtare

Kapitulli për poetët e fillimeve të Rilindjes e zhvendos vëmendjen nga letërsia e vjetër drejt ndërgjegjes moderne kombëtare. Figura si Pjetër Zarishi, Leonardo De Martino, Ndue Bytyçi, Prenk Doçi dhe Engjëll Radoja paraqiten si autorë që lidhin traditën fetare me ndjenjën atdhetare dhe me formimin e shijes poetike shqipe. Këtu libri thekson vazhdimësinë: kleri nuk është vetëm kujdestar i një trashëgimie të shkuar, por edhe pjesëmarrës aktiv në lindjen e letërsisë kombëtare moderne.

Në këtë pjesë vërehet edhe përpjekja për të dalë nga një histori letrare e reduktuar vetëm në figurat më të njohura. Autori u jep vend edhe autorëve më pak të trajtuar, duke synuar të plotësojë boshllëqet e krijuara nga harresa, nga mungesa e studimeve ose nga përjashtimi ideologjik. Kjo është një nga meritat e librit: ai nuk ndërton vetëm një kanon të madh me emra të njohur, por edhe një hartë më të gjerë të kontributeve kulturore.

4. Autorët e shekujve XIX dhe XX: letërsi, komb dhe martirizim

Pjesa më e gjerë dhe më dramatike e librit është ajo që u kushtohet autorëve të shekujve XIX dhe XX. Këtu kleri katolik paraqitet jo vetëm si forcë kulturore, por edhe si subjekt i përndjekjes politike. Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Shtjefën Gjeçovi, Vinçenc Prenushi, Anton Harapi, Justin Rrota, Lazër Shantoja, Bernardin Palaj dhe të tjerë trajtohen si figura që shënojnë majat e letërsisë, gjuhësisë, folkloristikës, publicistikës dhe mendimit shqiptar.

Gjergj Fishta zë një vend të veçantë, si poet kombëtar, autor i një vepre monumentale dhe figurë që për një kohë të gjatë u përjashtua nga sistemi letrar zyrtar i Shqipërisë komuniste. Përmes tij, libri prek një çështje thelbësore: si ndërhyn ideologjia në historinë e letërsisë dhe si mund të zhduket përkohësisht një autor nga tekstet shkollore, por jo nga kujtesa kulturore e popullit. Fishta në këtë vepër përfaqëson jo vetëm poetin, por edhe rastin më të dukshëm të padrejtësisë kulturore ndaj një shkrimtari të madh.

Po aq domethënëse është trajtimi i Don Lazër Shantojës. Ai paraqitet si shkrimtar, përkthyes, publicist, poet, njeri i kulturës evropiane dhe një nga figurat e përndjekura nga regjimi komunist. Libri e vendos Shantojën në radhën e atyre autorëve që u shndërruan nga krijues në martirë të kulturës. Kjo nuk e zvogëlon vlerën estetike të veprës së tij; përkundrazi, e thellon leximin e saj, sepse jeta dhe vdekja e autorit bëhen pjesë e fatit tragjik të inteligjencies shqiptare në shekullin XX.

Anton Harapi, Vinçenc Prenushi, Bernardin Palaj, Shtjefën Gjeçovi dhe të tjerë paraqiten në të njëjtën vijë: si personalitete që bashkuan dijen, atdhetarinë, shkrimin dhe etikën publike. Këta autorë nuk janë të rëndësishëm vetëm për atë që shkruan, por edhe për modelin kulturor që përfaqësojnë: intelektualin që vepron në shërbim të kombit, gjuhës, arsimit dhe dinjitetit njerëzor.

5. Kosova si hapësirë e shkrimit dhe e vazhdimësisë

Një nga idetë më të rëndësishme të librit është përfshirja e Kosovës si pjesë e pandarë e traditës kulturore shqiptare. Kapitulli “Kosova – djep i shkrimit kombëtar shqiptar” e zgjeron hartën e letërsisë dhe të kulturës, duke e kundërshtuar çdo ndarje të ngushtë krahinore ose shtetërore të trashëgimisë shqiptare. Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse shumë nga zhvillimet e shkrimit, arsimit, predikimit dhe veprimit kulturor shqiptar kanë ndodhur në hapësira të ndryshme shqiptare, përtej kufijve të sotëm politikë.

Kjo pjesë e librit e forcon tezën se kultura shqiptare është ndërtuar si rrjet: nga Shkodra në Prizren, nga Durrësi në Romë, nga diaspora arbëreshe te qendrat evropiane të shkollimit. Prandaj, kontributi i klerit katolik nuk mund të kuptohet vetëm në një qendër të vetme, por si lëvizje e gjerë, e shtrirë në kohë dhe hapësirë.

6. Vlera dhe kufijtë e qasjes së autorit

Vlera kryesore e librit qëndron në karakterin e tij rikuperues. Ai sjell në një trup të vetëm një numër të madh figurash, periudhash dhe kontributesh, duke e paraqitur klerin katolik shqiptar si një nga motorët kryesorë të kulturës kombëtare. Libri ka rëndësi sidomos për faktin se shumë nga autorët e trajtuar qenë përjashtuar, zbehur ose deformuar nga leximi ideologjik i periudhës komuniste. Në këtë kuptim, vepra ka edhe funksion moral: ajo kërkon të korrigjojë padrejtësinë e kujtesës.

Megjithatë, pikërisht për shkak të misionit të saj rehabilitues, qasja e librit ndonjëherë merr ton afirmues dhe përnderues. Kjo është e kuptueshme në kontekstin historik të përjashtimit të këtyre figurave, por një lexim bashkëkohor mund të kërkojë edhe më shumë distancë kritike, dallim më të prerë ndërmjet vlerës dokumentare, fetare, gjuhësore dhe estetike të secilit autor. Jo çdo figurë ka të njëjtën peshë letrare, as çdo tekst të njëjtën vlerë artistike. Por libri nuk synon të jetë vetëm histori estetike e letërsisë; ai është një histori kulturore e rolit të klerit në mbajtjen gjallë të gjuhës, shkrimit dhe identitetit.

Në këtë pikë qëndron edhe rëndësia e tij më e madhe: vepra duhet lexuar si sintezë kulturore, jo vetëm si tekst kritik-letrar në kuptimin e ngushtë. Ajo ndërton një arkiv emrash, veprash, dëshmish dhe kujtimesh që e bëjnë të dukshme një traditë të gjatë, të ndërprerë, por jo të zhdukur.

Përfundim

Kleri katolik shqiptar dhe letërsia është një libër me rëndësi të veçantë për historinë e kulturës shqiptare. Ai e paraqet klerin katolik jo vetëm si institucion fetar, por si bartës të shkrimit, të gjuhës, të humanizmit, të arsimit dhe të vetëdijes kombëtare. Nga Shën Jeronimi e Pal Engjëlli, te Buzuku, Budi, Bardhi e Bogdani; nga poetët e fillimeve të Rilindjes, te Mjeda, Fishta, Gjeçovi, Prenushi, Harapi, Shantoja e Palaj, libri ndjek një vijë të gjatë të traditës shqiptare, ku fjala e shkruar bëhet formë qëndrese dhe dëshmi identiteti.

