GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (42)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Gazeta “Besa” si tribunë e kujtesës kombëtare

Duhet theksuar se gazeta “Besa” e Stambollit, gjatë gjithë periudhës së botimit të saj, i kushtonte një rëndësi të vazhdueshme figurave që redaksia i konsideronte të lidhura me çështjen kombëtare shqiptare. Në pothuajse çdo numër të gazetës gjenin hapësirë shkrime për atdhetarë, poetë, intelektualë, klerikë, veprimtarë politikë dhe personalitete të diasporës, të cilët kishin punuar ose vazhdonin të vepronin në funksion të interesave shqiptare, sipas botëkuptimit politik e kulturor që përfaqësonte vetë gazeta.

Në këtë kuptim, “Besa” nuk ishte vetëm një gazetë informative në kuptimin e ngushtë të fjalës. Ajo përpiqej të krijonte dhe të ruante një galeri të kujtesës kombëtare, duke rikthyer vazhdimisht në vëmendjen e lexuesit figura dhe ngjarje që redaksia i konsideronte të rëndësishme për identitetin historik të shqiptarëve. Përmes portreteve, përvjetorëve, nekrologjive, shkrimeve përkujtimore dhe analizave historike, gazeta ndërtonte gradualisht një lloj arkivi të vetin të kujtesës.

Ky funksion ishte veçanërisht i rëndësishëm për një organ që botohej jashtë Shqipërisë. Në mërgim, kujtesa historike merr një peshë edhe më të madhe, sepse komuniteti jeton larg hapësirës ku kanë ndodhur ngjarjet që e kanë formuar. Prandaj, gazeta bëhej një nga mjetet përmes të cilave lidhja me atdheun ruhej jo vetëm politikisht, por edhe emocionalisht e kulturalisht.

Në faqet e “Besës”, një poet si Gjergj Fishta, një figurë politike si Midhat Frashëri, një veprimtar i çështjes së Kosovës apo një personalitet i diasporës mund të vendoseshin në të njëjtën hapësirë publicistike. Kjo tregon se për redaksinë, kultura dhe politika nuk ishin fusha të ndara. Të dyja konsideroheshin pjesë të së njëjtës përpjekje për ruajtjen dhe afirmimin e identitetit shqiptar.

Kjo mënyrë e të menduarit shpjegon edhe interesimin e veçantë që gazeta tregonte për individët që kishin punuar “për çështjen shqiptare”. Vetë ky formulim ishte shumë i gjerë dhe mund të përfshinte veprimtari të ndryshme: luftën politike, diplomacinë, arsimin, letërsinë, gazetarinë, ruajtjen e gjuhës, veprimtarinë fetare ose organizimin e komuniteteve shqiptare në diasporë. Në këtë mënyrë, nocioni i atdhetarit në faqet e “Besës” nuk ishte i lidhur vetëm me veprimin ushtarak ose politik. Edhe poeti, mësuesi, botuesi apo studiuesi mund të konsiderohej atdhetar, nëse puna e tij shihej si kontribut për kulturën dhe vetëdijen kombëtare.

Kjo e zgjeronte shumë konceptin e shërbimit ndaj kombit. Kombit mund t’i shërbehej me armë, por edhe me libër; me diplomaci, por edhe me poezi; me organizim politik, por edhe me ruajtjen e gjuhës. Pikërisht ky pluralitet formash shfaqet vazhdimisht në strukturën e gazetës. Një tjetër karakteristikë e rëndësishme e “Besës” ishte se ajo nuk mbështetej vetëm në shkrimet e autorëve shqiptarë. Redaksia përzgjidhte, merrte dhe përkthente edhe materiale të botuara në shtypin e huaj, sidomos kur ato lidhen me Shqipërinë, shqiptarët ose me sistemin politik komunist që sundonte në vend.

Ky element e zgjeronte ndjeshëm horizontin e gazetës. Lexuesi shqiptar në mërgim nuk merrte vetëm interpretimin e autorëve të vet, por edhe vështrime të ardhura nga jashtë, nga gazetarë, analistë ose media të huaja që shkruanin për Shqipërinë dhe Ballkanin. Përkthimi i këtyre materialeve kishte rëndësi për disa arsye. Së pari, ai i jepte lexuesit shqiptar qasje në një informacion që përndryshe mund të mbetej i paarritshëm për shkak të barrierës gjuhësore. Së dyti, materialet e huaja përdoreshin shpesh si dëshmi e jashtme që mbështeste argumentet politike të gazetës.

