
Albert Ramaj, Albanisches Institut St. Gallen
Hyrje
Lufta 2. Botërore është me të vërtetë një shenjë shumë e zezë për shumë shtete të Europës, që mos të them gati për të gjitha shtetet në raportë me hebrënjët, por për popullin shqitipar nuk vlenë, në fakt është një pikë e bardhë. Sepse populli shqitpar mbrojti dhe fal popullut shqitar ata hebrënjë që u shtrehuan në Shqipëri, shpëtuan duke iu falenderuar bujarisë, guximit e mirësiësë së popullit shqitpar. Kjo histori është sa e njohur për publikun jo vetrëm shqitpar, por të njejtën kohë edhe e panjohur në detaje, për fat të keq, siç vërehet edhe ngha këto 4 letra që po i botojmë këtu.
Këtu do të paraqes vetëm një aspekt të panjohur deri më tani, e që jemi duke punuar në këtë drejtim që të zbardhet edhe më gjërë, pikërisht puna konkrete ndaj hebrenjëve gjëta Luftës së 2. Botërore dhe Nuncit Apostollik në Shqipëri Leone G. B. Nigris dhe disa nga letrat e tia dërguar Vatikanit sidomos më 1943 e qe janë edhe të njohuar edhe në në «ACTES ET DOCUMENTS DU SAINT SIÈGE RELATIFS À LA SECONDE GUERRE MONDIALE» të shtetit të Vatikanit.
Pasi që jemi duke përgatitur diçka në vetë për këtë temë, këtu do të prezentojmë vetëm në pika të shkurta disa gjëra që deri më tani nuk janë të njohura për historiografinë shqitpare, sidomos roli i Nigris në raport me shpëtimin e hebrenjëve dhe po i botojmë 4 letra që kishte shkruar shkruar Leone Nigris.
Leone Giovanni Battista Nigris është i lindur më 27 gusht 1884 në Ampezzo të Italisë. Për meshtar u shugurua më 18 korrik 1909, kurse me 18 gusht 1938 ishte mëruar si nunc apostolik në Shqipër ku veproi deri më 1945 në Shqipëri. Nunci apostolik është ambasadori i Vatikanit. Ai ishte sekretar i kongregatës “Propaganda Fide” deri në vdekjen e tij më 21 shtator 1964.
- Letra e Nuncit Apostolik Leone Nigris e 24 janarit 1943 drejtuar kardinalit Maglione
Në letrën e Leone Nigris e shkruar më 24 janar 1943 i drejtohet Vatikanit për çështjen hebrenje në Shhqipëri, shifet qartë se kjo gjë nuk ishte edhe ashtu e sigurt jeta e tyre në Shqipëri, sepse hebrenje dëshironte të shkonte në Itali. Por Nigris përmend se për hebrenjët me më rëndësi është mosdepërtimi i tyre në Gjermane se papunësia e tyre në Shqipëri, por edhe kontaktet e tia me qëverinë (shqitpare), këtu duhet të ishte fjala për qeverinë e Mustafa Krujës, sepse Mustafa Kruja ishte kryeministër dëri më 19 janar 1943, e letra ishte shkruar 4 ditë pas largimit të tij si kryeministër, e më pas vjen në pushtet Eqrem bej Libohova pra më 19 janar1943. Është një gjë paoshtu interesante se këtu përmendet edhe shpërngulja e hebrenjëve nga Shqipëria në Itali, për shkak të sigurisë, kurse Nunci Apostolik Leone Nigris kishte vizituar edhe kampin ku ndodheshin hebrenjët në Shqipëri dhe se ai si Nunc Apostolik kishte ndihmuar edhe finaciarisht hebrenjët në Shqipëri. Për më shumë mund të lexohet letra e tij:
Scutari, 24 janvier 1943
Secours en faveurs de juifs réfugiés en Albania
Alcuni giorni fa venne a farmi visita il capo degli ebrei che si trovano in Albania: è un avvocato, profugo dalla Germania, che fa il piccolo commerciante per vivere e si occupa dei suoi correligionari.
Questi sono circa 270: alcuni poterono trovare occupazione e se la cavano discretamente: altri sono in condizioni miserabili, perché sono disoccupati e da tre mesi venne a mancare loro anche il misero sussidio di L. 5 giornaliere, che il Governo corrispondeva; il capo fa del suo meglio per aiutarli, ma le risorse sono scarse. Però la loro più grande preoccupazione è quella di venire mandati in Germania, come già toccò ad alcuni, perché questo significherebbe la morte; sarebbero lieti di potersi trovare in Italia, perché allora si sentirebbero più sicuri.
Promisi di tenerli presenti nei miei contatti col Governo, e ne feci giá cenno col Presidente del Consiglio.[1] Per un modesto aiuto ai casi più pietosi diedi Fr. A. 400, pari a L. 2500.
