GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (41)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

“Hylli i Dritës”, shtypi françeskan dhe veprimtaria kombëtare e At Gjergj Fishtës

Një etapë tjetër me rëndësi të veçantë në jetën dhe veprimtarinë e At Gjergj Fishtës fillonte në vitin 1913, vetëm pak muaj pas Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Ishte një periudhë jashtëzakonisht e ndërlikuar për vendin: shteti shqiptar sapo kishte hyrë në procesin e formimit, ndërsa kufijtë, institucionet, administrata, arsimi dhe vetë e ardhmja politike e tij mbeteshin ende të pasigurta. Pikërisht në këtë klimë Fishta ndërmori një nismë që do të linte gjurmë të thella në jetën intelektuale shqiptare: themelimin e së përkohshmes “Hylli i Dritës”.

Sipas të dhënave që sillte At Daniel Gjeçaj, “Hylli i Dritës” u themelua në vitin 1913 dhe u shndërrua në një “votër të kulturës dhe të përpjekjes kombëtare”[1]. Ky përcaktim është domethënës, sepse revista nuk paraqitej thjesht si një organ periodik ku botoheshin shkrime letrare. Ajo shihej si një qendër intelektuale ku mund të takoheshin kultura, historia, gjuha, letërsia dhe çështjet që preokuponin kombin shqiptar.

Vetë fjala “votër” mbart një simbolikë të fuqishme në kulturën shqiptare. Vatra është vendi ku ruhet zjarri, ku mblidhet familja dhe ku vazhdon jeta nga një brez në tjetrin. Duke e quajtur “Hyllin e Dritës” një vatër kulturore, burimi i jepte revistës një rol të ngjashëm: ajo duhej të ruante dhe të ushqente zjarrin e mendimit dhe të kulturës shqiptare. Edhe titulli “Hylli i Dritës” ishte në vetvete domethënës. Ylli dhe drita janë figura që lidhen me orientimin, dijen dhe ndriçimin. Në një vend që sapo kishte dalë nga sundimi osman dhe po përpiqej të ndërtonte institucionet e veta kombëtare, një revistë kulturore mund të perceptohej si instrument i edukimit dhe i orientimit intelektual të shoqërisë.

Fishta, sipas shkrimit, nuk ishte vetëm themelues i revistës, por e drejtoi atë vetë për katërmbëdhjetë vjet. Ky angazhim afatgjatë dëshmon se veprimtaria e tij nuk kufizohej te krijimtaria personale. Ai kërkonte të krijonte edhe hapësira ku mund të botoheshin ide, studime dhe debate të autorëve të tjerë. Kjo është një anë e rëndësishme e figurës së tij. Një poet mund të ndikojë përmes veprës së vet, por një themelues reviste krijon edhe një institucion kulturor. Nëpërmjet tij, ndikimi individual shndërrohet në veprimtari kolektive. “Hylli i Dritës” mund të shihej kështu si pjesë e procesit të ndërtimit të një sfere publike shqiptare, ku çështjet e kulturës dhe të identitetit mund të diskutoheshin përmes fjalës së shkruar. Në një shoqëri ku institucionet kulturore ishin ende në zhvillim, revista të tilla kishin një rol shumë më të gjerë sesa thjesht informimi.

Ato krijonin lexues, formonin debate dhe ndihmonin në ndërtimin e një gjuhe intelektuale shqipe. Në këtë kuptim, puna me revistën ishte vazhdim i natyrshëm i angazhimit të mëparshëm të Fishtës për shkollën dhe gjuhën shqipe. Nëse në vitin 1902 ai kishte punuar që shqipja të hynte në mësim, ndërsa në vitin 1908 kishte marrë pjesë në përpjekjet për alfabetin, pas Pavarësisë sfida ishte tjetër: gjuha duhej të krijonte dhe të mbante një jetë të qëndrueshme kulturore dhe intelektuale.