Nëse një gazetë perëndimore ose një autor i huaj kritikonte regjimin komunist në Shqipëri, “Besa” mund ta përkthente atë material dhe ta paraqiste para lexuesit si konfirmim se shqetësimet e mërgatës nuk ishin vetëm pretendime të brendshme, por po vëreheshin edhe jashtë botës shqiptare. Në këtë kuptim, përkthimi nuk ishte thjesht veprim teknik. Ai kishte edhe një funksion politik dhe argumentues. Materiali i huaj fitonte një jetë të re brenda diskursit të diasporës dhe mund të përdorej për të forcuar qëndrimet e redaksisë.

Një nga temat që zinte vend të rëndësishëm në këto përkthime dhe analiza ishte sistemi komunist në Shqipëri. “Besa” e trajtonte regjimin e Tiranës në mënyrë thellësisht kritike dhe për këtë arsye kërkonte vazhdimisht materiale që flisnin për represionin politik, burgjet, kampet, kolektivizimin, kufizimin e fesë, censurën dhe vështirësitë ekonomike. Për mërgatën politike, një informacion i tillë kishte rëndësi të dyfishtë. Nga njëra anë, shërbente për të mbajtur të informuar komunitetin; nga ana tjetër, ndihmonte në ndërtimin e një narrative të kundërt me propagandën zyrtare të shtetit shqiptar.

Në këtë mënyrë, “Besa” pozicionohej si një hapësirë alternative informacioni. Ajo përpiqej t’i tregonte lexuesit një version tjetër të realitetit shqiptar, të ndërtuar përmes dëshmive të të arratisurve, materialeve të diasporës dhe shkrimeve të përkthyera nga shtypi i huaj. Por interesi i gazetës nuk kufizohej vetëm te Shqipëria brenda kufijve shtetërorë. Një vend po aq të rëndësishëm zinte edhe gjendja e shqiptarëve që jetonin jashtë kufijve politikë të shtetit shqiptar. Këtu hynin sidomos shkrimet për Kosovën, por edhe për shqiptarët në treva të tjera të Ballkanit. “Besa” i trajtonte vuajtjet, pabarazitë dhe shqetësimet e këtyre popullsive si pjesë të së njëjtës çështje kombëtare.

Ky këndvështrim përputhej me mënyrën se si gazeta e konceptonte kombin: jo vetëm si popullsinë që jetonte brenda Shqipërisë politike, por si një bashkësi më të gjerë historike dhe etnike, e shpërndarë në disa shtete dhe hapësira. Për këtë arsye, problemet e shqiptarëve në Kosovë, çështjet e gjuhës, arsimit, përfaqësimit institucional dhe pabarazisë ekonomike shfaqeshin shpesh në faqet e gazetës. Ato trajtoheshin si pjesë e një historie më të gjerë të padrejtësive që, sipas redaksisë, vazhdonin të rëndonin mbi shqiptarët jashtë kufijve të Shqipërisë. Në këtë pikë, “Besa” bëhej një lloj tribune pan-shqiptare, ku çështje të ndryshme gjeografike bashkoheshin në një diskurs të vetëm kombëtar.

Pikërisht kjo e dallonte gazetën nga një organ lokal i diasporës. Edhe pse botohej në Stamboll, ajo shkruante për Shqipërinë, Kosovën, shqiptarët në Amerikë, arbëreshët në Itali dhe komunitetet shqiptare në vende të ndryshme të botës. Kështu, faqet e saj krijonin një hapësirë simbolike shqiptare që i kapërcente kufijtë shtetërorë. Në këtë hapësirë, një lajm nga Detroit-i mund të qëndronte pranë një shkrimi për Kosovën, një përkujtimi për Fishtën ose një analize të shtypit të huaj për regjimin e Tiranës. Kjo ndërthurje ishte karakteristikë e gazetës dhe tregonte se redaksia e shihte botën shqiptare si një tërësi të ndërlidhur.

Në këtë kuptim, “Besa” mund të shihet edhe si një mekanizëm për qarkullimin transnacional të informacionit shqiptar. Ajo merrte materiale nga vende të ndryshme, i përkthente, i interpretonte dhe i vendoste në dispozicion të lexuesve në një tjetër qendër të diasporës. Ky qarkullim ishte veçanërisht i rëndësishëm në një periudhë kur nuk ekzistonin mjetet e sotme të komunikimit. Gazeta, letra, telegrami dhe radioja ishin ndër instrumentet kryesore përmes të cilave një komunitet i shpërndarë mund të ruante lidhjet me pjesët e tjera të vetes.

