GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (43)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Shtrirja e rrjetit të agjenturës shqiptare në qytetet e Turqisë

Sipas vazhdimit të shkrimit të botuar në gazetën “Besa”, për veprimtarinë e strukturave komuniste shqiptare në Turqi nuk kufizoheshin vetëm në Stamboll. Artikulli pohonte se persona të konsideruar si agjentë të Shqipërisë komuniste kishin arritur të depërtonin edhe në qytete të tjera ku jetonin shqiptarë ose komunitete me prejardhje shqiptare, duke e shtrirë kështu, sipas burimit, veprimtarinë e tyre përtej një qendre të vetme. Në këtë mënyrë, Stambolli paraqitej vetëm si qendra më e dukshme e një rrjeti më të gjerë ndikimi, ndërsa shqetësimi i vërtetë i autorëve lidhej me mundësinë që ky ndikim të ishte përhapur në të gjithë hapësirën ku vepronin shoqata dhe komunitete shqiptaro-turke.

Sipas artikullit, agjentët e regjimit shqiptar nuk mjaftoheshin vetëm me propagandë ose me përpjekje për afrimin ideologjik të bashkatdhetarëve. Burimi shkonte më tej, duke pretenduar se mbi disa anëtarë të shoqatës shqiptaro-turke ushtrohej një formë presioni, me qëllim që ata të jepnin informacione ose të bashkëpunonin në mënyrë të fshehtë[1]. Ky pretendim i jepte çështjes një karakter shumë më të rëndë. Nëse propaganda synon të bindë, spiunimi synon të kontrollojë dhe të mbledhë informacion. Për këtë arsye, në gjuhën e artikullit, komuniteti shqiptar në Turqi paraqitej jo vetëm si objekt i një përpjekjeje ideologjike, por edhe si hapësirë ku mund të ekzistonte frika nga mbikëqyrja dhe denoncimi.

Akuzat e tilla duhen lexuar brenda atmosferës së Luftës së Ftohtë, kur frika nga infiltrimi, rekrutimi dhe rrjetet e fshehta ishte pjesë e rëndësishme e diskursit politik. Organizatat e mërgatës, sidomos ato me orientim antikomunist, ishin shpesh tepër të ndjeshme ndaj çdo kontakti ndërmjet anëtarëve të komunitetit dhe përfaqësive të vendeve komuniste.

Në këtë kontekst, edhe marrëdhëniet e zakonshme shoqërore mund të interpretoheshin përmes një lenteje politike. Një takim, një vizitë ose një komunikim me përfaqësinë shqiptare mund të shihej si shenjë e ndikimit, bashkëpunimit ose infiltrimit. Pikërisht për këtë arsye, duhet bërë dallimin ndërmjet perceptimit të kërcënimit dhe ekzistencës së dokumentuar të një rrjeti agjenturor.

Një element që gazeta e përdorte si argument për ekzistencën e frikës ose të presionit ishte gjendja e shoqatës shqiptaro-turke. Sipas artikullit, kjo shoqatë kishte rreth 700 anëtarë, por në mbledhjen e fundit të saj kishin marrë pjesë vetëm 21 veta[2]. Kjo diferencë e madhe ndërmjet numrit të përgjithshëm të anëtarëve dhe pjesëmarrjes në mbledhje paraqitej nga gazeta si tregues i një atmosfere pasigurie. Në interpretimin e saj, njerëzit mund të hezitonin të merrnin pjesë sepse ndiheshin të vëzhguar, të frikësuar ose të ekspozuar ndaj presioneve të ndryshme.

Megjithatë, nga pikëpamja analitike, një pjesëmarrje e ulët në një mbledhje mund të ketë shumë shpjegime: dobësi organizative, mungesë interesi, konflikte të brendshme, largësi gjeografike, probleme praktike ose, siç pretendonte burimi, frikë politike[3]. Prandaj, vetëm shifra 21 nga 700 nuk mjafton për të provuar automatikisht ekzistencën e spiunimit ose presionit.

Megjithatë, për autorët e “Besës”, kjo shifër kishte një funksion të qartë retorik. Ajo përdorej për të treguar se diçka nuk funksiononte normalisht brenda komunitetit dhe se, sipas tyre, arsyeja lidhej me ndikimin e regjimit komunist. Kështu, numri i pjesëmarrësve bëhej një lloj simptome politike. Në vend që të shihej vetëm si çështje organizative, ai interpretohej si dëshmi e frikës që, sipas autorëve, kishte depërtuar brenda komunitetit.