Këtë mision Fishta e vazhdoi edhe përmes një infrastrukture tjetër shumë të rëndësishme të kulturës së shkruar. Sipas Gjeçajt, në vitin 1916 ai themeloi shtypshkronjën françeskane[2]. Themelimi i një shtypshkronje nuk ishte një veprim i parëndësishëm teknik. Në fillimshekullin XX, shtypshkronja ishte një nga instrumentet kryesore për përhapjen e dijes. Pa të, dorëshkrimi mbetej i kufizuar, me të, fjala mund të shumëfishohej dhe të arrinte te qindra apo mijëra lexues. Në këtë kuptim, krijimi i shtypshkronjës përfaqësonte një hap nga prodhimi individual i tekstit drejt prodhimit institucional të kulturës. Fishta nuk po krijonte më vetëm përmbajtje, po ndihmonte të krijohej edhe infrastruktura që e bënte të mundur qarkullimin e saj.

Menjëherë pas kësaj, nga shtypshkronja doli edhe gazeta “Posta e Shqipnisë”. Vetë shpejtësia me të cilën shtypshkronja u lidh me një organ shtypi dëshmon rëndësinë që i jepej komunikimit publik. Nëpërmjet gazetës, fjala e shkruar mund të reagonte më shpejt ndaj aktualitetit sesa një vepër letrare apo një revistë periodike. Shtypi krijonte një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet intelektualit dhe shoqërisë, duke e bërë debatin publik pjesë të jetës së përditshme. Në këtë mënyrë, te Fishta mund të dallohen disa nivele të njëpasnjëshme të veprimtarisë së tij: shkolla, alfabeti, revista, shtypshkronja dhe gazeta. Të gjitha lidhen ndërmjet tyre nga një element i përbashkët – gjuha shqipe.

Në shkollë, shqipja duhej të mësohej; në Kongresin e Manastirit duhej të kishte një alfabet të përbashkët; në “Hyllin e Dritës” duhej të bëhej gjuhë e kulturës dhe e mendimit; në shtypshkronjë duhej të shumëfishohej; ndërsa në “Posta e Shqipnisë” duhej të bëhej pjesë e komunikimit publik. Kjo vazhdimësi e bën figurën e Fishtës veçanërisht interesante në historinë kulturore shqiptare. Ai nuk e shihte gjuhën vetëm si material të poezisë, por edhe si institucion shoqëror.

Vitet 1914–1918, ndërkaq, përbënin një nga periudhat më të vështira të historisë së shtetit të ri shqiptar. Lufta e Parë Botërore e ktheu territorin shqiptar në një hapësirë ku ndërthureshin interesa dhe prani të ndryshme ushtarake e politike, ndërsa institucionet e shtetit të sapokrijuar mbetën tepër të brishta. Sipas të dhënave që përcillte At Daniel Gjeçaj, gjatë këtyre viteve Fishta iu përkushtua me shkrime dhe me veprimtari çështjes së lirisë së kombit, ndërsa për këtë angazhim u përball edhe me persekutim dhe internim[3]. Kjo pjesë e biografisë e zhvendos përsëri Fishtën nga fusha e letërsisë së mirëfilltë në atë të intelektualit të angazhuar publikisht. Fjala e shkruar, në këtë rast, nuk ishte vetëm krijim estetik; ajo merrte karakter politik dhe kombëtar.

Për një intelektual të asaj periudhe, kufiri ndërmjet letërsisë dhe politikës shpesh ishte i hollë. Çështjet e gjuhës, arsimit, territorit, sovranitetit dhe kulturës ishin aq të ndërthurura sa një shkrim mbi kombin mund të ishte njëkohësisht tekst kulturor dhe ndërhyrje politike. Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe pohimi i burimit për persekutimin dhe internimin e Fishtës. Një tjetër ndërmarrje me rëndësi të veçantë gjatë kësaj periudhe ishte puna për Komisionin Letrar të gjuhës shqipe, ku burimi e lidh Fishtën edhe me Luigj Gurakuqin, një tjetër figurë të rëndësishme të kulturës dhe të jetës politike shqiptare.

