[ Libra NëLinjë ]
Shkruan: Lekë Mrijaj
Lufta e Kosovës e viteve 1998–1999 përbën një nga periudhat më të rëndësishme të historisë shqiptare të fund-shekullit XX, jo vetëm për dimensionin politik dhe ushtarak të saj, por edhe për mënyrën se si çështja e Kosovës u ndërkombëtarizua përmes diplomacisë, organizatave ndërkombëtare dhe raportimeve të drejtpërdrejta të shtypit botëror. Një ndër dëshmitë me interes të veçantë është artikulli i gazetarit amerikan R. Jeffrey Smith, “Kosovo’s Warriors Not Ready for Peace: Men on Each Side Passionately Committed to Destroying the Other”, botuar në The Washington Post më 29 tetor 1998.¹ Artikulli është shkruar nga terreni, në Jabllanicë të Kosovës, në një moment kur konflikti kishte hyrë në një fazë kritike dhe ndërhyrja ndërkombëtare po merrte përmasa gjithnjë e më konkrete.
Në qendër të raportimit të Smith-it gjendet Agron Mirdita, një shqiptar 29-vjeçar, i cili kishte jetuar dhe punuar në zonën e Detroitit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe që, në pranverën e vitit 1998, kishte vendosur të braktiste jetën civile për t’iu bashkuar Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.² Rasti i tij përbën një dëshmi të rëndësishme për rolin e diasporës shqiptare në luftën e Kosovës, sepse tregon se angazhimi i shqiptarëve jashtë vendit nuk kufizohej vetëm në ndihmë financiare, veprimtari politike apo sensibilizim ndërkombëtar, por në raste të caktuara shndërrohej edhe në pjesëmarrje të drejtpërdrejtë në rezistencën e armatosur.
Sipas raportimit të The Washington Post, Agron Mirdita kishte punuar si kuzhinier në rrjetin Coney Island në Detroit.³ Megjithëse jetonte larg Kosovës, ai vazhdonte të përcillte zhvillimet politike dhe shoqërore në vendlindje. Përmes shtypit shqiptar dhe lidhjeve me bashkatdhetarët, ai ishte në kontakt të vazhdueshëm me realitetin e Kosovës. Ky fakt tregon se diaspora shqiptare nuk ishte një bashkësi e shkëputur nga atdheu, por një hapësirë aktive e ruajtjes së lidhjeve kombëtare dhe e reagimit ndaj zhvillimeve politike në Kosovë.
Vendimi i Mirditës për t’u kthyer në Ballkan lidhej drejtpërdrejt me përshkallëzimin e dhunës në Kosovë gjatë muajve të parë të vitit 1998. Smith thekson se ai kishte reaguar fuqishëm ndaj vrasjeve të shqiptarëve nga forcat serbe gjatë operacioneve të zhvilluara në Drenicë në mars të atij viti.⁴ Këto ngjarje përbënin një kthesë të rëndësishme historike. Operacionet në Likoshan, Qirez dhe Prekaz, të dokumentuara edhe nga Human Rights Watch, shkaktuan dhjetëra viktima, përfshirë gra dhe fëmijë, dhe ndikuan në ndryshimin e qëndrimit politik të një pjese të konsiderueshme të shqiptarëve ndaj rezistencës së armatosur.⁵
Rasti i Agron Mirditës mund të kuptohet pikërisht në këtë sfond. Ai nuk paraqitet në artikull si ushtarak profesionist dhe as si figurë e hierarkisë së lartë të UÇK-së. Përkundrazi, ai përfaqëson shqiptarin e diasporës që, përballë zhvillimeve dramatike në Kosovë, vendosi të rikthehej dhe të merrte pjesë drejtpërdrejt në luftë. Kjo karakteristikë e bën rastin e tij veçanërisht të vlefshëm për studimin e mobilizimit shoqëror dhe kombëtar të shqiptarëve në prag të ndërhyrjes ndërkombëtare.
Mirdita i kishte rrëfyer gazetarit amerikan edhe për përvojat e mëhershme të represionit politik në Kosovë. Sipas dëshmisë së tij, një mik i afërt i babait të tij, jurist dhe kundërshtar i politikës serbe ndaj shqiptarëve, kishte vdekur në paraburgim policor në Pejë në vitin 1991.⁶ Përvoja të tilla, të kombinuara me presionin politik dhe pasigurinë e përgjithshme, kishin ndikuar në largimin e familjeve shqiptare nga Kosova dhe në krijimin e një diaspore të gjerë në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara.