Prandaj, roli i “Besës” nuk ishte vetëm të raportonte ngjarje, por edhe t’i lidhte ato. Një shkrim për një atdhetar të vjetër lidhej me një debat të kohës, një artikull i huaj për Shqipërinë lidhej me dëshmitë e mërgatës, një analizë për Kosovën lidhej me argumentin më të gjerë mbi çështjen kombëtare. Në këtë mënyrë, gazeta krijonte vazhdimisht ura ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes, Shqipërisë dhe diasporës, burimeve shqiptare dhe atyre të huaja. Andaj, ky karakter i larmishëm e bën “Besën” një burim me interes të madh. Ajo nuk duhet lexuar vetëm për informacionin faktik që përmban, por edhe për të kuptuar si mërgata shqiptare e organizonte botën në mendimin e vet: cilat figura i konsideronte të rëndësishme, cilat ngjarje i shihte si themelore dhe cilat probleme i perceptonte si ende të pazgjidhura.

Në të njëjtën kohë, duhet ruajtur vetëdija se gazeta kishte një orientim të qartë politik dhe ideologjik. Përzgjedhja e materialeve, mënyra e përkthimit dhe interpretimi i tyre nuk ishin neutrale. Ato pasqyronin botëkuptimin antikomunist dhe nacionalist të redaksisë. Por pikërisht kjo e bën burimin edhe më të vlefshëm për historinë e diasporës. “Besa” nuk është vetëm pasqyrë e ngjarjeve, është pasqyrë e mënyrës se si një pjesë e mërgatës shqiptare dëshironte t’i kuptonte dhe t’i paraqiste ato ngjarje.

Në fund, rëndësia e gazetës qëndronte në aftësinë e saj për të bashkuar në një të vetme kujtesën, informacionin, përkthimin dhe angazhimin politik. Ajo nderonte poetët dhe atdhetarët, botonte shkrime historike, përkthente materiale të huaja, kritikonte regjimin komunist dhe ngrinte çështjet e shqiptarëve jashtë kufijve të Shqipërisë. Në këtë mënyrë, “Besa” e Stambollit krijonte një hapësirë ku historia dhe aktualiteti shqiptar dialogonin vazhdimisht me njëri-tjetrin. Përmes këtij dialogu, gazeta përpiqej të ruante një vetëdije të përbashkët kombëtare dhe t’i jepte diasporës ndjenjën se, pavarësisht shpërndarjes gjeografike, çështjet shqiptare mbeteshin të lidhura ndërmjet tyre.

Gazeta turke “Günaydın” dhe çështja e agjenturës komuniste

Në mesin e materialeve që gazeta “Besa” përzgjidhte dhe përkthente nga shtypi i huaj, një vend të veçantë zinte edhe shkrimi me titull “Gazeta Turke ‘Günaydın’ 25.8.1971, flet për agjent komunistë”. Ky material paraqitej si veçanërisht interesant për shkak se trajtonte një temë që në atmosferën politike të Luftës së Ftohtë kishte një peshë të konsiderueshme: veprimtarinë e agjenturave dhe rrjeteve të fshehta të vendeve komuniste, ndër të cilat përmendej edhe Shqipëria.

Për “Besën”, botimi i një shkrimi të tillë kishte rëndësi të shumëfishtë. Nga njëra anë, ajo sillte në faqet e gazetës një burim të huaj, duke i dhënë lexuesit përshtypjen se çështjet që mërgata shqiptare i trajtonte vazhdimisht nuk ishin të pranishme vetëm në publicistikën e saj. Nga ana tjetër, përkthimi i një artikulli nga një gazetë e madhe turke shërbente si dëshmi se problematika e veprimtarisë së shërbimeve dhe agjenturave komuniste kishte hyrë edhe në debatin publik të vendeve të tjera.

E përditshmja turke “Günaydın”, që në shqip mund të përkthehet si “Mirëmëngjesi”, paraqitej nga “Besa” si një nga gazetat më të njohura dhe më të lexuara të kohës në Turqi. Sipas përshkrimit të dhënë, ajo botohej në katër qendra të mëdha urbane – Ankara, Stamboll, Izmir dhe Adana[1] – çka i jepte një shtrirje të gjerë gjeografike dhe një audiencë të konsiderueshme. Gazeta thuhej se qarkullonte në rreth 400.000 ekzemplarë, një shifër që “Besa” e përdorte për të nënvizuar peshën publike të burimit. Vetë përmendja e tirazhit nuk ishte e rastësishme. Sa më e madhe të paraqitej gazeta turke, aq më shumë autoritet fitonte edhe materiali që po riprodhohej në faqet e “Besës”.