Bashkëpunimi i këtyre figurave për çështjen e gjuhës tregon se, edhe në kushtet e pasigurisë së Luftës së Parë Botërore, puna kulturore nuk ishte ndërprerë. Përkundrazi, pikërisht në një periudhë kur shteti ishte i dobët, nevoja për konsolidimin e gjuhës së shkruar bëhej edhe më e rëndësishme. Kjo përpjekje duhet parë si pjesë e një procesi më të gjatë që kishte marrë një shtysë vendimtare në Kongresin e Manastirit. Miratimi i një alfabeti të përbashkët nuk i zgjidhte automatikisht të gjitha problemet e gjuhës së shkruar. Mbeteshin çështje të drejtshkrimit, përdorimit administrativ, terminologjisë, arsimit dhe afrimit ndërmjet traditave të ndryshme gjuhësore.

Prandaj, puna e Komisionit Letrar lidhej me një fazë tjetër të procesit: nga njësimi i alfabetit drejt afrimit dhe rregullimit të gjuhës së shkruar. Kjo ishte një detyrë jashtëzakonisht delikate. Shqipja kishte një pasuri të madhe dialektore dhe tradita të ndryshme shkrimi. Sfida nuk ishte ta zhdukte këtë shumësi, por të gjendej një mënyrë që shqiptarët e viseve të ndryshme të mund të komunikonin gjithnjë e më lehtë në një gjuhë të përbashkët të shkruar. Në këtë proces, Fishta sillte përvojën e poetit dhe të njohësit të jashtëzakonshëm të gegërishtes, ndërsa Gurakuqi sillte përvojën e tij si arsimtar, gjuhëtar, intelektual dhe veprimtar politik. Bashkëpunimi i tyre dëshmon se çështja e gjuhës nuk i përkiste vetëm filologëve në kuptimin e ngushtë, por ishte çështje qendrore e ndërtimit kulturor të shtetit.

Në fakt, për një shtet të ri, gjuha e përbashkët e administratës dhe e arsimit është po aq e rëndësishme sa institucionet politike. Shteti duhet të jetë në gjendje të flasë dhe të shkruajë me qytetarët e vet. Për këtë arsye, puna gjuhësore kishte edhe dimension institucional. Po të shihet në vazhdimësi, biografia e Fishtës krijon një vijë jashtëzakonisht interesante. Në vitin 1899 ai ishte i përfshirë në shoqërinë “Bashkimi”; më 1902 në arsimin shqip; më 1908 në Kongresin e Manastirit; më 1913 në themelimin e “Hyllit të Dritës”; më 1916 në shtypshkronjën françeskane dhe “Posta e Shqipnisë”; ndërsa në vitet e Luftës së Parë Botërore edhe në përpjekjet për çështjet e gjuhës dhe të lirisë kombëtare.

Kjo vazhdimësi tregon se te Fishta letërsia dhe ndërtimi institucional i kulturës ecën paralelisht. Ai shkruante poezi, por njëkohësisht krijonte revista; përdorte gjuhën artistikisht, por punonte edhe për rregullimin e saj; krijonte vepra, por themelonte edhe mjete për botimin e veprave. Pikërisht ky dimension ndihmon të kuptohet pse At Daniel Gjeçaj dhe “Besa” e vitit 1971 i kushtonin kaq shumë rëndësi figurës së tij. Në interpretimin e tyre, Fishta nuk mund të ndahej në poetin dhe atdhetarin. Të dyja dimensionet shiheshin si pjesë të së njëjtës jetë.

Edhe krijimi i “Hyllit të Dritës” merr, nga kjo perspektivë, një domethënie më të thellë. Revista ishte një mënyrë për ta bërë kulturën shqiptare të fliste vazhdimisht me veten: të diskutonte historinë e saj, të kultivonte gjuhën dhe të krijonte një hapësirë për mendimin. Shtypshkronja françeskane, nga ana tjetër, i dha kësaj fjale trup material. Mendimi duhej të bëhej faqe, libër dhe gazetë për të mundur të udhëtonte nga një njeri te tjetri dhe nga një brez te brezi tjetër.