Ky interpretim është veçanërisht domethënës për të kuptuar psikologjinë e diasporës politike. Një komunitet emigrant mund të jetë fizikisht larg shtetit prej të cilit ka ikur, por jo domosdoshmërisht ndihet i lirë nga ndikimi i tij. Frika mund të udhëtojë bashkë me mërgimtarin, sidomos kur ekziston bindja se autoritetet e vendit të origjinës vazhdojnë të mbledhin informacione për veprimtarinë jashtë vendit.

Në këtë kuptim, shoqata shqiptaro-turke nuk ishte vetëm organizatë kulturore apo shoqërore. Ajo bëhej edhe një hapësirë ku përplaseshin kujtesa e mërgimit, identiteti kombëtar dhe frika nga ndikimi politik. Nëse anëtarët dyshonin se brenda shoqatës mund të kishte persona që raportonin te përfaqësia shqiptare, kjo do të ndikonte natyrshëm në mënyrën se si ata flisnin, silleshin dhe merrnin pjesë në aktivitete. Edhe pa prova të drejtpërdrejta, vetë dyshimi mund të prodhonte autocensurë dhe tërheqje nga jeta organizative.

Ky është një aspekt shumë i rëndësishëm i historisë së komuniteteve politike në mërgim. Një organizatë mund të dobësohet jo vetëm nga ndërhyrja reale e jashtme, por edhe nga mosbesimi i brendshëm. Kur anëtarët fillojnë të dyshojnë te njëri-tjetri, rrjeti shoqëror bëhet më i brishtë dhe aktiviteti kolektiv zvogëlohet.

Prandaj, pretendimi për “spiunim” kishte një efekt që shkonte përtej individëve të akuzuar. Ai mund të krijonte një klimë ku çdo kontakt bëhej i dyshimtë dhe çdo mungesë shpjegohej politikisht. Për “Besën”, kjo klimë ishte pjesë e një problemi më të gjerë: përpjekjes së regjimit shqiptar, sipas saj, për të ndikuar mbi shqiptarët jashtë vendit[4]. Në këtë interpretim, komunitetet e diasporës duhej të ruheshin jo vetëm nga propaganda e drejtpërdrejtë, por edhe nga metodat më të fshehta të kontrollit dhe mbikëqyrjes.

Kështu, artikulli ndërtonte një tablo ku agjentura, propaganda dhe spiunimi paraqiteshin si tri forma të të njëjtës strategji. Njëra synonte të depërtonte, tjetra të bindte dhe e treta të kontrollonte. Në këtë kontekst, shoqatat shqiptare merrnin një rëndësi të veçantë, sepse ato ishin vendet ku komuniteti organizohej dhe ku krijoheshin kontakte. Për këtë arsye, çdo përpjekje për të ndikuar mbi to interpretohej si përpjekje për të ndikuar mbi vetë strukturën e diasporës.

Në planin më të gjerë, ky fragment i “Besës” tregon se Lufta e Ftohtë kishte edhe një dimension komunitar, jo vetëm shtetëror. Ajo zhvillohej në ambasada dhe qeveri, por edhe në klube, shoqata, gazeta dhe mbledhje të emigrantëve. Në këto hapësira të vogla, tensionet e mëdha ndërkombëtare merrnin formë konkrete. Një mbledhje me 21 veta mund të interpretohej si pasojë e përplasjes ndërmjet dy sistemeve politike, një anëtar i shoqatës mund të perceptohej si simpatizant, kundërshtar ose agjent. Në këtë mënyrë, jeta e përditshme e komunitetit bëhej politike.

Nga ana tjetër, shkrimi i “Besës” duhet të lexohet edhe si dëshmi e mënyrës se si mërgata antikomuniste e perceptonte veprimtarinë e shtetit shqiptar në Turqi, jo si provë përfundimtare e çdo akuze që ngrihej. Vlera e tij historike qëndron pikërisht këtu: ai dokumenton frikën, mosbesimin dhe bindjen se regjimi i Tiranës përpiqej ta zgjaste kontrollin përtej kufijve të vet.

Po aq e rëndësishme është se artikulli e paraqet diasporën jo si një bashkësi homogjene. Brenda saj kishte njerëz me qëndrime të ndryshme ndaj Shqipërisë socialiste. Disa mund të kenë qenë kundërshtarë të fortë, të tjerë më neutralë, ndërsa disa mund të kenë pasur simpati për regjimin. Pikërisht kjo shumëllojshmëri krijonte terren për tensione. Kush ishte “atdhetar”, kush “komunist”, kush “agjent” dhe kush thjesht qytetar me pikëpamje të tjera mund të bëhej objekt debatesh dhe akuzash.