Në këtë mënyrë, redaksia kërkonte t’i tregonte lexuesit se nuk bëhej fjalë për një shkrim të botuar në ndonjë organ periferik ose politikisht të parëndësishëm, por në një të përditshme me ndikim të gjerë në opinionin publik turk. Kjo i jepte artikullit një peshë të veçantë në mënyrën se si ai prezantohej. Përshkrimi i gazetës ishte mjaft i hollësishëm edhe në aspektin vizual. “Besa” shënonte se në faqen e parë, në pjesën e sipërme, ndodhej një shtresë me ngjyrë të kaltër, mbi të cilën titulli paraqitej me shkronja të bardha. Ky detaj mund të duket dytësor, por në fakt tregon kujdesin me të cilin redaksia kërkonte ta identifikonte burimin dhe t’i jepte lexuesit një ide sa më konkrete për gazetën nga e cila po merrej materiali.

Ky përshkrim vizual kishte edhe një funksion të besueshmërisë. Duke dhënë emrin, datën, qytetet ku botohej, tirazhin dhe madje pamjen e ballinës, “Besa” po përpiqej të krijonte përshtypjen e një referimi të saktë dhe të verifikueshëm. Në planin historik, ky material duhet vendosur në kontekstin e Luftës së Ftohtë, kur frika nga rrjetet e spiunazhit, agjenturat dhe ndërhyrjet e fshehta ishte pjesë e përditshme e jetës politike ndërkombëtare. Vendet komuniste dhe ato perëndimore akuzonin shpesh njëra-tjetrën për veprimtari të fshehta, rekrutim agjentësh dhe ndërhyrje në punët e brendshme të shteteve të tjera.

Për Turqinë, një vend i vendosur në një pozitë të ndjeshme gjeopolitike dhe në kufi me botën komuniste, kjo temë kishte rëndësi të veçantë. Prandaj, një shkrim mbi agjenturën komuniste nuk ishte jashtë kontekstit të shqetësimeve të kohës. Për “Besën”, përfshirja e Shqipërisë në këtë kuadër kishte natyrisht një domethënie edhe më të drejtpërdrejtë. Gazeta, me orientimin e saj të fortë antikomunist, ishte e interesuar të paraqiste regjimin e Tiranës jo vetëm si sistem represiv brenda vendit, por edhe si aktor që, sipas materialeve të huaja, zhvillonte veprimtari të fshehta jashtë kufijve të tij.

Në këtë mënyrë, artikulli turk fitonte një funksion të qartë argumentues. Ai përdorej për të mbështetur tezën se regjimi shqiptar ishte pjesë e një rrjeti më të gjerë të botës komuniste dhe se veprimtaria e tij nuk kufizohej vetëm brenda territorit të Shqipërisë. Megjithatë, nga pikëpamja historiografike, është e rëndësishme të bëhet dallimi ndërmjet raportimit të gazetës turke dhe verifikimit të pavarur të pretendimeve të saj. Shkrimet mbi agjenturën dhe spiunazhin, sidomos në atmosferën e Luftës së Ftohtë, shpesh përmbanin akuza të forta që duhen krahasuar me burime arkivore dhe dokumente të tjera përpara se të merren si fakte të plota. Pikërisht këtu qëndron edhe vlera e këtij materiali për studiuesin. Ai nuk na tregon vetëm çfarë pretendohej për Shqipërinë komuniste, por edhe si qarkullonin në opinionin publik të kohës narrativat mbi rrezikun komunist.

Në këtë kuptim, artikulli i “Günaydın” është një burim jo vetëm për historinë e agjenturës, por edhe për historinë e perceptimeve, frikës dhe propagandës gjatë Luftës së Ftohtë. Për “Besën”, megjithatë, rëndësia kryesore e tij qëndronte te fakti se një media turke me tirazh të madh po trajtonte një çështje që lidhej edhe me Shqipërinë. Kjo i jepte redaksisë mundësinë të thoshte në mënyrë të tërthortë se shqetësimet e mërgatës shqiptare nuk ishin të izoluara, por po shfaqeshin edhe në shtypin e huaj.