Kjo është veçanërisht interesante në kontekstin e shkrimit të “Besës” për 100-vjetorin e Fishtës. Pesëdhjetë e më shumë vjet pas këtyre ngjarjeve, vetë një gazetë shqiptare e botuar në Stamboll po bënte pikërisht atë që Fishta kishte bërë përmes shtypit: po përdorte fjalën e shkruar për të ruajtur dhe transmetuar kujtesën. Kështu krijohej një lloj vazhdimësie simbolike. Fishta kishte themeluar revista dhe gazeta për t’i shërbyer kulturës shqiptare; ndërsa dekada më vonë, gazetat e diasporës përdornin faqet e tyre për ta shpëtuar nga harresa vetë Fishtën.

Në këtë kuptim, historia e “Hyllit të Dritës”, e shtypshkronjës françeskane dhe e “Postës së Shqipnisë” nuk ishte për “Besën” thjesht një listë faktesh biografike. Ajo dëshmonte një filozofi të tërë të veprimit kulturor: kombit nuk i mjaftojnë poetët; i duhen edhe shkolla, alfabete, revista, shtypshkronja dhe institucione që e bëjnë kulturën të qëndrueshme. Pikërisht këtu qëndronte një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së Fishtës. Ai nuk kishte lënë vetëm vargje. Kishte marrë pjesë në krijimin e mekanizmave përmes të cilëve gjuha dhe kultura shqiptare mund të zhvilloheshin dhe të përcilleshin më tej.

Prandaj, në portretin që At Daniel Gjeçaj ndërtonte për të, Fishta shfaqej si poet dhe ndërtues institucionesh kulturore, si njeri që e shihte fjalën shqipe njëkohësisht si art, arsim, komunikim dhe përgjegjësi publike. Në këtë perspektivë, vitet 1913–1918 përbënin një kapitull themelor të jetës së tij. Në mes të pasigurisë politike dhe të Luftës së Parë Botërore, Fishta vazhdonte të krijonte institucione, të botonte, të shkruante dhe të merrej me gjuhën. Për “Besën”, pikërisht kjo aftësi për ta kthyer kulturën në formë veprimi kombëtar ishte një nga arsyet pse, një shekull pas lindjes së tij, emri dhe vepra e At Gjergj Fishtës duhej të vazhdonin të kujtoheshin.

At Gjergj Fishta në jetën politike dhe diplomatike shqiptare

Veprimtaria e At Gjergj Fishtës nuk mbeti e kufizuar vetëm në fushën e letërsisë, të arsimit dhe të kulturës. Në rrjedhën e jetës së tij, sidomos pas Shpalljes së Pavarësisë, ai u përfshi gjithnjë e më drejtpërdrejt edhe në çështjet politike dhe diplomatike të shtetit shqiptar. Pikërisht ky dimension i personalitetit të tij e plotësonte portretin që At Daniel Gjeçaj dhe gazeta “Besa” kërkonin t’i paraqisnin lexuesit: Fishta si poet, intelektual, klerik, veprimtar kombëtar, parlamentar dhe përfaqësues i Shqipërisë jashtë vendit.

Një nga momentet më të rëndësishme të këtij angazhimi ishte viti 1919, kur Fishta mori pjesë në përpjekjet shqiptare të lidhura me Konferencën e Paqes në Paris. Kjo konferencë zhvillohej në një çast vendimtar për Evropën dhe veçanërisht për shtetet e vogla që kishin dalë nga trazirat e Luftës së Parë Botërore. Kufijtë, statuset politike dhe raportet ndërmjet shteteve po rishqyrtoheshin, ndërsa Shqipëria ndodhej përballë një pasigurie të madhe për të ardhmen e saj. Në këtë kontekst, çështja shqiptare kërkonte të mbrohej jo më vetëm me armë apo me veprimtari të brendshme politike, por edhe përmes argumentit diplomatik dhe përfaqësimit ndërkombëtar. Prania e Fishtës në këtë proces dëshmon se ai e konsideronte mbrojtjen e vendit si detyrë që mund të merrte forma të ndryshme: një herë përmes poezisë, një herë përmes arsimit, ndërsa në rrethana të tjera përmes veprimtarisë politike dhe diplomatike.