Në rrafshin historik, libri është një kundërpërgjigje ndaj harresës së imponuar. Në rrafshin kulturor, është një përpjekje për ta rikthyer klerin katolik në vendin që i takon brenda qytetërimit shqiptar. Në rrafshin letrar, ai dëshmon se letërsia shqipe nuk mund të shkruhet drejt pa këta autorë, sepse shumë prej themeleve të saj gjuhësore, stilistike, tematike dhe shpirtërore lidhen drejtpërdrejt me veprën e tyre.

Prandaj, vlera e këtij libri nuk qëndron vetëm në informacionin që jep, por në vetë aktin e rivendosjes së një tradite në kujtesën kombëtare. Ai është një libër që kërkon të lexojë të kaluarën jo si nostalgji, por si themel; jo si inventar emrash të harruar, por si dëshmi se kultura shqiptare është ndërtuar edhe nga ata që u heshtën, u përndoqën dhe u anatemuan, por që, megjithatë, mbetën pjesë e pandashme e historisë sonë letrare dhe kombëtare.

---

NJË LEXIM HISTORIK-POETIK NË KONTEKST BIBLIK

1. Qasja metodologjike dhe pozicioni teorik i veprës

Libri Letërsia shqiptare e Kosovës e Isak Ahmeti përfaqëson një nga përpjekjet më koherente dhe më të guximshme të kritikës bashkëkohore shqiptare për ta rilexuar traditën letrare të Kosovës në dritën e hipertekstit biblik. Që në faqet hyrëse, autori e pozicionon qartazi këtë letërsi jo si fenomen periferik apo të shkëputur, por si pjesë organike e trungut të vetëm të letërsisë shqiptare, duke kundërshtuar hapur ndarjet artificiale gjeografike dhe ideologjike, të cilat do të çonin në pretendimin për “dy letërsi” dhe “dy tradita”.[1]

Ahmeti thekson se letërsia shqiptare, pavarësisht hapësirës ku është krijuar, mbështetet mbi një traditë të vetme kulturore dhe shpirtërore, e ndërtuar mbi tri shtylla themelore: biblizmin, historinë dhe folklorin.[2] Ky pozicionim teorik shërben si premisë themelore e gjithë veprës dhe e orienton analizën drejt një konceptimi integral të historisë letrare, larg qasjeve fragmentuese ose ideologjike.

Metodologjikisht, Ahmeti ndërton një qasje të ndërthurur që kombinon:

• historinë letrare, si bosht kronologjik dhe kulturor;
• analizën intertekstuale, si instrument për të zbuluar marrëdhëniet e thella midis teksteve;
• kritikën kulturore dhe teologjike, si kornizë interpretuese për kuptimin e diskursit biblik në letërsi.

Në këtë kuptim, Bibla nuk trajtohet si burim tematik i jashtëm apo si repertor motivesh të izoluara, por si paratekst strukturor, si “paramodel dhe hipotekst” i letërsisë shqipe në përgjithësi dhe i asaj të Kosovës në veçanti. Autori nënvizon se diskursi biblik është i pranishëm në të gjitha rrafshet e shkrimit letrar: në kodet tematike dhe semantike, në figuracion, në stil dhe në strukturën e brendshme të veprës letrare, duke u transformuar përgjatë shekujve dhe duke u bërë referencë themelore e poetikës shqiptare.[3]

Në këtë perspektivë, Ahmeti argumenton se letërsia shqiptare, sikurse shumë letërsi evropiane, “nis me shkrimet e shenjta dhe zhvillohet në këto suaza deri më sot”,[4] ndërsa prirja ndaj këtij parateksti mbetet e jashtëzakonshme dhe strukturore. Pa këtë hipotekst biblik, sipas autorit, letërsia shqiptare në përgjithësi dhe ajo e Kosovës në veçanti “s’do të ishte kjo që është”.

Kjo qasje e afron veprën e Ahmetit me traditën perëndimore të studimeve letrare, ku teksti biblik kuptohet si arkitekturë e thellë e kulturës letrare dhe si burim themelor i formësimit estetik. Në këtë linjë, libri mund të lexohet në afërsi metodologjike me qasjet ndaj letërsisë evropiane te Dante Alighierit, John Miltonit dhe T. S. Eliotit, ku Bibla nuk është vetëm tekst fetar, por matricë kulturore dhe poetike e qytetërimit perëndimor.

2. Letërsia e Kosovës si traditë e pandërprerë biblike

Një nga tezat themelore të veprës Letërsia shqiptare e Kosovës të Isak Ahmeti është se letërsia shqiptare e Kosovës nuk është një dukuri e vonshme apo periferike, por nis që në shek. IV–V, me figurën e Shën Niketë Dardanit, i cili shënon fillesën e kësaj tradite në hapësirën e Dardanisë së lashtë.[5] Me këtë pohim, Ahmeti e zhvendos qendrën e historisë letrare shqiptare shumë më herët sesa pranohet zakonisht në tekstet standarde dhe në historitë përmbledhëse të letërsisë shqipe.

Figura e Shën Niketës paraqitet jo vetëm si teolog i hershëm, por si poet dhe mendimtar evropian, i lidhur ngushtë me qarkullimin intelektual të kohës së vet. Autori thekson se himni i famshëm Te Deum, i atribuar Shën Niketës, përbën një nga krijimet më të bukura të poezisë kishtare dhe vazhdon të këndohet edhe sot në kremtimet më solemne të jetës liturgjike në mbarë botën.[6] Në këtë mënyrë, Ahmeti argumenton se tradita letrare e Kosovës është e pranishme që në fillesat e qytetërimit të krishterë evropian dhe se ajo kontribuon drejtpërdrejt në formësimin e tij kulturor.

Këtu autori vendos një tezë me peshë të theksuar identitare dhe kulturore: Kosova nuk është periferi kulturore, por burim i hershëm i kulturës dhe letërsisë evropiane, një hapësirë ku diskursi biblik është shndërruar herët në shprehje poetike dhe filozofike.[7]

Kjo vijë historike dhe shpirtërore vazhdon, sipas Ahmetit, me një varg autorësh të rëndësishëm që ndërtojnë një zinxhir të pandërprerë tradite biblike, ku fjala e shenjtë transformohet në gjuhë letrare shqipe. Në këtë kontekst përfshihen:

• Atë Pali prej Hasi, autor i vjershave me tematikë biblike Dita e Gjyqit dhe Mortja;
• Pjetër Budi, poeti që ndërtoi një doktrinë biblike-filozofike në vargje shqipe dhe që e ngriti poezinë fetare në nivel estetik evropian;
• Pjetër Bogdani, me veprën monumentale Çeta e Profetëve, si kulm i sintezës biblike, filozofike dhe humaniste në letërsinë shqiptare;
• Gjon Nikollë Kazazi, prelat, dijetar dhe autor i veprës Doktrina e Krishtenë, si dhe zbulues i Mesharit të Gjon Buzukut.