A questa, come alle erogazioni fatte nelle recenti visite ai campi di concentramento, penso io con offerte speciali, senza gravare sulla Santa Sede.[2]
(Rap. nr. S.S. 8/43 (A.E.S. 765/43)
- Letra e Nuncit Apostolik në Shqipëri Leone Nigris e 31 maj 1943 drejtuar kardinalit Maglione
Letra e Nuncit Apostolik në Shqipëri Leone Nigris 31 maijit 1943 drejtuar ështe tejet interesante sepse përmend numrin e 400 hebrenjëve të ardhur nga Bullgaria, që duhet të jenë pjesërisht apo shumica nga Maqedonia e sotme dhe se përmend Leo Thur i cili kisthe shuar tek Nigris për të biseduar për gjendjen e hebrenjëve në Shqipëri. Këtu ndoshta është një lidhje me ipeshkvin e Shkupit, Smiljan Čekada, i cili kishte shpëtuar disa hebrenj nga Maqedonia dhe i kishte dërguar në Kosovë e Shqipëri, kurse në Tiranë vepronte Dom Shtjefën Kurti, i cili ishte nga Kosova. Në një dokument që ruhet në Tiranë, shënohet rasti kur Dom Shtjefën Kurti kërkon pagëzimin e hebreut Venko Verah nga Shkupi, i cili ndodhej më 1943 në Tiranë.
Për lidhjet e Čekadës me Kishën Katolike në Shqipëri në atë kohë duhet hulumtuar më tej, por besoj se me Dom Shtjefën Kurtin kishte lidhje, pasi Dom Shtjefni ishte edhe meshtar i dioqezës të cilën e udhëhiqte si ipeshkëv Čekada. Sidomos të dërguar në Letnicë dhe Janjevë nëpër kuvendet e murgeshave, dhe kështu u shpëtuan hebrenjtë. Një rol të rëndësishëm kishin luajtur françeskanët: famullitari i Letnicës, P. Pavlin Grkov, dhe famullitari i Stubllës, P. Blagoje Naumoff, por edhe motrat e rregullit të Shën Vincent de Paul (Motrat Vinçenciane) në Shkup dhe Letnicë.
Leo Thur ishte vet hebre dhe avokati i hebrenjëve në Shqipëri, të njëjtën kohë sipas kësaj letre edhe një biznisnem. Thur e Nigris shprehën edhe dëshirën për ndihmën e hebrenjëve në Shqipëri, jo vetëm politike por edhe financiare dhe thotë kështu: “in marzo gli diedi un secondo piccolo aiuto di franchi albanesi 500 (= L. 3125.); ritornò due settimane fa, ma nulla potei dargli, e mi disse che sperava in un altro incontro. Siccome non tarderà a farsi vivo, pregherei che mi si desse la possibilità di aiutarlo nella sua opera caritatevole.” Por shqëtësimi kryesor i hebrenjëve ishte mosdorëzimi në duart e gjermanëve dhe se nunci apostolik ishte një lloj garance për henrënjët sepse thotë se ka biseduar me ministrin e brëndshëm shqiprar dhe se nëse hebrenjëve u kanosej rreziku, nunci Nigris do të kujdesej për dërgimin e tyre në Itali. Për më shumë, lexo letrën e tij:
Scutari, 31 mai 1943
Demande d’une intervention en faveur des juifs en Albanie.
Il numero degli ebrei in Albania è salito da 270 a oltre 400 per immigrazione dalla Bulgaria.
Il loro capo avv. Leo Thur mi dice che alcuni vivono con mezzi propri, altri hanno trovato un’occupazione, molti sono in condizioni pietose. Egli si adopera per avere aiuti da correligionari e dalla Croce Rossa internazionale, ma non riesce a far fronte alle necessita che in parte; in marzo gli diedi un secondo piccolo aiuto di franchi albanesi 500 (= L. 3125.); ritornò due settimane fa, ma nulla potei dargli, e mi disse che sperava in un altro incontro. Siccome non tarderà a farsi vivo, pregherei che mi si desse la possibilità di aiutarlo nella sua opera caritatevole.
Il medesimo avv. Thur mi pregò) d’interessarmi presso le autorità politiche, perché gli ebrei erano fortemente preoccupati della possibilità di venir consegnati ai tedeschi. Avendo raccolto qualche lamento, specialmente riguardo alle donne, gli raccomandai che si comportassero bene anche per non provocare provvedimenti; recatomi a Tirana, ne parlai sia al Ministro degli Interni[3] che al Segretario Generale della R. Luogotenenza[4] e ne ebbi assicurazione che in caso di pericolo si procurerebbe di mandarli in Italia.