Ky dimension biografik është i rëndësishëm sepse tregon se lufta e vitit 1998 nuk mund të shihet e izoluar nga ngjarjet e dekadës paraprake. Për shumë shqiptarë, përfshirë Mirditën, lufta ishte vazhdimësi e një përvoje të gjatë të diskriminimit, represionit dhe pasigurisë politike. Prandaj kthimi i tij nga Amerika nuk ishte vetëm një vendim i momentit, por rezultat i një procesi të grumbulluar historik.
Sipas Smith-it, Agron Mirdita ishte nisur drejt Shqipërisë në prill 1998.⁷ Atje kishte vendosur lidhje me strukturat e UÇK-së pranë kufirit, kishte marrë armë dhe, pas një përgatitjeje të kufizuar, kishte kaluar përmes terrenit malor në Kosovë. Gazetari nënvizon se rrugë të ngjashme kishin ndjekur edhe shqiptarë të tjerë të ardhur nga diaspora evropiane dhe nga vende të tjera.⁸ Kjo dëshmi e vendos rastin e tij brenda një fenomeni më të gjerë transnacional.
Diaspora shqiptare kishte luajtur prej vitesh një rol të rëndësishëm në mbështetjen e institucioneve politike dhe shoqërore të Kosovës. Në vitin 1998 ky rol mori edhe dimension ushtarak. Përmes Shqipërisë dhe zonave kufitare, një numër shqiptarësh të mërgatës iu bashkuan UÇK-së, duke sjellë me vete përvojën e jetës jashtë vendit, lidhje financiare dhe një vetëdije të fuqishme për rëndësinë e mbështetjes ndërkombëtare.
Në këtë kontekst, Agron Mirdita përfaqëson një shembull domethënës të lidhjes midis diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe luftës në Kosovë. Kalimi i tij nga Detroiti në Shqipëri dhe më pas në Kosovë përfaqëson një trajektore që lidh drejtpërdrejt hapësirën amerikane me zhvillimet në Ballkan. Rëndësia e kësaj dëshmie qëndron në faktin se ajo regjistron në kohë reale një individ të diasporës shqiptare që vendosi të kthehej në vendlindje dhe t’i bashkohej luftës.
Në luftimet në Kosovë, Mirdita kishte vepruar edhe në zonën e Drenicës.⁹ Kjo zonë kishte një rëndësi të jashtëzakonshme strategjike dhe simbolike për UÇK-në. Pikërisht aty ishin zhvilluar disa prej përplasjeve më të ashpra të fillimit të vitit 1998 dhe aty ishte konsoliduar një pjesë e strukturës së rezistencës së armatosur shqiptare. Drenica u bë simbol i rezistencës, por edhe një nga hapësirat ku popullsia civile përjetoi pasoja të rënda të operacioneve serbe.
Human Rights Watch, në raportet e vitit 1998, dokumentoi vrasje të civilëve, shkatërrim të pronës, djegie të shtëpive dhe zhvendosje masive të popullsisë shqiptare.¹⁰ Organizata vlerësonte se pjesa dërrmuese e shkeljeve të dokumentuara gjatë kësaj periudhe ishte kryer nga forcat serbe dhe jugosllave, megjithëse raportonte edhe shkelje të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së.¹¹ Ky dallim është i rëndësishëm për leximin kritik të artikullit të The Washington Post, sepse raportimi i Smith-it përdor një strukturë narrative që vendos përballë një luftëtar shqiptar dhe një komandant policor serb, por kjo simetri gazetareske nuk duhet të kuptohet si barazim automatik i kapaciteteve, përgjegjësive apo shkallës së dhunës së dokumentuar.
Në fund të tetorit 1998, kur u realizua raportimi i Smith-it, Kosova ndodhej në një gjendje të rëndë humanitare. The Washington Post raportonte qindra civilë të vrarë, dhjetëra mijëra shtëpi të dëmtuara dhe qindra mijëra njerëz të zhvendosur.¹² Këto shifra, megjithëse ishin vlerësime të kohës dhe jo bilanc përfundimtar, tregojnë përmasat e krizës dhe arsyen pse konflikti ishte shndërruar në çështje të rëndësishme ndërkombëtare.