Nëpërmjet këtij zinxhiri autorësh, Ahmeti dëshmon se diskursi biblik nuk mbetet thjesht një shtresë tematike, por shndërrohet në gjuhë poetike, filozofike dhe kombëtare, duke garantuar vazhdimësinë historike dhe identitare të letërsisë shqiptare të Kosovës. Kështu, tradita biblike del si bosht strukturor i kësaj letërsie dhe si një nga faktorët themelorë të integrimit të saj në kontekstin e gjerë të kulturës evropiane.

3. Pjetër Bogdani dhe kulmi i sintezës biblike-humaniste

Në historinë e letërsisë shqiptare të Kosovës, Pjetër Bogdani zë një vend qendror dhe paradigmatik. Sipas Isak Ahmetit, vepra e tij madhore Çeta e Profetëve (Cuneus Prophetarum, 1685) përfaqëson jo vetëm kulmin e traditës biblike në letërsinë shqiptare, por edhe një nga arritjet më të larta të humanistikës shqiptare në përgjithësi. Autori e konsideron këtë vepër si tekst themelor, që e vendos letërsinë shqipe në dialog të drejtpërdrejtë me kulturën dhe mendimin evropian të shekullit XVII.

Ahmeti vëren se struktura e Çetës së Profetëve është ndërtuar sipas modelit organizativ të vetë Biblës, duke u ndarë në dy pjesë të mëdha, në analogji me Besëlidhjen e Vjetër dhe Besëlidhjen e Re. Pjesa e parë ka karakter filozofik dhe teologjik, ndërsa pjesa e dytë i kushtohet jetës së Jezu Krishtit, nga gjeneza deri te ringjallja dhe rishfaqja e tij, çka e bën veprën një sintezë të rrallë midis traktatit teologjik dhe narracionit artistik.[8]

Në qendër të kësaj vepre qëndron figura e Jezu Krishtit, por Ahmeti thekson se një rol tejet të rëndësishëm zë edhe figura e Shën Mërisë, e cila përshkruhet me një ndjeshmëri të lartë estetike dhe me thellësi shpirtërore të veçantë. Përmes jetës së saj, vuajtjeve, besimit dhe pjesëmarrjes aktive në ngjarjet biblike, Bogdani ndërton një portret që kapërcen kornizat e hagjiografisë dhe merr përmasa të plota letrare dhe antropologjike.[9]

Ahmeti nënvizon se Çeta e Profetëve është e mbushur me figura, personazhe dhe toponime biblike, të cilat nuk shërbejnë thjesht si referenca, por si elemente strukturore të diskursit letrar. Emra si Adami, Eva, Kaini, Abeli, Maria Magdalena, Ponc Pilati, Betlehemi, Nazareti dhe Jerusalemi ndërtojnë një hapësirë tekstuale ku universi biblik shndërrohet në univers letrar shqip. Në këtë mënyrë, Bogdani realizon një akt të fuqishëm të rikontekstualizimit biblik, duke e bërë tekstin e shenjtë pjesë organike të kulturës kombëtare.

Sipas Ahmetit, vlera e veprës së Bogdanit qëndron edhe në faktin se ajo përfaqëson një sintezë të plotë midis teologjisë, filozofisë, etikës dhe letërsisë, duke e kthyer tekstin në një “krua të gjallë”, nga i cili mund të marrin breza të tërë lexuesish pa u shterur kurrë.[10] Kjo cilësi e bën Çetën e Profetëve një vepër me jetëgjatësi kulturore dhe me fuqi të qëndrueshme interpretimi.

Në këtë prizëm, Ahmeti e vendos Bogdanin krahas autorëve të mëdhenj evropianë të prozës biblike të shekullit XVII, duke theksuar se vepra e tij është krahasuar me të drejtë me prozën më të mirë evropiane të kohës. Përmes Bogdanit, letërsia shqiptare e Kosovës arrin një nivel të lartë të ndërgjegjes estetike dhe humaniste, ku diskursi biblik shndërrohet në instrument të artikulimit të identitetit kulturor, shpirtëror dhe kombëtar.

4. Letërsia bashkëkohore dhe transformimi modern i diskursit biblik

Një nga kontributet më domethënëse të librit Letërsia shqiptare e Kosovës është shtrirja e analizës deri te letërsia bashkëkohore, ku Isak Ahmeti dëshmon se diskursi biblik nuk mbetet i ngurtë në format e tij tradicionale, por transformohet, risemantizohet dhe funksionalizohet në përputhje me poetikat moderne dhe postmoderne.[11] Në këtë fazë, Bibla nuk shfaqet më vetëm si tekst referencial, por si kulturë shkrimi, si strukturë mendimi dhe si kod simbolik i ekzistencës njerëzore.

Në këtë kontekst, Ahmeti ndalet veçanërisht te krijimtaria e Rexhep Qosjes, duke vënë në dukje se teksti biblik në veprat e tij merr një funksion më tepër simbolik dhe filozofik sesa narrativ. Në dramat Sfingë e gjallë dhe Beselam, pse më flijojnë, figura biblike e Kainit (e paraqitur në trajtën kuranore Kabil) dhe ajo e Luciferit/Iblisit risemantizohen për të artikuluar konfliktet morale, ekzistenciale dhe historike të njeriut modern. Po ashtu, në romanin Vdekja më vjen prej syve të tillë, referencat biblike funksionojnë si shtresime kuptimore që i paraprijnë dhe e strukturojnë rrëfimin, duke e ngritur tekstin në një nivel simbolik të shumëfishtë.[12]

Një analizë e veçantë i kushtohet edhe krijimtarisë së Anton Pashkut, veçanërisht romanit Oh, i cili, sipas Ahmetit, përfaqëson një nga shembujt më të fuqishëm të intertekstualitetit biblik në letërsinë moderne shqiptare. Struktura e romanit, e ndërtuar mbi skema trinitare dhe mbi numra simbolikë biblikë (3, 12), si dhe raportet midis personazheve, krijojnë analogji të qarta me strukturën e Ungjijve dhe me arketipet biblike të krijimit dhe shpëtimit. Në këtë rast, diskursi biblik nuk citohet drejtpërdrejt, por shndërrohet në model narrativ dhe ontologjik, duke i dhënë romanit një dimension të thellë metafizik.[13]

Ahmeti ndalet gjithashtu te vepra e Zejnullah Rrahmanit, duke theksuar se romanet Sheshi i unazës dhe Jusufi janë ndërtuar mbi raporte të drejtpërdrejta intertekstuale me Biblën. Në veprën Sheshi i unazës, autori inkorporon fragmente të plota biblike, veçanërisht nga Ungjilli sipas Mateut, duke i vendosur ato në funksion të idesë së qëndresës nacionale dhe të identitetit kolektiv. Ndërkaq, në Jusufi, personazhi kryesor konceptohet si figurë trinitare, e ndërtuar mbi analogjinë Ati–Biri–Shpirti i Shenjtë, çka i jep tekstit një strukturë shumështresore dhe simbolikë të thellë.[14]

Përtej këtyre autorëve qendrorë, Ahmeti vëren se prania e diskursit biblik, qoftë në mënyrë implicite apo eksplicite, shtrihet edhe te një varg shkrimtarësh të tjerë të letërsisë bashkëkohore të Kosovës, si Azem Shkreli, Ali Podrimja, Anton Nikë Berisha, Mirko Gashi, Musa Ramadani, Beqir Musliu, Prend Buzhala, Sarë Gjergji, Ramadan Musliu dhe Sali Bashota, te të cilët motivet, figurat dhe strukturat biblike funksionojnë si kod kulturor i brendshëm i shkrimit letrar.[15]

Në tërësi, Ahmeti argumenton se, në letërsinë bashkëkohore të Kosovës, diskursi biblik nuk funksionon më si model imitues, por si hipertekst kulturor që ushqen forma të reja shprehjeje letrare dhe filozofike. Kjo prani e vazhdueshme e Biblës, qoftë implicite apo eksplicite, dëshmon për një vazhdimësi të pandërprerë të traditës, e cila i jep letërsisë së Kosovës një dimension universal dhe e lidh atë organikisht me rrjedhat kryesore të letërsisë evropiane.