Pjesëmarrja e tij në përpjekjet për mbrojtjen e çështjes shqiptare në Paris merrte një kuptim të veçantë edhe për shkak të autoritetit kulturor që ai kishte fituar tashmë. Një poet i njohur, një klerik me formim të gjerë dhe një njeri i përfshirë prej vitesh në çështjet e gjuhës e të kulturës mund të sillte në përfaqësimin shqiptar jo vetëm argumentin politik, por edhe peshën morale të një personaliteti publik. Në këtë pikë bëhet e dukshme mënyra se si, në fillimshekullin XX, roli i intelektualit shqiptar ishte shpesh shumë më i gjerë sesa sot. Ndarja ndërmjet shkrimtarit, politikanit, diplomatit dhe veprimtarit kulturor nuk ishte gjithmonë e prerë. Në një shtet të ri, me institucione ende në ndërtim, njerëzit e kulturës shpesh thirreshin të merrnin përsipër edhe përgjegjësi të drejtpërdrejta politike.

Fishta ishte një nga figurat që mishëronte pikërisht këtë tip të intelektualit të angazhuar, i cili nuk e shihte krijimtarinë si botë të ndarë nga problemet e vendit. Për të, së paku sipas portretit që ndërtonte “Besa”, fjala dhe veprimi ishin dy forma të së njëjtës përgjegjësi. Ky angazhim publik u bë edhe më i dukshëm në vitin 1921, kur Fishta u zgjodh deputet i rrethit të Shkodrës. Zgjedhja e tij në parlament e kalonte veprimtarinë e poetit nga hapësira e opinionit publik drejt institucioneve të drejtpërdrejta të shtetit. Sipas shkrimit, ai shërbeu edhe si nënkryetar i legjislaturës së parë të Shqipërisë[4]. Kjo pozitë tregonte se autoriteti i tij nuk kufizohej vetëm në qarqet letrare ose kishtare, por kishte fituar edhe një dimension politik e institucional.

Vitet e para të parlamentarizmit shqiptar ishin jashtëzakonisht të ndërlikuara. Shqipëria po përpiqej të krijonte institucione të qëndrueshme pas një periudhe lufte, pushtimesh dhe fragmentimi politik. Parlamenti nuk ishte thjesht një institucion i zakonshëm legjislativ, ai ishte pjesë e përpjekjes për t’i dhënë formë juridike dhe politike një shteti që ende po konsolidohej. Prania e Fishtës në këtë institucion tregon se ai ishte i përfshirë jo vetëm në diskutimin e kombit përmes vargut, por edhe në ndërtimin praktik të jetës shtetërore. Në këtë kuptim, poeti që kishte kënduar për lirinë tani merrte pjesë në një institucion ku liria duhej të përkthehej në ligje, rregulla dhe marrëdhënie politike.

Ky kalim nga poezia në parlament nuk duhet parë si kundërthënie. Përkundrazi, në kontekstin e kohës, ai ishte vazhdim i natyrshëm i një koncepti ku kultura dhe politika ishin të lidhura ngushtë me çështjen kombëtare. Një intelektual që kishte punuar për alfabetin dhe arsimin mund ta konsideronte po aq të natyrshme të punonte edhe për institucionet e shtetit. Veprimtaria e Fishtës mori përsëri një dimension ndërkombëtar gjatë viteve 1930–1932, kur ai u dërgua si delegat i Shqipërisë në një varg Konferencash Ballkanike. Sipas të dhënave të sjella në shkrim, ai mori pjesë më 1930 në Athinë, më 1931 në Stamboll dhe më 1932 në Bukuresht[5].

