DOM PJETËR MELGUSHA (1868–1941)

Nga Gjon Marku

Meshtar, pajtues dhe mbrojtës i popullit në Mirditën e gjysmës së parë të shekullit XX

Historia e Kishës Katolike në Shqipëri është e mbushur me figura të shquara meshtarësh, të cilët krahas misionit ungjillor luajtën një rol të rëndësishëm në jetën shoqërore, kulturore dhe kombëtare të vendit. Në trevat e Veriut, ku për shekuj me radhë kleri katolik ishte një nga institucionet më të qëndrueshme të jetës publike, veprimtaria e meshtarëve shpesh kapërcente kufijtë e shërbesës fetare, duke u shndërruar në një faktor të rëndësishëm të ruajtjes së identitetit, të traditës dhe të bashkëjetesës shoqërore.

Ndër këto figura meriton një vend të veçantë Dom Pjetër Melgusha, meshtar i njohur i Mirditës, i cili gjatë më shumë se pesëdhjetë vjetëve shërbim la gjurmë të pashlyeshme në kujtesën e popullit. Emri i tij ruhet ende në traditën gojore të shumë krahinave ku ai ushtroi detyrën e famullitarit, si simbol i urtësisë, i drejtësisë dhe i përkushtimit ndaj njerëzve.

Dom Pjetër Melgusha lindi më 3 maj 1868 në Gjobardhaj të Mirditës, në një familje të njohur për besë, tradita dhe lidhje të forta me Kishën. Ishte koha kur Mirdita përfaqësonte një nga qendrat më të rëndësishme të katolicizmit shqiptar dhe kur formimi i klerit konsiderohej një ndër misionet më fisnike të shoqërisë.

Studimet e para i ndoqi në Seminarin Papnor të Shkodrës, ku hyri në tetor të vitit 1880. Më pas vazhdoi formimin e tij në Romë dhe Austri, qendra të rëndësishme të kulturës dhe teologjisë katolike europiane. Ky formim i gjerë do ta ndihmonte të ushtronte me dinjitet misionin e tij meshtarak në kushtet e vështira të Shqipërisë së fund shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.

Kthimi i tij në atdhe përkoi me një periudhë të trazuar historike. Shqipëria ende ndodhej nën Perandorinë Osmane, ndërsa më vonë do të përballej me luftërat ballkanike, Luftën e Parë Botërore dhe sfidat e shtetformimit. Në këto rrethana, meshtarët katolikë u bënë jo vetëm prijës shpirtërorë, por edhe faktorë të rëndësishëm të stabilitetit shoqëror.

Në këtë mjedis u formua dhe u dallua figura e Dom Pjetër Melgushës. Ai shërbeu në Kashnjet, Orosh, Spaç, Kalivarë, Vig, Mnellë, Qafë-Mali, Kaqinar dhe Blinisht, duke fituar kudo respektin e popullsisë. Për pesëmbëdhjetë vjet ai qëndroi në Blinisht, ku kujtimi i tij vazhdoi të ruhej gjatë në ndërgjegjen e banorëve.

Dëshmitë e bashkëkohësve tregojnë se Dom Pjetri nuk ishte vetëm bari shpirtëror. Ai ishte një ndërmjetësues i aftë në konfliktet mes familjeve, një pajtues gjaqesh, një mbrojtës i njerëzve të thjeshtë dhe një kundërshtar i padrejtësive. Autoriteti i tij nuk mbështetej në pushtet apo privilegje, por në besimin që populli kishte tek ai.

Në traditën gojore të Mirditës, emri i Dom Pjetër Melgushës lidhet me figura të rralla meshtarësh që arritën të bëhen pjesë e pandarë e jetës së komunitetit. Populli e quante me dashuri “Axhë”, një emërtim që shpreh afërsinë, respektin dhe besimin e krijuar ndërmjet tij dhe besimtarëve.

Vdekja e tij më 22 gusht 1941 u përjetua si humbje e madhe për mbarë Mirditën. Vlerësimet e Dom Nikollë Lec Sahatçisë dhe të autorëve të tjerë të kohës dëshmojnë se ai konsiderohej një nga meshtarët më të respektuar të brezit të vet.