Një aspekt tjetër me interes në dëshminë e Agron Mirditës është raporti i tij me strategjinë politike të shqiptarëve të Kosovës. Smith shkruan se gjatë qëndrimit në Shtetet e Bashkuara, Mirdita kishte përcjellë zhvillimet dhe kishte mirëpritur shfaqjen e UÇK-së në skenën publike.¹³ Kjo duhet vendosur në kontekstin e ndryshimit gradual të klimës politike shqiptare gjatë viteve 1997–1998. Rezistenca paqësore e udhëhequr nga dr. Ibrahim Rugova kishte luajtur një rol të rëndësishëm në ruajtjen e kohezionit politik dhe në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, por mungesa e një zgjidhjeje politike dhe shtimi i represionit krijuan kushte për rritjen e mbështetjes ndaj rezistencës së armatosur.
Prandaj, rasti i Mirditës përfaqëson edhe një moment të kalimit nga një paradigmë politike në një tjetër. Ai është dëshmi e një brezi shqiptarësh që kishin njohur rezistencën paqësore, por që pas zhvillimeve të vitit 1998 e shihnin luftën e armatosur si një rrugë të domosdoshme për ndryshimin e gjendjes politike.
Raportimi i The Washington Post duhet gjithashtu të vendoset në kontekstin e zhvillimeve diplomatike ndërkombëtare të tetorit 1998. Më 23 shtator 1998, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara kishte miratuar Rezolutën 1199, duke kërkuar ndërprerjen e armiqësive, tërheqjen e njësive të përdorura për represion ndaj popullsisë civile dhe krijimin e kushteve për kthimin e të zhvendosurve.¹⁴ Ky dokument ishte një nga shenjat më të qarta se kriza e Kosovës kishte kaluar në agjendën e sigurisë ndërkombëtare.
Në tetor 1998 u arrit marrëveshja për vendosjen e Misionit Verifikues të OSBE-së në Kosovë. Më 15 tetor Këshilli i Përhershëm i OSBE-së miratoi vendimin për aktivitetet verifikuese, ndërsa më 25 tetor autorizoi krijimin e Kosovo Verification Mission.¹⁵ ¹⁶ Kështu, artikulli i Smith-it u shkrua vetëm pak ditë pas fillimit të këtij procesi, në një moment kur armëpushimi ishte jashtëzakonisht i brishtë dhe palët vazhdonin të përgatiteshin për përballje të reja.
Smith e përshkruan këtë atmosferë përmes qëndrimeve të luftëtarëve në terren. Për Agron Mirditën, lufta lidhej me synimin për çlirimin e Kosovës dhe me kundërshtimin e sundimit serb. Për komandantin policor serb të intervistuar në të njëjtin artikull, UÇK-ja paraqitej si organizatë kriminale dhe përballja si mbrojtje e integritetit territorial të Serbisë.¹⁷ Për historianin, këto dy deklarime janë të vlefshme jo si të vërteta absolute, por si dëshmi të dy botëkuptimeve politike që përplaseshin në terren.
Në të njëjtën kohë, burimet ndërkombëtare na lejojnë ta tejkalojmë këtë nivel të perceptimit individual. Human Rights Watch dokumentonte se operacionet e forcave serbe dhe jugosllave kishin goditur në mënyrë të gjerë popullsinë civile, kishin shkaktuar zhvendosje masive dhe kishin shkatërruar infrastrukturë dhe banesa.¹⁸ Në këtë kuptim, burimi gazetaresk duhet lexuar së bashku me dokumentacionin institucional për të ndërtuar një pamje sa më të plotë të realitetit.
Figura e Agron Mirditës ka rëndësi historiografike pikërisht sepse nuk paraqitet si një figurë e njohur e politikës ose e komandës së lartë ushtarake. Ai përfaqëson një individ të zakonshëm që, në kushte historike të jashtëzakonshme, mori një vendim që e ndryshoi plotësisht jetën e tij. Nga kuzhina e një restoranti në Detroit ai kaloi në luftimet e Drenicës dhe në terrenin e Jabllanicës. Në këtë ndryshim biografik pasqyrohet mobilizimi i një pjese të diasporës shqiptare dhe lidhja e saj e drejtpërdrejtë me zhvillimet në Kosovë.
Përmes rastit të tij mund të kuptohen më qartë disa procese: emigrimi shqiptar i viteve 1990, ndikimi i represionit shtetëror, roli i shtypit dhe informacionit në diasporë, mobilizimi transnacional, rritja e UÇK-së dhe ndërkombëtarizimi i konfliktit.
