GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (39)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

100-vjetori i lindjes së At Gjergj Fishtës
në faqet e gazetës “Besa”

Faqet e këtij numri të gazetës “Besa” vazhdonin të sillnin një mozaik të pasur shkrimesh, në të cilat ndërthureshin historia, kultura, kujtesa kombëtare dhe jeta e shqiptarëve. Krahas temave politike dhe çështjeve që preokuponin mërgatën shqiptare të kohës, një hapësirë e konsiderueshme u kushtohej edhe figurave të rëndësishme të kulturës kombëtare. Në këtë mënyrë, gazeta përpiqej ta zgjeronte misionin e saj përtej aktualitetit politik, duke u bërë njëkohësisht një tribunë ku riktheheshin dhe rivlerësoheshin personalitete që kishin lënë gjurmë në historinë e mendimit, të letërsisë dhe të kulturës shqiptare.

Në këtë frymë duhet parë edhe shkrimi i vendosur që në faqen e parë, kushtuar një prej figurave më të rëndësishme të letërsisë dhe kulturës shqiptare, At Gjergj Fishtës[1]. Vetë fakti që redaksia zgjodhi ta prezantonte shkrimin në faqen e parë dëshmon për rëndësinë që figura e poetit kishte në botëkuptimin kulturor dhe kombëtar të gazetës.

Me rastin e 100-vjetorit të lindjes së Gjergj Fishtës, gazeta “Besa”, në numrin e saj të 23 dhjetorit, botonte shkrimin me titull domethënës “Poeti kombëtar At Gjergj Fishta”. Përvjetori shndërrohej kështu në një rast për të rikthyer në vëmendjen e lexuesve jo vetëm jetën e poetit, por edhe veprën, personalitetin dhe vendin që ai kishte zënë në kulturën shqiptare.

Për “Besën”, përkujtimi i Fishtës nuk ishte thjesht një akt letrar. Ai ishte pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për ruajtjen e kujtesës kulturore shqiptare në mërgim. Në faqet e gazetës, historia politike dhe historia e kulturës nuk qëndronin të ndara[2]. Ato paraqiteshin si pjesë të së njëjtës përvojë kombëtare, sepse identiteti i një populli nuk ndërtohet vetëm përmes luftërave, kufijve dhe ngjarjeve politike, por edhe përmes gjuhës, letërsisë dhe figurave që i japin zë përvojës së tij historike.

Gjergj Fishta përfaqësonte pikërisht një figurë të tillë. Ai nuk kishte qenë vetëm poet dhe shkrimtar, por një personalitet me një prani të gjerë në jetën kulturore, arsimore dhe publike shqiptare. Për këtë arsye, përkujtimi i tij i jepte gazetës mundësinë të fliste njëkohësisht për letërsinë, gjuhën, historinë dhe vetëdijen kombëtare.

Titulli “Poeti kombëtar At Gjergj Fishta” ishte në vetvete një përcaktim i qartë i mënyrës se si redaksia dëshironte që figura e tij të lexohej. Fishta nuk paraqitej thjesht si një poet i rëndësishëm, por si poet kombëtar. Ky cilësim e vendoste veprën e tij në një dimension shumë më të gjerë, duke e lidhur atë me përvojën historike dhe identitetin e shqiptarëve.

Në konceptin e poetit kombëtar, letërsia merr një funksion që e tejkalon estetikën. Poeti bëhet një lloj zëri i kujtesës së popullit të vet. Ai përmbledh në vargje historinë, konfliktet, aspiratat, dhimbjet dhe idealet që shqiptaret dëshironin t’i ruajnë dhe t’ua përcjellë brezave të ardhshëm. Pikërisht në këtë kuptim mund të kuptohet edhe rëndësia që “Besa” i kushtonte Fishtës. Për një gazetë të mërgatës, vepra e një autori të tillë mund të shërbente si një urë ndërmjet atdheut dhe diasporës, ndërmjet brezit që kishte jetuar në Shqipëri dhe brezave që po rriteshin larg saj.

Në mërgim, letërsia merrte një funksion të veçantë. Një libër, një poezi apo një këngë mund të mbante të gjallë atë lidhje me vendin e origjinës që largësia gjeografike rrezikonte ta dobësonte. Në këtë kuptim, rikthimi i Fishtës në faqet e gazetës ishte edhe rikthim te gjuha shqipe si hapësirë e përbashkët e kujtesës.

Përkujtimi i 100-vjetorit kishte gjithashtu një domethënie të veçantë. Një shekull nga lindja e një personaliteti krijon një distancë të mjaftueshme historike që figura e tij të mos shihet vetëm si bashkëkohës, por si pjesë e trashëgimisë së një populli. Për “Besën”, ky përvjetor ishte një rast për të pyetur se çfarë kishte mbetur e gjallë nga Fishta njëqind vjet pas lindjes së tij.