Në këtë mënyrë, përkthimi dhe ribotimi i artikullit turk bëhej pjesë e strategjisë së “Besës” për të krijuar një front informativ më të gjerë kundër regjimit komunist shqiptar. Gazeta nuk mjaftohej me dëshmi të të arratisurve apo me komentet e veta, ajo kërkonte edhe materiale nga burime të jashtme që mund të shërbenin si mbështetje për narrativën e saj. Ky mekanizëm është shumë i rëndësishëm për ta kuptuar shtypin e diasporës. Përkthimi i shtypit të huaj ishte një mënyrë për të importuar autoritet.

Një pohim që vinte nga një gazetë e njohur turke mund të tingëllonte më bindës për lexuesin sesa i njëjti pohim i formuluar vetëm nga redaksia e “Besës”. Në këtë pikë, edhe përshkrimi i tirazhit prej 400.000 kopjesh merr një kuptim më të qartë. Ai nuk ishte vetëm informacion statistikë; ishte pjesë e argumentit se burimi ishte i madh, i dukshëm dhe me ndikim.

Po kështu, fakti se “Günaydın” botohej në Ankara, Stamboll, Izmir dhe Adana e paraqiste atë si gazetë me shtrirje kombëtare, jo si organ lokal. Për redaksinë shqiptare të Stambollit, kjo kishte rëndësi të veçantë sepse e vendoste materialin brenda një hapësire të gjerë mediatike turke. Në një plan më të gjerë, ky rast tregon edhe sa e rëndësishme ishte Turqia si qendër e komunikimit për mërgatën shqiptare. Ajo nuk ishte vetëm vend ku botohej “Besa”, por edhe një hapësirë nga e cila mund të ndiqej shtypi ndërkombëtar, sidomos ai turk, dhe të përzgjidheshin materiale që lidheshin me çështjet shqiptare.

Kështu, Stambolli bëhej një lloj pikë ndërmjetëse informacioni: lajme dhe analiza të botuara në turqisht mund të përktheheshin në shqip dhe më pas të arrinin te lexues shqiptarë në vende të tjera. Ky qarkullim i informacionit është veçanërisht interesant nga perspektiva historike, sepse tregon se diaspora nuk ishte thjesht komunitet pasiv që priste lajme nga atdheu. Ajo ishte edhe prodhuese, përkthyese dhe shpërndarëse e informacionit.

Pikërisht këtë rol luante “Besa” në këtë rast. Duke marrë një artikull nga “Günaydın”, ajo e përfshinte atë brenda diskursit të vet dhe i jepte një jetë të re në gjuhën shqipe. Në këtë kuptim, vetë përkthimi ishte një akt interpretimi. Redaksia përzgjidhte çfarë të merrte, çfarë të theksonte dhe si ta paraqiste. Prandaj, materiali i përkthyer nuk ishte thjesht kopje neutrale e burimit të huaj, por pjesë e politikës editoriale të “Besës”.

Në fund, prezantimi i artikullit të “Günaydın” të 25 gushtit 1971 tregon qartë se “Besa” kërkonte të ndërtonte një panoramë të gjerë të çështjes shqiptare duke përdorur burime vendore dhe ndërkombëtare. Përmes tij, gazeta sillte në vëmendje temën e agjenturës komuniste, e vendoste Shqipërinë brenda kontekstit të Luftës së Ftohtë dhe përpiqej t’i tregonte lexuesit se kjo problematikë po trajtohej edhe në shtypin e madh turk.

Kështu, një shkrim i botuar fillimisht në një gazetë turke shndërrohej, në faqet e “Besës”, në pjesë të një narrative më të gjerë mbi regjimin komunist shqiptar dhe veprimtarinë e tij jashtë vendit. Për studiuesin e sotëm, kjo është po aq e rëndësishme për atë që thotë mbi Shqipërinë, sa edhe për atë që tregon mbi mënyrën se si diaspora shqiptare përzgjidhte, përkthente dhe përdorte shtypin e huaj në betejën e saj politike dhe informative.

Në vazhdim të artikullit të marrë nga gazeta turke “Günaydın”, “Besa” sillte një material që e zhvendoste vëmendjen drejtpërdrejt te veprimtaria e pretenduar e përfaqësuesve dhe agjentëve të Shqipërisë komuniste në Turqi. Shkrimi mbështetej, sipas vetë tekstit, në informacionet e një të përkohshmeje që botohej në Paris nga Komiteti Kombëtar Demokrat për Shqipërinë e Lirë, pra nga një organizatë shqiptare e mërgatës me orientim të qartë antikomunist.