Alcuni ebrei desidererebbero di portarsi nella Spagna o nel Portogallo: è possibile?[5] Essi dicono che si, e nel caso invocherebbero l’interessamento della Santa Sede.[6]
(Rap. nr. S.S. 38/43 (A.S.S. 66841)
- Letra e Nuncit Apostolik në Shqipëri Leone Nigris e 27 qershor 1943 drejtuar kardinalit Maglione
Ankthi dhe frika e hebrenjëve ishte shumë i madh. Në këtë letër të Nuncit Apostolik Leone Nigris vërehet kjo gjë jo pak dhe se hebrenjët që gjindeshin në Shqipëri nuk e ndiheshin të sigurt dhe kërkonin që të kalonin në Itali për shkak të sigurisë së tyre. Nunci Apostolik Leone Nigris kishte ndërmarrë hapa konkret tek politika shqitpare dhe ajo italiane për shpëtimin e hebrenjëve, por edhe hapat e tij ishin vendimtar duke parë gjendjen e hebrenjëve në Shqipëri. Në këtë letërë shifet shumë qartë se Nunci Nigris ishte në fakt njeriu kyq mes qeverisë shqipare-italien dhe popullatës hebreje në Shqipëri dhe se idetë e tia për dërgimin e henrenjëve në Veri të Shqipërisë ishin nga ai.
Nga kjo letër mund të lexohen shumë gjëra, sikur edhe mosbesimi në qeverinë italiene nga ajo shqiptare, por është edhe një gjë interesante që ceket se Ministria e Punëve të Brendshme të Shqipërisë e falenderon Leone Nigris për bashkëpunim dhe se do të bëjnë një statistik për numrin e hebrenjëve në Shqipëri dhe kjo do të thotë se dëri më 1943 nuk kishte statistika të sakta për hebrenjët në Shqipëri, pasi që Ministeria e Punëve të Brendëshme shqiptare dhe Nunci apostolik ranë dakord që të bëjnë një statistikë të tillë, pra numri i hebrenjëve në Shqipëri nuk dihej sipas Ministrisë së Brendëshme. Për më shumë lexo letrën e Nigris:
Scutari, 27 juin 1943
Démarches du Délégué pour faire transférer les juifs d’ Albanie en Italie; demande d’une intervention pour surmonter les objections du gouvernement italien.
Gli ebrei dell’Albania sono in crescente angustia, perché temono, che circostanze nuove possano serbare loro qualche sorpresa dolorosa tanto più che non pochi si trovano immigrati non regolarmente, perciò 18 giorni fa due di essi vennero ad invocare di nuovo il mio interessamento per il loro trasferimento in Italia.[7]
Mi recai a Tirana e conferii con varie autorità albanesi ed italiane, prospettando la questione anche sotto il punto di vista politico, nel senso che un provvedimento tempestivo potrebbe far evitare futuri disappunti fra i governi nel caso che quegli infelici venissero chiesti per essere inviati verso il nord. Tutti condivisero il mio punto di vista, anzi il Ministro degli Interni[8] mi ringraziò della mia collaborazione nel risolvere questo problema; però il Segretario Generale della R. Luogotenenza[9] disse di temere che ci possano essere delle difficoltà da parte del Governo Italiano.
Restammo d’accordo così: Il Ministro degli Interni raccoglierebbe i dati statistici mediante i Prefetti e poi presenterebbe una domanda formale di trasferimento al Delegato del Governo italiano; questi la inoltrerebbe al Ministero competente con parere favorevole; la R. Luogotenenza darebbe il suo appoggio; io invocherei l’interessamento della Segreteria di Stato di Sua Santità.
Senonché il Delegato del Governo Italiano tagliò le tappe. Invero alcuni giorni fa ebbi da lui la seguente comunicazione: «Desidero di informarVi che ho provveduto a segnalare al superiore Ministero la nostra conversazione relativa al trasferimento in Italia degli ebrei internati in Albania. Vi assicuro che sarà mia premura tenerVi al corrente del seguito che avrà la questione».
L’altro ieri, trovandomi a colazione da S. E. il Luogotenente Generale di S. M.,[10] perorai la causa: egli si mostrò favorevole alla mia tesi, ma soggiunse di sapere che il Governo italiano non intende di ospitare altri ebrei.
Temendo che un formale pronunciamento negativo del Governo italiano in risposta al suo Delegato in Albania possa pregiudicare la soluzione favorevole del problema, mi faccio premura d’informare l’Eminenza Vostra Reverendissima, pregandoLa che si benigni di compiere in tempo i passi che riterrà opportuni.