5. Polemika me Sabri Hamitin dhe rikonceptimi i “letërsisë së vjetër”

Një pjesë thelbësore e librit Letërsia shqiptare e Kosovës është polemika kritike që Isak Ahmeti zhvillon me disa koncepte të ngulitura në historiografinë letrare shqiptare, veçanërisht me nocionin e “letërsisë së vjetër” dhe me kriteret ideologjike të vlerësimit estetik. Kjo polemikë nuk është periferike, por përbën një nga boshtet teorike të veprës, përmes së cilës autori synon rikonceptimin e plotë të paradigmës së studimit të letërsisë shqiptare.

Në qendër të kësaj polemike qëndron kritika ndaj qasjes së Sabri Hamitit, veçanërisht në tekstin shkollor Letërsia e vjetër shqiptare. Ahmeti vëren se vetë termi “letërsi e vjetër” nuk përkon me terminologjinë evropiane të historisë së letërsisë dhe se ai përdoret kryesisht në tradita jo-perëndimore, si ajo serbe dhe ruse. Në vend të këtij emërtimi, autori propozon termin “letërsi mesjetare”, i cili jo vetëm që është më i saktë kronologjikisht, por edhe më i përputhshëm me kontekstin kulturor dhe historik të zhvillimit të kësaj letërsie. [16]

Një tjetër pikë thelbësore e polemikës lidhet me mohimin ose minimizimin e thellësisë historike të letërsisë shqiptare, veçanërisht me përjashtimin e figurave të hershme si Shën Niketë Dardani dhe Shën Jeronimi nga disa histori letrare standarde. Ahmeti e konsideron këtë qasje si antishkencore dhe si formë të vetëpërjashtimit kulturor, duke theksuar se këto figura janë pjesë integrale jo vetëm e traditës shqiptare, por edhe e letërsisë dhe kulturës evropiane.[17] Sipas tij, mospërfshirja e tyre e cungon ndjeshëm konceptin e vazhdimësisë historike të letërsisë shqipe.

Veçanërisht e mprehtë është kritika që Ahmeti i bën ndarjes ideologjike të letërsisë në “fetare” dhe “laike”. Ai argumenton se ky klasifikim është metodologjikisht i gabuar dhe estetikisht i papranueshëm, pasi letërsia nuk mund të vlerësohet mbi bazë të përmbajtjes ideologjike, por mbi kritere estetike dhe poetike. Në këtë kuptim, përdorimi i termave si “letërsi filobiblike” apo “letërsi jofetare” nuk ndihmon në kuptimin e vlerave letrare, por prodhon konfuzion teorik dhe interpretativ.[18]

Ahmeti e zgjeron këtë kritikë edhe në trajtimin e letërsisë së bejtexhinjve, e cila, sipas tij, është vlerësuar shpesh mbi baza të gabuara ideologjike. Ai dëshmon se kjo letërsi është thellësisht e lidhur me tekstet e shenjta orientale dhe me moralin islam, dhe se ajo duhet të lexohet në kontekst me Kur’anin, ashtu si letërsia e shekujve XVI–XVII duhet të lexohet në kontekst me Biblën.[19] Vetëm një qasje e tillë krahasuese dhe kulturore mund të japë një vlerësim të drejtë të kësaj tradite letrare.

Në përmbyllje, Ahmeti argumenton se historia e letërsisë shqiptare duhet të çlirohet nga ndarjet ideologjike, nga terminologjia e pasaktë dhe nga kriteret joletrare të vlerësimit. Vetëm përmes një qasjeje që e sheh letërsinë si intertekst të vazhdueshëm kulturor, të mbrujtur me hipertekst biblik (dhe, në rastin e letërsisë orientale, kuranor), mund të ndërtohet një histori letrare e qëndrueshme, shkencërisht e besueshme dhe estetikisht e plotë.[20]

6. Rikonceptimi kritik i historisë letrare dhe kanonit shqiptar

Duke filluar nga faqja 39 e tutje, Isak Ahmeti e zhvendos analizën nga trajtimi historik i autorëve drejt një reflektimi të thellë metodologjik mbi mënyrën se si është konceptuar dhe ndërtuar historia e letërsisë shqiptare. Në shqyrtimin e “shkollave letrare shqipe” të Sabri Hamitit, autori problematizon përdorimin e skemave teorike të ngurta në periodizimin dhe klasifikimin e letërsisë, duke theksuar se këto modele, ndonëse ndihmojnë në sistematizim didaktik, shpesh nuk përputhen me realitetin kompleks të zhvillimit letrar shqiptar, veçanërisht në hapësirën e Kosovës, ku letërsia është formësuar në kushte të veçanta historike, kulturore dhe shpirtërore.[21] Sipas Ahmetit, një qasje e tillë rrezikon ta reduktojë letërsinë në kategori artificiale dhe të errësojë vazhdimësinë tematike dhe simbolike që e përshkon traditën shqiptare në shekuj.

Në vijim, Ahmeti ndalet te qëndrimet kritike të Ismail Kadaresë ndaj letërsisë shqiptare, të cilat ai i lexon jo si polemikë personale, por si shprehje e një krize më të gjerë të vetëdijes letrare, ku letërsia kërkohet të justifikohet përballë historisë dhe politikës.[22] Autori e vë në pikëpyetje pritshmërinë që letërsia të mbajë gjithnjë funksione morale, kombëtare apo ideologjike, duke argumentuar se një kërkesë e tillë cenon autonominë estetike të veprës letrare dhe e zhvendos vëmendjen nga kriteret artistike drejt qëllimeve jashtëletrare.

Kjo linjë reflektimi zgjerohet më tej në trajtimin e problemeve që lidhen me mënyrën se si është lexuar dhe interpretuar letërsia arbëreshe. Duke u mbështetur në vërejtjet kritike të Anton Nikë Berishës, Ahmeti vëren se kjo traditë letrare është shpesh gjymtuar dhe shtrembëruar nga historiografia shqiptare, përmes përjashtimit ose minimizimit të dimensionit të saj fetar, biblik dhe kulturor, çka ka sjellë një perceptim të cunguar të rolit të saj në zhvillimin e përgjithshëm të letërsisë shqipe.[23] Për Ahmetin, letërsia arbëreshe nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të saj kishtar dhe liturgjik, pasi pikërisht aty qëndron forca e saj identitare dhe vazhdimësia e traditës shqiptare në hapësirën perëndimore.