Sot, më shumë se tetë dekada pas ndarjes së tij nga jeta, figura e Dom Pjetër Melgushës mbetet pjesë e kujtesës historike të Mirditës dhe e traditës së ndritur të klerit katolik shqiptar. Studimi i jetës dhe veprës së tij ndihmon jo vetëm për të njohur më mirë historinë kishtare të krahinës, por edhe për të kuptuar rolin që meshtarët luajtën në ruajtjen e kohezionit shoqëror dhe të vlerave morale të popullit shqiptar.

Fundi i shekullit XIX shënon një periudhë të rëndësishme në historinë e Kishës Katolike Shqiptare. Në këtë kohë, institucionet kishtare të Shkodrës dhe kolegjet katolike jashtë vendit përbënin qendrat kryesore të formimit të elitës së ardhshme fetare dhe intelektuale shqiptare. Në këtë mjedis u formua edhe Dom Pjetër Melgusha.

Hyrja e tij në Seminarin Papnor të Shkodrës në vitin 1880 përbënte hapin e parë të një rrugëtimi të gjatë në shërbim të Kishës dhe të popullit. Më pas ai vazhdoi studimet në Romë dhe Austri, ku u njoh me zhvillimet teologjike, filozofike dhe kulturore të kohës. Studimet jashtë vendit nuk kishin vetëm karakter fetar. Ato përgatitnin meshtarë të aftë për t’u përballur me sfidat shoqërore, arsimore dhe kulturore të vendit të tyre.

Kthimi në atdhe i Dom Pjetër Melgushës përkoi me një periudhë kur Shqipëria kishte nevojë për njerëz të ditur dhe me autoritet moral. Pikërisht këto cilësi do ta shoqëronin gjatë gjithë veprimtarisë së tij.

Veprimtaria e Dom Pjetër Melgushës shtrihet në disa prej famullive më të njohura të Mirditës dhe zonave përreth. Ai shërbeu në Kashnjet, Orosh, Spaç, Kalivarë, Vig, Mnellë, Qafë-Mali, Kaqinar dhe Blinisht.

Kudo ku shkoi, ai nuk u mjaftua me kryerjen e detyrimeve fetare. Famullia për të ishte një bashkësi njerëzore, me problemet, nevojat dhe sfidat e saj. Prandaj ai u përpoq të ishte pranë njerëzve në çdo rrethanë.

Në një kohë kur mungonin shkollat, institucionet sociale dhe strukturat shtetërore, meshtari shpesh ishte njeriu më i arsimuar i zonës. Dom Pjetër Melgusha e kuptoi këtë përgjegjësi dhe e vuri dijen e tij në shërbim të popullit.

Veçanërisht i rëndësishëm mbetet shërbimi i tij në Blinisht, ku qëndroi për pesëmbëdhjetë vjet. Ky ishte një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së tij meshtarake, gjatë të cilit ai forcoi lidhjet me banorët dhe u bë figurë qendrore e jetës shoqërore dhe fetare të zonës.

Një nga aspektet më të rëndësishme të veprimtarisë së Dom Pjetër Melgushës ishte përpjekja për pajtimin e konflikteve. Shoqëria tradicionale e Veriut shqiptar, ndonëse mbështetej mbi norma të forta morale dhe juridike, shpesh përballej me konflikte të gjata ndërmjet familjeve.

Në këtë realitet, roli i meshtarit ishte vendimtar. Ai gëzonte besimin e të gjitha palëve dhe mund të ndërmjetësonte aty ku të tjerët dështonin.

Dëshmitë e ruajtura tregojnë se Dom Pjetri arriti të ndalonte shumë konflikte, të shmangte gjakderdhje dhe të rikthente paqen ndërmjet familjeve. Ai njihte mirë Kanunin, zakonet vendore dhe traditat e krahinës, por mbi të gjitha dinte të fliste me urtësi dhe drejtësi.

Pikërisht kjo aftësi e bëri një nga figurat më të respektuara të kohës së tij.