Kjo prejardhje e informacionit është me rëndësi të veçantë për mënyrën se si duhet lexuar dokumenti. Në të vërtetë, kemi të bëjmë me një zinxhir të shumëfishtë të transmetimit të lajmit: pretendimi artikulohej fillimisht në shtypin e mërgatës shqiptare në Paris, prej andej merrej nga gazeta turke “Günaydın”, ndërsa më pas “Besa” e Stambollit e përkthente dhe e sillte përsëri para lexuesit shqiptar. Kështu, i njëjti informacion kalonte nga një hapësirë shqiptare në një medium turk dhe rikthehej përsëri në një gazetë shqiptare të diasporës.

Titulli që përcillej nga burimi ishte tepër i fortë dhe i ndërtuar për të tërhequr menjëherë vëmendjen e lexuesit: “Në Stamboll një numër i madh agjentësh komunistë shqiptarë tundin krahët duke shëtitur”[2]. Vetë formulimi kishte karakter të theksuar publicistik dhe polemik. Ai synonte të krijonte përshtypjen se personat e lidhur me regjimin komunist shqiptar vepronin në Stamboll pothuajse pa pengesa dhe me një liri që, sipas autorëve antikomunistë, ishte shqetësuese.

Në këtë mënyrë, Stambolli paraqitej jo vetëm si qendër e rëndësishme e diasporës shqiptare, por edhe si hapësirë e një përplasjeje të heshtur politike ndërmjet dy botëve shqiptare. Në njërën anë qëndronin strukturat dhe përfaqësuesit e shtetit komunist shqiptar, në anën tjetër organizatat e mërgatës politike që e kundërshtonin atë regjim dhe që përmes gazetave, shoqatave e komiteteve përpiqeshin të ruanin ndikimin e tyre mbi komunitetet shqiptare jashtë vendit.

Gazeta “Günaydın”, duke iu referuar së përkohshmes antikomuniste shqiptare që botohej në Paris, shkruante se përfaqësuesit e shtetit shqiptar në Turqi vepronin me një “liri të madhe” dhe se aktiviteti i tyre ishte intensifikuar sidomos gjatë viteve të fundit. Sipas kësaj narrative, qëllimi kryesor i kësaj veprimtarie ishte ndikimi ideologjik mbi njerëzit me prejardhje shqiptare që tashmë ishin qytetarë të Turqisë.

Në formulimin e burimit thuhej se ky aktivitet synonte “të bëjë maoiste shqiptarët nga origjina, sot bashkëatdhetarë në Turqi”[3]. Kjo shprehje është veçanërisht domethënëse për kohën në të cilën është shkruar. Në fillim të viteve 1970, përcaktimi i regjimit shqiptar si i lidhur me maoizmin dhe me Kinën komuniste ishte pjesë e rëndësishme e mënyrës se si kundërshtarët e tij politikë e përshkruanin orientimin ideologjik të Tiranës.

Në këtë kuptim, termi “maoist” nuk përdorej vetëm si përcaktim doktrinar. Në publicistikën antikomuniste të diasporës ai kishte edhe një funksion polemik: shërbente për ta paraqitur regjimin shqiptar si bartës të një ideologjie radikale, të huaj për komunitetin shqiptar që jetonte në Turqi. Pikërisht këtu shfaqet një dimension shumë interesant i përplasjes politike të diasporës. Çështja nuk ishte më vetëm se çfarë ndodhte brenda Shqipërisë, por edhe se kush do të kishte ndikim mbi shqiptarët jashtë saj. Komunitetet e mërgatës bëheshin kështu hapësira ku konkurronin ide, identitete dhe interpretime të ndryshme të atdheut.

Për organizatat antikomuniste, shqiptarët e Turqisë duhej të ruanin lidhjen me një identitet kombëtar të shkëputur nga ideologjia komuniste. Ndërsa për shtetin shqiptar, sipas mënyrës se si kundërshtarët e tij e interpretonin veprimtarinë e përfaqësisë diplomatike, bashkësitë me origjinë shqiptare mund të përbënin një terren ku të përhapej edhe imazhi dhe ideologjia e Shqipërisë socialiste.