Në pjesët pasuese, Ahmeti e zhvendos diskutimin drejt konceptimit të librit dhe të letërsisë si hapësirë e shtrirë kulturore, duke kundërshtuar çdo tentativë për ta kufizuar letërsinë shqipe brenda kufijve politikë apo territorialë (fq. 61–66).[24] Sipas tij, letërsia shqiptare është formuar dhe zhvilluar në një hapësirë të gjerë historike e gjeografike – nga Kosova dhe Shqipëria deri te diaspora – dhe vetëm një lexim që e pranon këtë shtrirje mund të jetë metodologjikisht i qëndrueshëm.

Kjo analizë kulmon me diskutimin mbi ekzistencën e shkrimtarëve kishtarë dhe të letërsisë kishtare shqiptare, ku Ahmeti mban një qëndrim të prerë se letërsia shqipe nis pikërisht si letërsi kishtare, fillimisht në gjuhën latine dhe më pas në shqip, dhe se mohimi i kësaj tradite përbën një deformim të fillesave të vetë shkrimit shqiptar.[25] Në këtë kuptim, autori e sheh diskursin biblik dhe kulturën kishtare jo si shtresë dytësore, por si bazë strukturore të identitetit letrar shqiptar, e cila përshkon dhe lidh organikisht të gjitha fazat e zhvillimit të tij.

Përfundim

Studimi i veprës Letërsia shqiptare e Kosovës e Isak Ahmetit dëshmon se kemi të bëjmë jo vetëm me një histori letrare alternative, por me një ndërhyrje teorike të mirëfilltë në mënyrën se si është konceptuar, periodizuar dhe vlerësuar letërsia shqiptare. Qasja e autorit e zhvendos vëmendjen nga leximet fragmentuese dhe ideologjike drejt një kuptimi integral të traditës letrare, të mbështetur mbi vazhdimësinë historike, intertekstualitetin kulturor dhe kriterin estetik.

Në qendër të këtij rikonceptimi qëndron diskursi biblik, i cili në librin e Ahmetit nuk trajtohet si element periferik apo thjesht tematik, por si paratekst strukturor i letërsisë shqiptare në përgjithësi dhe i asaj të Kosovës në veçanti. Duke ndjekur këtë vijë interpretimi, autori arrin të rivendosë thellësinë historike të kësaj letërsie, duke e nisur atë nga autorët e hershëm të traditës iliro-dardane dhe mesjetare, për ta ndjekur më pas në fazat e humanizmit, barokut dhe modernitetit letrar.

Një kontribut i veçantë i veprës është kritika e paradigmave dominuese të historiografisë letrare shqiptare, sidomos e klasifikimeve të ngurta, terminologjisë së pasaktë dhe ndarjeve ideologjike të trashëguara nga leximet socrealiste. Përmes polemikës me modele të caktuara teorike, Ahmeti argumenton bindshëm se historia e letërsisë nuk mund të ndërtohet mbi përjashtime, reduktime apo hierarki ideologjike, por mbi leximin e tekstit në kontekstin e tij historik, kulturor dhe simbolik.

Po aq domethënës është edhe zgjerimi i perspektivës hapësinore, ku letërsia shqiptare lexohet si fenomen transhapësinor, i formuar dhe i zhvilluar në Kosovë, Shqipëri, te arbëreshët dhe diasporë. Në këtë kuptim, libri e çliron letërsinë shqiptare nga kufizimet territoriale dhe e vendos atë në dialog të drejtpërdrejtë me traditën evropiane, duke riafirmuar përkatësinë e saj kulturore dhe shpirtërore perëndimore.

Në përfundim, Letërsia shqiptare e Kosovës shfaqet si një vepër me vlerë paradigmatike për studimet letrare shqiptare, e cila jo vetëm rishkruan disa kapituj të historisë letrare, por hap horizonte të reja interpretimi. Ajo i fton studiuesit të rishqyrtojnë kanonin, të rivlerësojnë traditën kishtare dhe biblike dhe të ndërtojnë një histori letrare më gjithëpërfshirëse, më të saktë shkencërisht dhe më të ndershme ndaj trashëgimisë kulturore shqiptare. Si e tillë, kjo vepër mbetet një pikë referimi e domosdoshme për çdo studim serioz mbi letërsinë shqipe dhe identitetin e saj historik e estetik.

---

ANTON NIKË BERISHA NË OPTIKËN KRITIKE TË ISAK AHMETIT: NDËRMJET STUDIMIT, KRIJIMIT DHE PËRKTHIMIT LETRAR

1. Hyrje

Libri Vepra vlerash të mëdha poetike me nëntitullin Qasje disa veprave të Anton Nikë Berishës[26] i Isak Ahmetit është një qasje sintetizuese, vlerësuese dhe interpretuese ndaj disa veprave të Anton Nikë Berishës, njërit prej autorëve më të gjithanshëm të letërsisë dhe studimeve letrare shqipe bashkëkohore. Që në titull, Ahmeti e përcakton qartë këndin e tij kritik: nuk ka për synim vetëm të paraqesë veprat e Berishës, por të dëshmojë se ato përfaqësojnë “vlera të mëdha poetike”, pra një sistem krijues, studiues dhe përkthyes që shtrihet në disa rrafshe të kulturës letrare shqiptare.

Në shënimin hyrës të librit, Ahmeti sqaron se veprën letrare dhe studimore të Anton Nikë Berishës e ka përcjellë “prej kohësh”, sidomos studimet letrare dhe romanet, duke e vendosur kështu veten jo si vëzhgues të rastit, por si lexues të vazhdueshëm dhe kritik të një krijimtarie të gjatë. Ai thekson se qasjet dhe interpretimet e tij janë të lidhura me “vlerën dhe rëndësinë e shumëfishtë” të veprës së Berishës për botën shqiptare, vlerë që dëshmohet edhe nga një varg monografish e vëllimesh të veçanta kushtuar autorit (Ahmeti, f. 7). Ky pohim është i rëndësishëm sepse e vendos Anton Nikë Berishën jo vetëm në qendër të një interesi individual kritik, por në një fushë më të gjerë të receptimit letrar e shkencor.

Studimi i Ahmetit nuk është monografi e zakonshme për një autor të vetëm, por një libër me strukturë të ndërthurur: ai trajton Berishën si studiues të letërsisë, si romansier, si poet dhe si përkthyes letrar. Kjo ndarje nuk është vetëm formale; ajo dëshmon se Ahmeti e sheh Berishën si figurë të shumëfishtë, ku krijimi artistik, interpretimi shkencor dhe përkthimi nuk qëndrojnë të ndara, por plotësojnë njëra-tjetrën. Në këtë kuptim, libri mund të lexohet si një përpjekje për të kuptuar një model të rrallë të autorit shqiptar që njëkohësisht krijon, interpreton dhe ndërmjetëson vlera të letërsisë botërore në shqip.