Kjo është edhe arsyeja pse artikulli i The Washington Post ka vlerë të veçantë si burim historik. Dëshmia për Agron Mirditën nuk është shkruar shumë vite pas përfundimit të luftës, nën ndikimin e kujtesës retrospektive. Ajo është regjistruar në tetor 1998, ndërkohë që lufta vazhdonte. Kjo afërsi kronologjike me ngjarjen ia shton rëndësinë dokumentuese, edhe pse nuk e përjashton nevojën për kritikë të burimit.
Në përfundim, dëshmia e R. Jeffrey Smith-it për Agron Mirditën përbën një fragment të rëndësishëm të historisë së luftës së Kosovës. Ajo tregon se konflikti nuk ishte vetëm një përballje lokale, por kishte përfshirë edhe shqiptarë të diasporës që jetonin në Shtetet e Bashkuara dhe në Evropë. Rruga e Mirditës nga Kosova drejt Amerikës dhe më pas nga Detroit-i drejt Shqipërisë e Kosovës simbolizon lidhjen e fortë ndërmjet diasporës dhe vendlindjes.
Në planin shkencor, artikulli duhet trajtuar si burim primar mediatik dhe të verifikohet me dokumentet e OKB-së, OSBE-së, Human Rights Watch dhe burime të tjera të kohës. Vetëm në këtë mënyrë mund të ndërtohet një interpretim historik i qëndrueshëm dhe i mbështetur në dokumentacion të shumëfishtë.
Në bazë të dëshmisë së The Washington Post, Agron Mirdita paraqitet si një shqiptar i diasporës amerikane që u kthye në vitin 1998 dhe iu bashkua Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Rasti i tij mbetet me rëndësi të veçantë për studimin e mobilizimit të diasporës shqiptare dhe të ndërthurjes së historisë personale me zhvillimet politike e ushtarake të Kosovës.
Ai është dëshmi njerëzore e një periudhe kur historia personale dhe historia kombëtare u ndërthurën në mënyrë dramatike; kur distanca ndërmjet Detroitit dhe Kosovës humbi kuptimin politik; dhe kur një pjesë e diasporës shqiptare zgjodhi të mos mbetej vetëm dëshmitare e luftës, por të bëhej pjesë aktive e saj.
Fusnotat dhe referencat ¹ R. Jeffrey Smith, “Kosovo’s Warriors Not Ready for Peace: Men on Each Side Passionately Committed to Destroying the Other”, The Washington Post, 29 tetor 1998. ² Po aty. ³ Po aty.⁴ Po aty. ⁵ Human Rights Watch, Federal Republic of Yugoslavia: Humanitarian Law Violations in Kosovo, Vol. 10, No. 9 (D), tetor 1998. ⁶ Smith, “Kosovo’s Warriors Not Ready for Peace”. ⁷ Po aty. ⁸ Po aty. ⁹ Po aty. ¹⁰ Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo, tetor 1998. ¹¹ Po aty. ¹² Smith, “Kosovo’s Warriors Not Ready for Peace”. ¹³ Po aty. ¹⁴ United Nations Security Council, Resolution 1199 (1998), S/RES/1199, 23 shtator 1998. ¹⁵ OSCE Permanent Council, Decision No. 259: Verification in Kosovo, 15 tetor 1998. ¹⁶ OSCE Permanent Council, Decision No. 263: Establishment of the Kosovo Verification Mission, 25 tetor 1998. ¹⁷ Smith, “Kosovo’s Warriors Not Ready for Peace”. ¹⁸ Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo, tetor 1998.
Literatura: Human Rights Watch. Federal Republic of Yugoslavia: Humanitarian Law Violations in Kosovo. Vol. 10, No. 9 (D). New York/Washington, 1998. Organization for Security and Co-operation in Europe. Decision No. 259: Verification in Kosovo. Vienna, 15 October 1998. Organization for Security and Co-operation in Europe. Decision No. 263: Establishment of the Kosovo Verification Mission. Vienna, 25 October 1998. Smith, R. Jeffrey. “Kosovo’s Warriors Not Ready for Peace: Men on Each Side Passionately Committed to Destroying the Other.” The Washington Post, 29 October 1998. United Nations Security Council. Resolution 1199 (1998), S/RES/1199, 23 September 1998.