Kjo e bënte jetën organizative të mërgatës shumë më të ndërlikuar sesa mund të duket në pamje të parë. Në fund, shkrimi i “Besës” përdorte rastin e shoqatës me 700 anëtarë dhe vetëm 21 pjesëmarrës për të mbështetur tezën se frika dhe ndikimi i regjimit komunist kishin depërtuar në jetën e shqiptarëve të Turqisë. Në këtë interpretim, mungesa nga mbledhja nuk ishte thjesht mungesë, ishte shenjë e frikës. Shoqata nuk ishte vetëm organizatë, ishte terren i luftës politike. Ndërsa komuniteti shqiptar në Turqi nuk ishte vetëm diasporë, ishte një hapësirë ku Shqipëria komuniste dhe kundërshtarët e saj kërkonin ndikim, legjitimitet dhe besnikëri.

Kështu, e tërë kjo na ndihmon të kuptojmë jo vetëm pretendimet për agjenturën shqiptare, por edhe atmosferën e thellë të mosbesimit që karakterizonte një pjesë të diasporës shqiptare gjatë Luftës së Ftohtë.

Marrëdhëniet shqiptaro-greke dhe reagimi ndaj shkrimit të “The New York Times”

Në faqen e parë të gazetës “Besa”, krahas materialeve të tjera politike dhe historike, një vend të rëndësishëm zinte edhe shkrimi me titull “Nga Radio e Ballit Kombëtar New York”. Në këtë material trajtohej një çështje veçanërisht e ndjeshme për marrëdhëniet shqiptaro-greke: mënyra se si gazeta e njohur amerikane “The New York Times” kishte paraqitur jugun e Shqipërisë në një shkrim kushtuar afrimit diplomatik ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë.

Sipas materialit të botuar në “Besa”, çështja kishte marrë aktualitet të veçantë në vitin 1971, kur Shqipëria dhe Greqia kishin vendosur të vendosnin marrëdhënie diplomatike. Ky zhvillim përfaqësonte një moment me rëndësi në historinë e marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve fqinje, marrëdhënie që për dekada kishin qenë të ngarkuara nga mosmarrëveshje politike, çështje territoriale, tensione të trashëguara nga Lufta e Dytë Botërore dhe interpretime të ndryshme të historisë së zonave kufitare[5].

Pikërisht në këtë klimë të re politike, lajmi për normalizimin e marrëdhënieve kishte tërhequr vëmendjen edhe të shtypit ndërkombëtar. Ndër gazetat që kishin raportuar për të ishte edhe “The New York Times”, një prej organeve më të njohura të shtypit amerikan. Për “Besën”, mënyra se si gazeta amerikane e kishte ilustruar dhe komentuar çështjen e jugut të Shqipërisë ishte problematike dhe kërkonte reagim.

Sipas përshkrimit të “Besës”, artikulli i “The New York Times” ishte shoqëruar me një hartë gjeografike të Shqipërisë, ku pjesa jugore e vendit ishte dalluar grafikisht nga pjesa tjetër. Gazeta shqiptare e mërgatës e interpretonte këtë paraqitje si një mënyrë për ta veçuar jugun dhe për ta paraqitur atë si një zonë të kontestuar ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë.

Në tekst, kjo pjesë e vendit cilësohej në mënyrë figurative si një “mollë sherri” mes dy shteteve fqinje[6]. Vetë shprehja e përdorur është domethënëse, sepse e paraqet territorin jo thjesht si hapësirë gjeografike, por si objekt të një mosmarrëveshjeje historike që kishte ndikuar për një kohë të gjatë në marrëdhëniet ndërmjet Tiranës dhe Athinës.

Një nga pikat më të ndjeshme të këtij debati ishte përdorimi i termit “Epiri i Veriut”. Sipas materialit të përcjellë nga “Besa”, artikulli amerikan shpjegonte se Greqia kishte preferuar historikisht ta quante një pjesë të jugut shqiptar me këtë emërtim dhe se kjo çështje kishte përbërë në të kaluarën një nga pengesat për përmirësimin e marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve[7].

Termi “Epir i Veriut” ishte dhe mbetet i ngarkuar politikisht. Ai lidhej me pretendime dhe interpretime greke mbi një pjesë të territorit të Shqipërisë së Jugut, ndërsa në diskursin shqiptar përdorimi i tij perceptohej shpesh si vënie në dyshim e integritetit territorial të shtetit shqiptar. Për këtë arsye, mënyra se si një gazetë me ndikim ndërkombëtar si “The New York Times” e paraqiste këtë terminologji kishte rëndësi të madhe për qarqet shqiptare të diasporës. Çështja nuk ishte vetëm se çfarë mendonte Greqia, por edhe si i shpjegohej ky konflikt opinionit publik amerikan.