2. Anton Nikë Berisha si studiues: rishikimi i traditës dhe guximi interpretues

Një nga dimensionet më të rëndësishme që Ahmeti nxjerr në pah është Berisha si studiues i letërsisë së vjetër shqipe dhe i traditës letrare shqiptare. Në trajtimin e studimit Gjon Buzuku – poeti ynë i parë, Ahmeti thekson se Berisha “përmbys” shumë vlerësime të deritashme lidhur me fillimet e poezisë shqipe. Sipas përmbledhjes që jep Ahmeti, Berisha argumenton se në Mesharin nuk kemi thjesht përkthime liturgjike, por edhe tekste të hartuara, të cilat dëshmojnë praninë e një vetëdijeje poetike te Gjon Buzuku. Ahmeti citon vlerësimin se Buzuku është “poeti ynë i parë i traditës sonë të shkruar që njohim deri më sot” dhe jo Pjetër Budi, siç ishte thënë më parë (Ahmeti, f. 14).

Ky pohim nuk është vetëm zhvendosje emrash në historinë e letërsisë. Ai nënkupton një ndryshim paradigme: fillimi i poezisë shqipe nuk shihet më vetëm në kuadër të autorëve të mëvonshëm të traditës së vjetër, por kërkohet në brendësi të Mesharit si tekst i parë i madh i kulturës së shkruar shqipe. Për Ahmetin, rëndësia e këtij interpretimi qëndron në faktin se Berisha nuk e lexon Buzukun vetëm si përkthyes, por si hartues, përshtatës dhe krijues të një ligjërimi poetik në shqip. Në këtë mënyrë, Meshari del jo vetëm si dokument gjuhësor e fetar, por si dëshmi e hershme e artit të fjalës shqipe.

I njëjti model i rishikimit kritik shfaqet edhe në trajtimin e Pjetër Budit. Ahmeti vë në dukje se Berisha i kthehet veprës së Budit pas studimeve të mëparshme dhe e shqyrton atë në katër plane: tradita letrare para Budit, mendimet dhe vlerësimet për veprën e tij, Budi poet dhe Budi prozator (Ahmeti, f. 17). Kjo strukturë dëshmon se Berisha nuk niset nga interpretimi i izoluar i tekstit, por nga një metodologji që fillimisht rindërton kontekstin, pastaj shqyrton traditën kritike dhe më në fund jep vlerësimin e vet.

Ahmeti e konsideron këtë metodë si një nga cilësitë më të rëndësishme të Berishës: para se të japë gjykimin e vet, ai “sheshon punën paraprake të studiuesve të tjerë” dhe pastaj shpalos pikëpamjet që plotësojnë studimet ekzistuese (Ahmeti, f. 20). Kjo është një vërejtje me peshë metodologjike. Berisha nuk e ndërton interpretimin mbi mohimin e thjeshtë të pararendësve, por mbi dialogun kritik me ta. Ai hyn në debat, verifikon, kundërshton kur është e nevojshme dhe ripozicionon objektin letrar në dritën e argumentit të ri.

Në rastin e Budit, ky argument i ri lidhet sidomos me raportin ndërmjet krijimit, përkthimit dhe rikrijimit. Ahmeti sjell formulimin e Berishës se “Budi nuk është as krijues as imitues i Shkrimit të Shenjtë, por është krijues dhe rikrijues mbi atë bazë; aty ka marrë nxitjen dhe frymëzimin; aty ka marrë thelbin e mesazheve të poezive të veta” (Ahmeti, f. 21). Kjo fjali është kyçe për të kuptuar mënyrën si Berisha e sheh letërsinë e vjetër shqipe: jo si kopjim të teksteve biblike, por si proces krijues në të cilin teksti biblik shndërrohet në përvojë poetike shqiptare. Pra, në vend të kundërvënies së thjeshtë “origjinal/përkthim”, Berisha propozon një kategori më të ndërmjetme dhe më të saktë: rikrijimin.

3. Letërsia arbëreshe dhe kritika e leximit ideologjik

Një tjetër fushë ku Ahmeti e vlerëson lart Berishën është studimi i letërsisë arbëreshe të Italisë. Në kapitullin kushtuar veprës Interpretime të letërsisë së arbëreshëve të Italisë, Ahmeti thekson se kemi të bëjmë me një studim të veçantë, madje “studimin e parë shkencor, më të plotin deri më tash”, që i kushtohet në mënyrë tërësore kësaj letërsie (Ahmeti, f. 23). Këtu shfaqet një dimension tjetër i Berishës: jo vetëm si studiues i autorëve të veçantë, por si rindërtues i një fushe të tërë letrare.

Ahmeti vëren se rëndësia e këtij kontributi qëndron në gjerësinë e çështjeve të trajtuara, në thellësinë dhe objektivitetin e analizës, në përgjithësimet e mprehta dhe në forcën e argumentit shkencor. Sipas tij, Berisha e pasuron mendimin shkencor për letërsinë arbëreshe, e cila për një kohë të gjatë ishte studiuar nën ndikimin e platformës së ideologjizuar të sistemit komunist (Ahmeti, f. 24). Ky pohim e zhvendos studimin e Berishës nga rrafshi thjesht letrar në atë epistemologjik: ai nuk korrigjon vetëm lexime të veçanta, por edhe mënyrën se si është prodhuar dije për një traditë letrare.

Në këtë pikë, Ahmeti e sheh Berishën si kritik të “gjymtimeve” dhe “shëmtimeve” të veprave arbëreshe, duke përmendur se, sipas Berishës, kjo letërsi jo rrallë është dëmtuar në mënyrë të rëndë nga disa studiues e botues (Ahmeti, f. 24). Kjo nuk është vetëm çështje filologjike, por edhe çështje etike e kulturore. Për Berishën, teksti letrar duhet ruajtur në integritetin e tij, sepse vetëm kështu mund të kuptohet plotësisht poetika, struktura dhe kuptimi i tij. Në këtë kuptim, kritika e tij ndaj leximit ideologjik është njëkohësisht mbrojtje e autonomisë së artit.

Ahmeti e përmbledh qasjen e Berishës ndaj letërsisë arbëreshe si kërkim të “qenësisë, veçantisë e mëvetësisë” së veprës letrare, jo si kult të biografisë. Ai thekson se gjykimet vlerësuese të Berishës mbështeten në nocione thelbësore të studimit modern të tekstit letrar (Ahmeti, f. 29). Ky formulim tregon se Berisha largohet nga leximi i jashtëm, biografik apo ideologjik, dhe afrohet me një interpretim që e sheh veprën si strukturë kuptimore, gjuhësore dhe estetike.

4. Berisha si interpretues i Fishtës: ndërmjet qenies kombëtare dhe artit të fjalës

Në librin e Ahmetit, një vend të veçantë zë edhe trajtimi i monografisë së Berishës për Gjergj Fishtën. Ahmeti e cilëson këtë vepër si një studim të rrallë në mjedisin letrar e kulturor shqiptar, sepse Berisha e trajton veprën e Fishtës në mënyrë tërësore, duke zbuluar “qenësinë e veprës së Fishtës”, shumësinë e kuptimeve dhe mëvetësinë e shprehjes së tij poetike (Ahmeti, f. 30). Këtu Berisha paraqitet jo vetëm si studiues i tekstit, por edhe si interpretues i një figure qendrore të identitetit kulturor shqiptar.