Këto angazhime tregojnë se, edhe në një moshë më të pjekur dhe pasi kishte krijuar tashmë pjesën më të madhe të autoritetit të vet letrar, Fishta vazhdonte të ishte aktiv në përfaqësimin ndërkombëtar të Shqipërisë.

Konferencat ballkanike zhvilloheshin në një periudhë kur shtetet e rajonit po kërkonin mënyra për të kapërcyer, ose të paktën për të menaxhuar, trashëgiminë e konflikteve të shumta të fillimshekullit XX. Luftërat Ballkanike, Lufta e Parë Botërore dhe mosmarrëveshjet territoriale kishin lënë pas një rajon të mbushur me tensione dhe mosbesim. Në këtë klimë, pjesëmarrja e Shqipërisë në takime të tilla kishte rëndësi sepse i jepte shtetit të ri mundësinë të paraqitej si subjekt i marrëdhënieve ndërkombëtare ballkanike, dhe jo thjesht si objekt i interesave të fuqive të tjera. Për Fishtën, këto udhëtime përbënin edhe një vazhdimësi të angazhimit që kishte treguar që në vitin 1919. Paris, Athinë, Stamboll dhe Bukuresht formonin kështu një gjeografi diplomatike të jetës së tij, përkrah Shkodrës, Manastirit dhe qendrave ku kishte zhvilluar veprimtarinë letrare e kulturore.

Në këtë mënyrë, biografia e tij përshkonte disa nga qendrat kryesore ku zhvillohej historia politike dhe kulturore shqiptare e kohës. Ai nuk ishte vetëm dëshmitar i këtyre zhvillimeve, por në raste të caktuara edhe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë. Kjo shumësi angazhimesh e bënte veçanërisht të kuptueshëm admirimin e At Daniel Gjeçajt. Në përfundim të paraqitjes biografike, ai e përmblidhte figurën e Fishtës përmes tri cilësive: “mendje e naltë”, “vullnet i paanshëm” dhe “veprim i palodhshëm”[6]. Këto tri formulime synonin të përmblidhnin personalitetin e poetit jo vetëm përmes talentit të tij, por edhe përmes karakterit dhe energjisë së tij publike. “Mendja e naltë” i referohej dimensionit intelektual; “vullneti” aftësisë për t’i qëndruar një qëllimi; ndërsa “veprimi i palodhshëm” punës në fusha të shumta të jetës kombëtare.

Dhe vërtet, në portretin e ndërtuar nga “Besa”, Fishta shfaqej në një numër të jashtëzakonshëm rolesh: poet, dramaturg, satirist, klerik, mësues, drejtues shkolle, themelues reviste, botues, pjesëmarrës në çështjen e alfabetit, anëtar i Komisionit Letrar, përfaqësues në Paris, deputet dhe delegat në konferenca ndërkombëtare. Pikërisht kjo shumësi e lejonte autorin të fliste për veprimtarinë e tij “në kaq faza të jetës kombëtare” dhe në “kaq degë të muzave shqiptare”[7]. Termi “muzat shqiptare” i jepte kësaj përmbledhjeje një karakter poetik, duke nënkuptuar se Fishta kishte prekur pothuajse të gjitha hapësirat e krijimtarisë dhe kulturës.

Por përfundimi i shkrimit nuk ishte vetëm lavdërues. Ai rikthehej te polemika që kishte përshkuar të gjithë artikullin mbi heshtjen ndaj Fishtës në Shqipërinë komuniste. Autori ngrinte një pyetje retorike: a kishte nevojë një figurë e tillë për “fermanin” e atyre që ai i quante “shkatërrimtarë të Kombit”?[8] Vetë përdorimi i fjalës “ferman” ishte i zgjedhur me kujdes. Historikisht, fermani ishte urdhër i autoritetit osman. Në kontekstin e shkrimit, fjala përdorej në mënyrë ironike për të pyetur nëse vlera e Fishtës kishte nevojë për miratimin e pushtetit politik të kohës.