Kjo është arsyeja pse shkrimi i kushtonte vëmendje të veçantë përfaqësisë së Shqipërisë në Turqi. Sipas së përkohshmes së Komitetit Kombëtar Demokrat për Shqipërinë e Lirë, përfaqësia shqiptare ishte pikërisht struktura rreth së cilës zhvillohej një pjesë e këtij aktiviteti. Në numrin e saj të datës 20 korrik, e përkohshmja e Komitetit në Paris pretendonte se agjentët komunistë shqiptarë në Stamboll vepronin intensivisht, ndërsa në mënyrë të posaçme theksohej se përfaqësia e Shqipërisë kishte shtuar gjatë viteve të fundit aktivitetin ndër shqiptarët që ishin qytetarë të Turqisë. Sipas burimit, synimi ishte “për t’i drejtuar në rrugën e Maos”[4].

Ky formulim duhet lexuar brenda gjuhës së Luftës së Ftohtë. “Rruga e Maos” nuk përfaqësonte këtu vetëm një referencë ndaj një doktrine politike, por shndërrohej në simbol të një rreziku ideologjik që, sipas autorëve antikomunistë, po përpiqej të depërtonte në komunitetin shqiptar të Turqisë. Në këtë mënyrë, artikulli krijonte një ndarje të fortë ndërmjet përkatësisë kombëtare dhe orientimit ideologjik. Shqiptarët e Turqisë paraqiteshin si një komunitet që duhej mbrojtur nga ndikimi komunist, ndërsa përpjekja për t’i afruar ata me regjimin e Tiranës interpretohej nga mërgata politike si përpjekje për t’i larguar nga koncepti i saj për identitetin dhe interesin kombëtar.

Këtu qëndron edhe një paradoks interesant historik. Të dyja palët pretendonin se vepronin në emër të shqiptarëve. Shteti shqiptar e paraqiste veten si përfaqësues të Shqipërisë dhe të interesave të saj, ndërsa mërgata antikomuniste pretendonte se pikërisht ajo ruante traditën e vërtetë kombëtare të paprekur nga komunizmi. Përplasja ishte, pra, jo vetëm politike, por edhe një përplasje mbi të drejtën për të përfaqësuar simbolikisht kombin.

Turqia ishte një terren veçanërisht i rëndësishëm për këtë konkurrencë. Atje jetonte një popullsi e konsiderueshme me prejardhje shqiptare, e formuar nga valë të ndryshme migrimi. Për këtë arsye, çdo përpjekje për t’u lidhur me këtë komunitet mund të interpretohej politikisht nga palët rivale. Në këtë kuadër, gazeta “Besa” kishte një pozitë interesante. Ajo vetë botohej në Stamboll, pra pikërisht në qytetin që artikulli e paraqiste si skenë të veprimtarisë së pretenduar të agjentëve shqiptarë komunistë. Për redaksinë e saj, çështja nuk ishte diçka abstrakte ose gjeografikisht e largët, ajo lidhej drejtpërdrejt me hapësirën ku gazeta vepronte dhe ku ndodhej një pjesë e lexuesve të saj.

Kjo e bënte ribotimin e materialit të “Günaydın” edhe një formë të paralajmërimit politik ndaj komunitetit shqiptar në Turqi. Mesazhi i nënkuptuar ishte se bashkatdhetarët duhej të ishin të kujdesshëm ndaj përpjekjeve për ndikim ideologjik që, sipas burimit, zhvilloheshin rreth tyre. Nga ana tjetër, fakti se një gazetë turke me tirazh të madh e kishte marrë këtë material nga shtypi antikomunist shqiptar në Paris kishte rëndësi të madhe për “Besën”. Një akuzë që fillimisht qarkullonte brenda mërgatës shqiptare tashmë kishte kaluar në hapësirën publike turke. Për redaksinë, kjo mund të interpretohej si dëshmi se çështja kishte kapërcyer kufijtë e debatit të brendshëm shqiptar.

Vetë termi “agjent” kishte një ngarkesë të fuqishme politike. Ai krijonte figurën e një personi që nuk vepronte hapur si diplomat ose qytetar i zakonshëm, por në mënyrë të fshehtë, me një mision të përcaktuar nga një pushtet tjetër. Në këtë mënyrë, çdo aktivitet i përfaqësisë shqiptare mund të interpretohej jo thjesht si veprimtari diplomatike, por si pjesë e një rrjeti më të gjerë ideologjik. Kjo gjuhë ishte karakteristike për Luftën e Ftohtë. Të dy kampet e shihnin kundërshtarin jo vetëm si rival shtetëror, por si forcë që mund të depërtonte përmes propagandës, organizatave, mediave, diplomacisë dhe rrjeteve të fshehta.