Ahmeti thekson se Berisha e sheh studimin e Fishtës si një ndërmarrje të vështirë dhe komplekse. Arsyet lidhen me mënyrën e konceptimit të veprës, pasurinë gjuhësore, vlerat poetike dhe thellësinë e kuptimeve që ajo ngërthen (Ahmeti, f. 32). Ky konstatim është i rëndësishëm sepse e mbron Fishtën nga leximi i thjeshtë ideologjik ose folklorizues: vepra e tij kërkon interpretim të shumëfishtë, sepse vetë struktura e saj është e tillë.

Sipas Ahmetit, Berisha e vlerëson Fishtën si autor që përmes artit të fjalës ka shqiptuar çështje qenësore të botës shqiptare dhe ka synuar “zgjimin dhe forcimin e ndërgjegjes kombëtare” (Ahmeti, f. 34). Këtu del një ide qendrore: kombëtarja te Fishta nuk është thjesht temë, por kategori poetike. Ajo nuk ekziston jashtë artit, por përftohet brenda tij, përmes figurës, ritmit, mitit, ritit dhe simbolikës.

Po ashtu, Ahmeti vëren se Berisha i kushton rëndësi pranisë së filozofisë së krishterë dhe Biblës në veprën e Fishtës. Sipas tij, Fishta shkriu në konceptin e tij poetik idetë kryesore biblike: të vërtetën, mirësinë, mëshirën dhe rregullsinë e jetës njerëzore (Ahmeti, f. 36). Kjo vërejtje është me rëndësi sepse e vendos Fishtën në një horizont më të gjerë se ai kombëtar: ai është poet i botës shqiptare, por kjo botë ndërtohet në lidhje me traditën biblike, evropiane dhe universale.

5. Romansieri: historia, miti dhe drama e qenies shqiptare

Pjesa e dytë e librit i kushtohet Anton Nikë Berishës si romansier. Ahmeti e fillon këtë pjesë me romanin Bimorja, ku Berisha trajton temën e zhvarrosjes së trupit të Pjetër Bogdanit. Sipas Ahmetit, përmes personazheve të skalitur me mjeshtëri, autori shpreh jo vetëm aftësinë e tij krijuese si romansier, por edhe “realitetin e një drame jetësore, pse jo edhe kombëtare”, të lidhur me figurën e Bogdanit (Ahmeti, f. 74). Ky përcaktim e vendos romanin në kufirin ndërmjet historisë dhe mitit, ndërmjet kujtesës kombëtare dhe fatit individual.

E veçanta e Bimores, sipas Ahmetit, qëndron në faktin se Berisha shpalos fragmente të jetës së Bogdanit “nëpërmjet hijes së tij”, e cila nuk vdes dhe përfaqëson ndërgjegjen, ëndrrën dhe kalimin mes dy botëve (Ahmeti, f. 74 ). Kjo tregon se romani nuk është thjesht rrëfim historik. Historia shndërrohet në strukturë simbolike: hija e Bogdanit është kujtesë, prani shpirtërore dhe formë e pavdekësisë kulturore.

Ky dimension shfaqet edhe në romanet e tjera të Berishës, ku Ahmeti veçon shtresimin kuptimor, origjinalitetin e gjuhës dhe ndërthurjen e fatit individual me fatin kolektiv. Për romanin Ferri i lodhur, Ahmeti shkruan se është “roman shtresimesh e vlerash të shumta”, ku vezullon stili, gjuha dhe origjinaliteti, ndërsa rrëfehet “Udha e Kryqit” e Sutës dhe e Kosovës (Ahmeti, f. 100). Kjo e vendos romanin në një horizont të qartë sakral dhe historik: vuajtja e individit bëhet shenjë e vuajtjes së Kosovës, ndërsa rrëfimi merr formën e një kalvari modern.

Në këtë kuptim, proza e Berishës, ashtu si e lexon Ahmeti, është prozë e kujtesës, e dhimbjes dhe e mbijetesës shpirtërore. Ajo nuk mjaftohet me riprodhimin e ngjarjes, por kërkon kuptimin e saj më të thellë: çfarë mbetet nga njeriu pas dhunës, çfarë mbetet nga kombi pas shkatërrimit, çfarë mbetet nga fjala pas heshtjes. Prandaj romanet e Berishës nuk duhen lexuar vetëm si rrëfime historike, por si përpjekje për të krijuar një metafizikë të kujtesës shqiptare.

6. Poeti: ndjeshmëria krijuese dhe poetika e fjalës

Në pjesën ku trajton veprën poetike të Berishës, Prushi i bukurisë, Ahmeti e sheh autorin si krijues me ndjeshmëri të lartë poetike dhe me aftësi të veçantë për ta shndërruar përvojën historike, shpirtërore dhe njerëzore në realitet artistik. Sipas Ahmetit, vlera poetike e Berishës nuk qëndron vetëm te vargu ose te poezia në kuptimin e ngushtë, por te poetika e përgjithshme e krijimit të tij: te pasuria e figurës, thellësia e mendimit, gjuha e përpunuar dhe përmasa humane e tekstit. Prandaj, Berisha paraqitet si krijues që i bashkon dijen teorike, ndjeshmërinë artistike dhe përvojën shpirtërore në një vepër me vlera të mëdha poetike.

7. Përkthyesi letrar: ndërmjetësimi i vlerave universale

Pjesa e katërt e librit i kushtohet Berishës si përkthyes letrar. Në këtë fushë, Ahmeti veçon sidomos përkthimin e Epit të Gilgameshit, të cilin e cilëson si kryevepër poetike të përkthyer bukur. Ai thekson se kjo vepër e letërsisë së Mesopotamisë, rreth 4000-vjeçare, është përkthyer për herë të parë në shqip nga gjermanishtja prej Anton Nikë Berishës (Ahmeti, f. 111). Ky fakt ka rëndësi të madhe kulturore: përmes Berishës, një nga tekstet themelore të qytetërimit botëror bëhet pjesë e qarkullimit letrar shqiptar. Ahmeti vëren se në Epin e Gilgameshit ballafaqohen tri botë: hyjnorja, njerëzorja dhe shtazorja, të cilat paraqiten në marrëdhënie të ndërsjellë dhe kushtëzuese (Ahmeti, f. 111).

Kjo e bën përkthimin jo vetëm akt gjuhësor, por edhe akt interpretues: përkthyesi duhet të ndërmjetësojë një botë mitike, filozofike dhe poetike, duke e bërë të kuptueshme në shqip pa e humbur lashtësinë dhe thellësinë e saj. Në vazhdim, Ahmeti thekson se Epi i Gilgameshit përmban tema si kuptimi i jetës, vdekja, pavdekësia, bota e nëntokës, ëndrra, zgjimi, kaosi, rregulli, dashuria dhe miqësia (Ahmeti, f. 112). Këto janë tema universale, por përkthimi i tyre në shqip e pasuron edhe vetë gjuhën letrare shqiptare. Këtu qëndron një nga meritat kryesore të Berishës: ai nuk përkthen vetëm tekstin, por zgjeron horizontin shprehës të shqipes.