Në gjysmën e parë të shekullit XX, trevat veriore shqiptare përjetuan pushtime, konflikte dhe trazira të shumta. Popullsia civile ishte shpesh viktimë e dhunës, plaçkitjeve dhe represionit ushtarak.

Në këto rrethana Dom Pjetër Melgusha dëshmoi guxim të jashtëzakonshëm. Ai ndërhyri sa herë që rrezikohej jeta dhe pasuria e banorëve. Nuk hezitonte të përballej me autoritetet ushtarake për të mbrojtur njerëzit e pafajshëm.

Kujtesa popullore e ruan si një njeri që shpëtoi familje të tëra nga djegiet, plaçkitjet dhe ndëshkimet arbitrare. Këto veprime nuk ishin pjesë e detyrimeve të zakonshme të një famullitari, por buronin nga ndjenja e thellë e përgjegjësisë ndaj bashkësisë që i ishte besuar.

Prandaj emri i tij vazhdoi të përmendej me nderim edhe pas vdekjes.

Ndër tiparet që e dallonin Dom Pjetër Melgushën ishte afërsia me njerëzit e zakonshëm. Ai nuk mbante distancë nga besimtarët, por ishte pjesë e jetës së tyre të përditshme.

Merrte pjesë në gëzimet dhe hidhërimet e familjeve, këshillonte të rinjtë, ndihmonte të varfrit dhe përpiqej të zgjidhte problemet e komunitetit.

Për këtë arsye populli e quante “Axhë” ose “Xhaxha”, një emër që shpreh dashurinë dhe respektin që gëzonte në mesin e banorëve.

Ky emërtim është ndoshta vlerësimi më i madh që mund t’i bëhej një meshtari në shoqërinë tradicionale shqiptare.

Më 22 gusht 1941 Dom Pjetër Melgusha ndërroi jetë dhe u varros pranë kishës së Kashnjetit. Vdekja e tij u përjetua si humbje e madhe nga banorët e krahinës.

Dom Nikollë Lec Sahatçia, duke shkruar për figurën e tij, vuri në dukje trimërinë, besën dhe fisnikërinë që e karakterizonin. Ai e paraqet Dom Pjetrin si një njeri që në momentet më të vështira të historisë qëndroi pranë popullit dhe e mbrojti atë nga rreziqet e shumta.

Po kështu, edhe dëshmitë e tjera të kohës e përshkruajnë si një burrë të urtë, të drejtë dhe të pajisur me virtytet më të mira të malësorit shqiptar.

Figura e Dom Pjetër Melgushës mbetet pjesë e trashëgimisë historike dhe shpirtërore të Mirditës. Ai i përket atij brezi meshtarësh që e kuptuan misionin e tyre jo vetëm si detyrë fetare, por edhe si shërbim ndaj shoqërisë.

Përmes veprës së tij ai kontribuoi në forcimin e harmonisë shoqërore, në mbrojtjen e popullsisë dhe në ruajtjen e vlerave tradicionale të krahinës.

Edhe sot, emri i tij kujtohet me respekt nga pasardhësit e atyre që e njohën dhe përfituan nga shërbimi i tij. Kjo është dëshmia më e mirë e ndikimit që ai pati në jetën e njerëzve dhe në historinë e Mirditës.

Dom Pjetër Melgusha ishte një nga figurat më përfaqësuese të klerit katolik mirditor në fundin e shekullit XIX dhe gjysmën e parë të shekullit XX. Meshtaria e tij u karakterizua nga përkushtimi ndaj fesë, afërsia me popullin, guximi në kohë rreziku dhe përpjekjet e vazhdueshme për pajtim e mirëkuptim.

Studimi i figurës së tij ndihmon në njohjen më të mirë të historisë së Mirditës dhe të rolit që kleri katolik luajti në jetën shoqërore të shqiptarëve. Për këtë arsye, Dom Pjetër Melgusha meriton të zërë vendin që i takon në kujtesën historike dhe në panteonin e personaliteteve të shquara të krahinës së Mirditës.