Në një periudhë kur diaspora shqiptare përpiqej vazhdimisht ta paraqiste çështjen shqiptare në qarqet politike dhe mediatike të Shteteve të Bashkuara, një hartë apo një formulim në një gazetë të madhe mund të shihej si shumë më tepër sesa një zgjedhje redaksionale. Ai mund të ndikonte në mënyrën se si një lexues amerikan e konceptonte historinë, kufijtë dhe marrëdhëniet shqiptaro-greke.

Pikërisht këtu duhet kërkuar arsyeja e reagimit të fortë të mërgatës. Për shqiptarët që e shihnin çështjen e territorit si pjesë të pandashme të identitetit kombëtar, veçimi grafik i jugut të Shqipërisë në një hartë mund të perceptohej si problematik, sidomos nëse shoqërohej me terminologji që përdorej tradicionalisht në pretendimet politike greke.

Në këtë kontekst kishte ndërhyr Dr. Agim Leka, i cili, sipas “Besës”, i drejtoi një letër redaksisë së “The New York Times”[8]. Qëllimi i tij ishte të reagonte ndaj mënyrës se si ishte paraqitur çështja dhe, me shumë gjasë, të ofronte një këndvështrim shqiptar mbi territorin dhe historinë e jugut të vendit. Fakti që “The New York Times” vendosi ta botonte letrën e tij ishte për “Besën” një element me rëndësi të veçantë. Gazeta e cilësonte këtë si një mirësi të veçantë, duke vlerësuar faktin se një nga organet më të rëndësishme të shtypit amerikan kishte hapur hapësirë për kundërargumentin shqiptar.

Ky episod është me interes të veçantë për të kuptuar mënyrën se si diaspora shqiptare e konceptonte ndërhyrjen në opinionin publik ndërkombëtar. Përfaqësuesit e saj nuk kishin gjithmonë mundësi të ndikonin drejtpërdrejt mbi politikën shtetërore, por mund të përpiqeshin të korrigjonin ose kundërshtonin interpretimet që shfaqeshin në shtyp.

Letra drejtuar gazetës bëhej kështu një formë e diplomacisë qytetare. Nuk ishte notë diplomatike dhe as deklaratë qeveritare, por ndërhyrje e një individi që kërkonte të përfaqësonte një interpretim të çështjes kombëtare në një forum publik me ndikim të madh. Kjo praktikë ishte e zakonshme për diasporat politike. Për komunitetet që jetonin larg atdheut, shtypi i vendeve pritëse ishte një nga hapësirat kryesore ku mund të zhvillohej beteja për interpretimin e historisë dhe perceptimin ndërkombëtar të çështjes së tyre.

Në këtë kuptim, Dr. Agim Leka nuk po debatonte vetëm me një gazetar. Në mënyrë simbolike, ai po debatonte me një narrativë ndërkombëtare mbi Shqipërinë dhe kufijtë e saj.

Për “Besën”, ky akt kishte edhe një vlerë shembullore. Ai tregonte se mërgata nuk duhej të mbetej vetëm lexuese pasive e asaj që shkruhej për shqiptarët, por duhej të reagonte, të argumentonte dhe të kërkonte korrigjimin e paraqitjeve që i konsideronte të padrejta ose të pasakta[9].

Në këtë mënyrë, shtypi i diasporës dhe shtypi amerikan hynin në një lloj dialogu. “The New York Times” botonte analizën e vet, një shqiptar i diasporës i përgjigjej, ndërsa “Besa” raportonte më pas për këtë shkëmbim dhe e sillte atë te lexuesit shqiptarë në Turqi e më gjerë.

Ky është një shembull shumë domethënës i qarkullimit transnacional të informacionit. Një zhvillim diplomatik ndërmjet Tiranës dhe Athinës raportohej në New York, një shqiptar në Amerikë i përgjigjej gazetës, ndërsa një organ shqiptar në Stamboll e transmetonte këtë debat te diaspora.

Në këtë mënyrë, çështja shqiptaro-greke nuk ishte më vetëm marrëdhënie ndërmjet dy shteteve. Ajo bëhej pjesë e një debatit shumë më të gjerë ndërkombëtar, ku merrnin pjesë media, diaspora dhe opinioni publik. Vendosja e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë në vitin 1971 përfaqësonte një përpjekje për të kapërcyer një pjesë të tensioneve të trashëguara. Por normalizimi diplomatik nuk nënkuptonte automatikisht zhdukjen e të gjitha mosmarrëveshjeve historike dhe terminologjike.