8. Shtojca: dëshmi e gjerësisë krijuese dhe kulturore

Në pjesën ku trajtohen veprat e Anton Nikë Berishës kushtuar Nënës Tereze, Ahmeti e vlerëson këtë fushë të krijimtarisë së tij si një nga dëshmitë më të rëndësishme të përkushtimit shpirtëror, letrar dhe studimor të autorit. Për Ahmetin, Berisha nuk i qaset figurës së Nënës Tereze vetëm si personalitet historik ose fetar, por si shenjë të madhe të dashurisë, flijimit, përvujtërisë dhe dritës hyjnore në jetën njerëzore. Në këtë kuptim, veprat e tij për Nënën Tereze, qofshin ato romane, studime, përzgjedhje tekstesh, përkthime ose doracakë, krijojnë një tërësi të veçantë brenda veprimtarisë së tij të gjerë.

Ahmeti ndalet veçanërisht te vepra Nëna Tereze në tri shpalime, të cilën e cilëson si vepër monumentale, sepse ajo hap mundësi të shumta jo vetëm për trajtime teologjike, por edhe për kundrime eseistike, përsiatje të përshpirtshme dhe zbërthime meditative (Ahmeti, f. 129). Në këtë vepër, sipas Ahmetit, Berisha e ndriçon figurën e Nënës Tereze në lidhje me pasurinë e saj shpirtërore, me hirin e Hyjit dhe me përmasën e hyjnimit të saj (Ahmeti, f. 129). Më tej, Ahmeti thekson se libri ndërtohet mbi tri shpalime kryesore: afritë ndërmjet Shën Palit dhe Nënës Tereze, errësirën dhe vuajtjen e saj shpirtërore, si dhe testamentin e saj shpirtëror, ku dëshmohet dashuria e jashtëzakonshme për Hyjin dhe për njeriun (Ahmeti, f. 130). Prandaj, merita kryesore e Berishës qëndron në faktin se ai arrin ta paraqesë Nënën Tereze si figurë të gjallë shpirtërore, ku bashkohen besimi, lutja, dhembshuria dhe veprimi konkret për njeriun në nevojë.

Po aq me rëndësi është edhe vlerësimi që Ahmeti i bën Doracakut për Nënën Tereze. Ky libër, sipas tij, cilësohet me vlera të shumta dhe përmban 670 referenca, të cilat dëshmojnë përkushtimin dhe seriozitetin e Berishës në trajtimin e kësaj figure të rëndësishme (Ahmeti, f. 133). Ahmeti thekson se përmes këtij libri ndriçohen disa nga çështjet më qenësore të shpirtit, veprës dhe flijimit të Nënës Tereze, duke u dhënë vend parësor mendimeve, lutjeve, letrave dhe dëshmive për të (Ahmeti, f. 133). Përmes këtyre teksteve del në pah pasuria shpirtërore e Nënës Tereze, thellësia e besimit të saj dhe rëndësia e mesazhit që ajo ia la njerëzimit. Prandaj, në këto vepra, Berisha nuk është vetëm studiues i figurës së saj, por edhe interpretues i thellë i botës së saj shpirtërore.

Në fund, mund të thuhet se veprat e Anton Nikë Berishës kushtuar Nënës Tereze përbëjnë një kapitull të veçantë të krijimtarisë së tij. Ato dëshmojnë për një qasje ku letërsia, teologjia, meditimi dhe përkushtimi shpirtëror bashkohen në funksion të ndriçimit të një figure të madhe të njerëzimit. Në leximin e Ahmetit, Berisha ia ka dalë ta paraqesë Nënën Tereze jo vetëm si shenjtëreshë shqiptare, por si dëshmi universale të dashurisë hyjnore dhe të shërbimit ndaj njeriut. Pikërisht për këtë arsye, kjo pjesë e krijimtarisë së tij zë vend të rëndësishëm në kuadër të veprës së tij të përgjithshme letrare e studimore.

9. Përfundim

Libri Vepra vlerash të mëdha poetike i Isak Ahmetit është një dëshmi e rëndësishme për vendin që zë Anton Nikë Berisha në kulturën letrare shqiptare. Përmes këtij libri, Berisha del si një figurë e shumëfishtë: studiues që rishikon traditën, romansier që ndërton botë të pasura simbolike, poet që e shndërron përvojën njerëzore në figurë artistike dhe përkthyes që sjell në shqip vepra themelore të letërsisë botërore. Merita kryesore e Ahmetit është se ai nuk e sheh veprën e Berishës në mënyrë fragmentare. Përkundrazi, ai përpiqet të dëshmojë se brenda veprimtarisë së tij ekziston një vijë e përbashkët: kërkimi i qenësisë poetike të fjalës. Si studiues, Berisha kërkon thelbin estetik dhe kuptimor të tekstit; si romansier, ai e shndërron historinë në mit dhe dramën kombëtare në përvojë shpirtërore; si poet, ai i jep fjalës ngarkesë figurative e meditative; ndërsa si përkthyes, ai ndërmjetëson ndërmjet kulturës shqiptare dhe kujtesës universale të njerëzimit.

Prandaj, vlera e këtij libri nuk qëndron vetëm në faktin se paraqet disa vepra të Anton Nikë Berishës. Vlera e tij qëndron në atë se ndihmon të kuptohet një model i krijuesit shqiptar që nuk kufizohet në një zhanër, në një metodë apo në një fushë të vetme. Anton Nikë Berisha, në leximin e Isak Ahmetit, është autor i shumë fushave, por me një qendër të përbashkët: besimin se fjala letrare, kur është e krijuar, e interpretuar dhe e përkthyer me përkushtim, bëhet formë e kujtesës, e dijes dhe e qëndresës shpirtërore.

---

[1] Shih: Isak Ahmeti, Letërsia shqiptare e Kosovës, Lena Grafik, Prishtinë, 2021, f. 5.
[2] Po aty.
[3] Po aty, f. 6-7.
[4] Po aty, f. 6.
[5] Po aty, f. 5-6.
[6] Po aty, f. 11-12.
[7] Shih: Po aty, f. 5-6.
[8] Shih: Po aty, f. 18-19.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty, f. 21.
[12] Po aty, f. 21-22.
[13] Shih: Po aty, f. 22-23.
[14] Shih: Po aty, f. 23-25.
[15] Po aty, f. 26.
[16] Shih: Po aty,  f. 28-29.
[17] Shih: Po aty, f. 30-31.
[18] Shih: Po aty, f. 32-33.
[19] Shih: Po aty, f. 35-36.
[20] Po aty, f. 37.
[21] Po aty, f. 39.
[22] Po aty, f. 47-49.
[23] Po aty, f. 54-60.
[24] Po aty, f. 61-64.
[25] Po aty, f. 67.
[26] Isak Ahmeti, Vepra vlerash të mëdha poetike. Qasje disa veprave të Anton Nikë Berishës, Faik Konica, Prishtinë, 2018.