In quanto ciò potrebbe agevolare la soluzione desiderata, mi pregio di fare presente che gli ebrei venuti a sollecitare il mio interessamento mi diedero la seguente assicurazione: «Noi non intendiamo punto di gravare sul bilancio italiano; tutti siamo disposti ad essere adibiti a qualsiasi lavoro secondo le possibilità dei singoli, mentre i più facoltosi aiuteranno i più bisognosi; noi non domandiamo che un po’di respiro di sicurezza quanto all’esistenza, e per questo sappiamo di poter contare pienamente sull’Italia».[11]
(Rap. nr. S.S. 45/43 (A.E.S. 4463/43)
- Letra eNuncit Apostolik në Shqipëri Leone Nigris e 26 gusht 1943 drejtuar kardinalit Maglione
Në këtë letër të Nuncit Apostolik Leone Nigris jo vetëm që vërehet se është bërë një listë me emra të hbrenjëve, por në faktë lista e dytë me emra të hebrënjëve që jetojnë në Shqipëri dhe se dëshirojnë të kalojnë në Itali dhe se pagesën për këtë do të bëjnë hebrenjët e pasur, që nuk cekët nga i cili vënd, dukët të jetë më konkrete. Është interesante se këtu cekët edhe një gjë (në atë listë) se edhe hebrenjët që kishin jetuar disa shekuj në Shqipëri dëshironin të shpërnguleshin nga Shqipëria, jo vetëm ata që kishin ardhur nga vëndet tjera të Europës si refugjatë për shkak të rrezikut të madhë. Për më shumë lexo letrën:
Scutari, 26 août 1943
Transfert des Juifs d’Albanie en Italie.
Mi pregio di rimettere all’Eminenza Vostra reverendissima un secondo elenco di ebrei residenti in Albania, che pregherebbero di essere trasferiti in Italia.[12] Questi sono quasi tutti di famiglie che si sono stabilite in Albania da qualche secolo e perciò posseggono la cittadinanza albanese, mentre quelli dell’elenco precedente provengono da paesi esteri sotto la pressione delle note circostanze.
Chiedo scusa all’Eminenza Vostra reverendissima, se non attesi d’inviare l’elenco completo per evidente regolarità della pratica, ma avvenne questo fatto: gli ebrei del secondo elenco erano tutti internati a Berat, dove non si poteva accedere per avere nomi e dati in causa di operazioni militari, e fui insistentemente pregato di non ritardare l’invio del primo elenco perché, trattandosi di fuorusciti di altri paesi, il pericolo era maggiore e perciò più pressante la necessità di correre ai ripari.
Ritengo opportuno fare presente che gli ebrei facoltosi si assumerebbero anche la spesa del piroscafo, che trasportasse in Italia tutta la massa.
Rap. nr. S.S. 54/43 (A.E.S. 5461/43, orig.)
[1] Ekrem Libohova.
[2] On répondit au Délégué le io février 1943 «che la Santa Sede non ha trascurata occasione alcuna per cercare di alleviare le sofferenze di tanti infelici non ariani» (A.ES.. 765/43)
[3] Kolè Bib Mirakaj.
[4] Alberto Barbarich.
[5] Le Délégué accusa réception d’un subside pour secourir les Juifs le 17 juin 1943 (rapp nr. S.S. 44/43, A.S.S. 67965)
[6] Voir infra nr. 244.
[7] Voir nr. 210.
[8] Voir nr. 210, note I.
[9] Voir nr. 21o, note 2.
[10] Le général Alberto Pariani, successeur de Francesco Jacomoni di San Savino, destitué le 20 Mars 1943.
[11] On transmit le rapport au p. Tacchi Venturi le 14 juillet: «Come Ella vedrà, il menzionato Delegato Apostolico desidererebbe che la Santa Sede si interessi presso il Regio Governo italiano per il trasferimento in Italia degli ebrei residenti in Albania. Non mi nascondo che ben difficilmente si potrà ottenere quanto si domanda. Mi permetto tuttavia, di segnalare alla Paternita Vostra la domanda di Mons. Delegato Apostolico in Albania, pregandola di vedere, nella sua carità, se sia possibile ed opportuno fare qualche cosa nel senso desiderato» (A.E.S. 4463/43). Le p. Tacchi Venturi répondit le 18 juillet: «…Mi parve che la cosa, non esente da gravi difficoltà, richiedesse di essere trattata a voce piuttosto che per iscritto; quindi ieri fui a conferirla con l’Ecc.za il Sottosegretario di Stato per l’Interno. Egli mi fece osservare (ciò che anch’io avevo rilevato leggendo il promemoria) che in esso non si determina, e neppure vagamente si accenna quanti sarebbero gli ebrei presentemente residenti in Albania da ricevere in Italia. Desiderò pertanto di conoscere questo particolare mediante un elenco nominativo di tutti costoro; poiché, mi disse, oltre al numero è anche d’attendere alla qualita. Nel colloquio potei notare che egli non è alieno dall’appoggiare la domanda…» (A.E.S. 4630/43). On remit la demande au Délégué à Scutari le 22 juillet (A.E.S. 4630/43).
[12] Voir nr. 244.