Përgjigjja e nënkuptuar ishte natyrisht negative. Autori kërkonte të thoshte se vlera kulturore nuk krijohet nga dekretet e pushtetit dhe nuk zhduket nga ndalimi i tij. Një regjim mund të vendosë se cilët autorë përmenden zyrtarisht, por nuk mund ta përcaktojë përfundimisht se cilët do t’i mbijetojnë kohës. Kjo pyetje retorike lidhej drejtpërdrejt me idenë e mëparshme të artikullit se “arti nuk burgoset as nuk varroset”. Nëse vepra kishte arritur një vlerë të caktuar në kulturë, ajo nuk kishte nevojë për autorizimin e pushtetit që të vazhdonte të ekzistonte.

Në këtë mënyrë, biografia e Fishtës përdorej si argument kundër harresës së imponuar. Çdo episod i jetës së tij – “Hylli i Dritës”, Kongresi i Manastirit, parlamenti, Parisi, konferencat ballkanike – shtohej si një dëshmi tjetër në argumentin e autorit se figura e tij nuk mund të fshihej lehtë nga historia. Vdekja e Fishtës më 30 dhjetor 1940 në Shkodër mbyllte jetën fizike të poetit, por jo rrëfimin e tij historik. Përkundrazi, në logjikën e shkrimit, pikërisht pas vdekjes fillonte beteja mbi kujtesën dhe vendin që ai do të zinte në historinë e kulturës shqiptare.

Në këtë pikë, artikulli lidhet fuqishëm me temën më të gjerë të gjithë numrit të “Besës”: raportin ndërmjet vdekjes fizike dhe pavdekësisë së kujtesës. Ashtu si dëshmorët që duhej të përjetësoheshin në histori dhe Midhat Frashëri që, sipas gazetës, vazhdonte të jetonte shpirtërisht, edhe Fishta paraqitej si figurë që nuk mund të zhdukej me heshtjen institucionale. Në fund të shkrimit ishte vendosur emri ose pseudonimi “MAGISTER”. Vetë zgjedhja e këtij nënshkrimi është interesante. Magister, në traditën latine, lidhet me mësuesin, dijetarin ose mjeshtrin. Pavarësisht identitetit konkret të autorit që fshihej pas këtij emri, pseudonimi i përshtatej tonit të shkrimit: një tekst që synonte jo vetëm të përkujtonte, por edhe të mësonte lexuesin se si duhej vlerësuar figura e Fishtës.

Shkrimi mbyllej kështu në formën e një mbrojtjeje të fuqishme të poetit. Nga lindja në Fishtë të Zadrimës, te Troshani e Bosnja; nga shoqëria “Bashkimi” te Kongresi i Manastirit; nga “Lahuta e Malcisë” te “Hylli i Dritës”; nga parlamenti shqiptar te Konferenca e Paqes dhe forumet ballkanike, autori ndërtonte një biografi të shërbimit kulturor dhe kombëtar. Në këtë portret, Fishta ishte shumë më tepër sesa autori i një epopeje. Ai paraqitej si një nga njerëzit që kishin marrë pjesë në formimin e infrastrukturës kulturore, gjuhësore, politike dhe përfaqësuese të Shqipërisë moderne.

Prandaj pyetja përfundimtare e “MAGISTER”-it ishte në thelb edhe një gjykim historik: a mund të vendosë një pushtet i përkohshëm nëse një figurë e tillë meriton të kujtohet? Për autorin, përgjigjja ishte e vetëkuptueshme. Historia e Fishtës kishte kaluar tashmë përtej çdo “fermani” politik, sepse ajo ishte lidhur me institucione, vepra dhe momente që ishin bërë pjesë e historisë kombëtare[9].

Vijon

[1] At Daniel Gjeçaj, “Poeti kombëtar At Gjergj Fishta”, gazeta “Besa”, nr. 212–216, 23 dhjetor 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.