Pikërisht për këtë arsye, termi “Epir i Veriut” vazhdonte të ngjallte reagime të forta në qarqet shqiptare. Për ta, çështja ishte e lidhur me sovranitetin dhe paprekshmërinë e kufijve të Shqipërisë, jo thjesht me një emërtim historik. Në këtë kontekst, harta e “The New York Times” merrte një fuqi simbolike që mund të duket e tepruar në shikim të parë. Hartat nuk janë gjithmonë vetëm mjete neutrale gjeografike, ato mund të krijojnë edhe perceptime politike mbi territorin. Një kufi i theksuar, një ngjyrë tjetër ose një emërtim mund ta bëjë lexuesin të mendojë se një hapësirë ka status të veçantë ose të diskutueshëm.

Kjo është arsyeja pse diasporat dhe shtetet janë shpesh tepër të ndjeshme ndaj mënyrës se si territoret paraqiten hartografisht. Në rastin konkret, “Besa” e shihte veçimin e jugut shqiptar si një çështje që duhej kundërshtuar. Njëkohësisht, artikulli duhet lexuar edhe në kontekstin e orientimit nacionalist të “Besës”. Gazeta ishte veçanërisht e ndjeshme ndaj çdo formulimi që mund të interpretohej si cenim i territorit shqiptar dhe, për këtë arsye, mënyra e saj e përshkrimit ishte e ngarkuar me shqetësim kombëtar.

Për një analizë të plotë, do të ishte e nevojshme të shihej edhe artikulli origjinal i “The New York Times” dhe vetë letra e Dr. Agim Lekës, në mënyrë që të kuptohej saktësisht çfarë kishte shkruar gazeta amerikane dhe çfarë kishte kundërshtuar Leka. Por “Besa” është e vlefshme si burim për të kuptuar reagimin e diasporës dhe rëndësinë që ajo i jepte çështjes.

Kjo na tregon gjithashtu se Radioja e Ballit Kombëtar në New York luante një rol të rëndësishëm në përcjelljen e zhvillimeve mediatike amerikane te publiku shqiptar. Radioja nuk transmetonte vetëm komente politike, por ndiqte edhe mënyrën se si Shqipëria dhe shqiptarët paraqiteshin në mediat e mëdha ndërkombëtare[10].

Në këtë kuptim, radioja funksiononte si një urë ndërmjet shtypit amerikan dhe diasporës shqiptare. Ajo përkthente, interpretonte dhe komentonte lajmet që mund të kishin rëndësi për çështjen kombëtare. Për “Besën”, marrja e materialit “Nga Radio e Ballit Kombëtar New York” krijonte një tjetër hallkë të këtij rrjeti. Informacioni kalonte nga “The New York Times” te radioja shqiptare në New York dhe prej andej te gazeta shqiptare në Stamboll.

Kështu, shkrimi dëshmon për një infrastrukturë të mirëfilltë komunikimi të mërgatës shqiptare, ku radioja, gazetat dhe individët aktivë bashkëpunonin në krijimin dhe shpërndarjen e një diskursi kombëtar.

Në fund, episodi i letrës së Dr. Agim Lekës është i rëndësishëm jo vetëm për historinë e marrëdhënieve shqiptaro-greke, por edhe për historinë e aktivizmit mediatik të diasporës shqiptare. Ai tregon se përfaqësuesit e mërgatës përpiqeshin të ndërhynin drejtpërdrejt në debatin publik amerikan kur mendonin se një çështje shqiptare po paraqitej në mënyrë të padrejtë ose të njëanshme.

Përmes një letre të botuar në një gazetë të madhe, një individ mund të sfidonte një interpretim, të paraqiste një argument alternativ dhe ta vendoste çështjen shqiptare përpara mijëra lexuesve. Pikërisht ky ishte, në sytë e “Besës”, kuptimi i veprimit të Dr. Agim Lekës: mbrojtja e çështjes shqiptare jo vetëm nëpër kongrese dhe organizata politike, por edhe në faqet e shtypit ndërkombëtar[11].

Vijon

[1] Gazeta Turke “Gunaydin” 25.8.1971, flet për agjent komunistë, Gazeta “Besa”,më 23 dhjetor, 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5]“Nga Radio e Ballit Kombëtar New York”, , Gazeta “Besa”,më 23 dhjetor, 1971, Stamboll.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.