Në rastin shqiptar, situata bëhej edhe më komplekse për shkak të ekzistencës së një mërgate politike aktive. Organizata si Komiteti Kombëtar Demokrat për Shqipërinë e Lirë nuk luftonte kundër regjimit vetëm me deklarata politike. Ato prodhonin revista, memorandume dhe informacione, krijonin kontakte ndërkombëtare dhe përpiqeshin të ndikonin opinionin publik në vendet ku vepronin. Kështu, edhe informacioni bëhej instrument politik. Një shkrim i botuar në Paris mund të merrej nga një gazetë në Turqi, të përkthehej nga “Besa” në Stamboll dhe më pas të lexohej nga shqiptarë të shpërndarë në vende të ndryshme.

Ky qarkullim tregon se diaspora shqiptare e asaj kohe kishte krijuar një rrjet transnacional komunikimi, në të cilin Parisi, Stambolli dhe qendrat e tjera të mërgatës ishin të lidhura përmes shtypit. Për këtë arsye, artikulli është me interes edhe për historinë e medias. Ai na lejon të ndjekim mënyrën se si një informacion kalonte nga një medium në tjetrin dhe, gjatë këtij procesi, fitonte gjithnjë e më shumë peshë. Burimi shqiptar citohej nga gazeta turke; më pas gazeta turke citohej nga një gazetë tjetër shqiptare. Në këtë mënyrë krijohej një qark referencash që mund ta forconte perceptimin e besueshmërisë së lajmit.

Pikërisht për këtë arsye, studiuesi duhet të rikthehet gjithmonë te burimi fillestar i pretendimit. Në këtë rast, ai ishte organi i Komitetit Kombëtar Demokrat për Shqipërinë e Lirë në Paris dhe jo një hetim i pavarur i “Günaydın”. Kjo është thelbësore për vlerësimin kritik të dokumentit. Megjithatë, ajo që mund të thuhet me siguri nga vetë materiali është se në vitin 1971 ekzistonte një shqetësim i artikuluar publikisht në qarqet antikomuniste shqiptare rreth ndikimit të regjimit të Tiranës mbi shqiptarët në Turqi, dhe se ky shqetësim kishte arritur të pasqyrohej edhe në shtypin turk.

Për “Besën”, kjo ishte veçanërisht e rëndësishme. Gazeta mund ta paraqiste artikullin si paralajmërim se përplasja ndërmjet regjimit komunist dhe mërgatës nuk zhvillohej vetëm në nivelin e diplomacisë së lartë, por edhe në hapësirën e komuniteteve shqiptare jashtë atdheut. Në këtë kuptim, shqiptari i diasporës nuk shihej më thjesht si emigrant. Ai bëhej objekt i konkurrencës politike: dikush përpiqej ta bindte, dikush ta mobilizonte, dikush ta afronte me Shqipërinë socialiste dhe dikush tjetër ta mbante brenda traditës antikomuniste të mërgatës.

Kështu, pas akuzave për “agjentë” dhe “rrugën e Maos” fshihej një çështje shumë më e thellë: lufta për orientimin politik dhe identitar të diasporës shqiptare. Në fund, shkrimi i ribotuar nga “Besa” dëshmon se Lufta e Ftohtë nuk zhvillohej vetëm ndërmjet shteteve dhe fuqive të mëdha. Ajo depërtonte edhe në komunitetet e emigrantëve, në shoqata, në përfaqësi diplomatike, në gazeta dhe madje në mënyrën se si një bashkatdhetari e shihte një bashkatdhetar tjetër[5].

Për këtë arsye, materiali i marrë nga “Günaydın” duhet lexuar në dy nivele. Në nivelin e parë, ai përcjell akuza konkrete për veprimtari komuniste shqiptare në Turqi. Në nivelin e dytë, dhe historikisht ndoshta edhe më domethënës, ai dokumenton klimën e mosbesimit, konkurrencën ideologjike dhe luftën për ndikim që karakterizonte marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë komuniste dhe një pjese të mërgatës së saj politike në fillim të viteve 1970.

Vijon

[1] Gazeta Turke “Gunaydin” 25.8.1971, flet për agjent komunistë, Gazeta “Besa”,më 23 dhjetor, 1971, Istambull.
[2] Gazeta turke “Gunaydin” 25.8.1971 flet për agjent ë komunist”,gazeta “Besa” 23 dhjetor, 1971, Stamboll.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.