Përgjigjja që sugjeronte vetë botimi i shkrimit ishte e qartë: kishte mbetur vepra, emri dhe kujtesa e tij. Në këtë mënyrë, edhe përkujtimi i Fishtës lidhej natyrshëm me idenë që përshkonte editorialin “Tri data të shenjta”: njeriu largohet fizikisht, por mund të vazhdojë të jetojë përmes veprës dhe kujtesës.

Në rastin e Fishtës, kjo pavdekësi ishte para së gjithash letrare. Fjala e shkruar i kishte dhënë mundësinë poetit të vazhdonte të komunikonte me breza që nuk e kishin njohur personalisht. Përmes poezisë së tij, një botë historike e tërë mund të vazhdonte të jetonte edhe pasi njerëzit dhe rrethanat që e kishin krijuar atë kishin kaluar.

Një vend të veçantë në këtë trashëgimi zinte natyrisht “Lahuta e Malcís”, vepra monumentale me të cilën emri i Fishtës lidhet më fort në historinë e letërsisë shqipe. Në të, poezia ndërthuret me historinë, legjendën, traditën gojore, konfliktet politike dhe përfytyrimin e autorit për botën shqiptare.

Vetë figura e lahutës është domethënëse. Ajo sjell në mendje traditën e këngëtarit që ruan dhe transmeton kujtesën e bashkësisë. Në këtë kuptim, Fishta e vendoste letërsinë e shkruar në dialog me një traditë shumë më të vjetër të rrëfimit dhe të këngës epike shqiptare.

Kështu, poeti nuk ishte vetëm krijues i një teksti; ai bëhej një ndërmjetës ndërmjet kujtesës së trashëguar dhe kulturës së shkruar moderne. Përmes tij, rrëfimet, figurat dhe mënyrat e të folurit që kishin qarkulluar në traditën gojore fitonin një formë të re letrare.

Por rëndësia e Fishtës nuk mund të kufizohet vetëm te një vepër. Veprimtaria e tij lidhej me një periudhë kur gjuha shqipe, arsimi dhe kultura kombëtare ishin pjesë thelbësore e procesit të formimit dhe konsolidimit të vetëdijes kombëtare.

Në këtë kuptim, figura e françeskanit, poetit dhe intelektualit bashkonte disa dimensione që për “Besën” kishin rëndësi të veçantë. Feja, kultura dhe kombi nuk paraqiteshin domosdoshmërisht si fusha të kundërta, por si pjesë që mund të bashkëjetonin brenda të njëjtit personalitet[3]. Kjo merrte një domethënie të veçantë edhe në kontekstin e numrit të gazetës ku botohej shkrimi. Vetëm pak faqe më parë, “Besa” kishte ngritur shqetësimin për ndalimin e fesë dhe goditjen e institucioneve fetare në Shqipërinë komuniste.

Përkujtimi i një kleriku që njëkohësisht konsiderohej figurë e madhe e kulturës kombëtare krijonte, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë, një kontrast me atë realitet. Për mërgatën antikomuniste, rikthimi i Fishtës kishte edhe një dimension tjetër. Kujtesa e tij ishte e lidhur me debatin mbi mënyrën se si kultura shqiptare po përfaqësohej brenda Shqipërisë së kohës. Për këtë arsye, botimi i shkrimeve për të jashtë vendit mund të shihej edhe si përpjekje për të ruajtur një trashëgimi që këto qarqe mendonin se nuk po merrte vendin e merituar në kulturën zyrtare të regjimit.

Në këtë pikë, “Besa” merrte përsëri rolin e një arkivi alternativ të kujtesës shqiptare. Ashtu siç ruante kujtimin e figurave politike të mërgatës, ajo rikthente edhe shkrimtarë, klerikë dhe intelektualë që redaksia i konsideronte të rëndësishëm për historinë kombëtare. Ky funksion është veçanërisht i rëndësishëm kur studiohet shtypi i diasporës. Gazetat e mërgatës nuk duhet të lexohen vetëm për lajmet që botonin. Ato tregonin edhe se cilët njerëz një komunitet dëshironte të mbante mend dhe çfarë kuptimi u jepte atyre.

Për këtë arsye, zgjedhja e Fishtës për faqen e parë është vetë një informacion historik. Ajo dëshmon për hierarkinë kulturore që “Besa” ndërtonte: krahas Pavarësisë, dëshmorëve, Kosovës dhe figurave politike, në qendër të vetëdijes kombëtare vendosej edhe poeti. Në këtë mënyrë, kultura bëhej pjesë e rezistencës ndaj harresës. Nëse politika përpiqej të ndryshonte interpretimin e së kaluarës, letërsia mund ta ruante një pjesë të saj në një formë më të qëndrueshme. Përvjetori i Fishtës kishte edhe një funksion të rëndësishëm ndërbrezor. Një pjesë e lexuesve të “Besës” mund ta kishin njohur drejtpërdrejt periudhën në të cilën kishte jetuar poeti, të tjerë, sidomos brezat e rinj të diasporës, e njihnin atë vetëm përmes librave dhe rrëfimeve familjare.

Gazeta krijonte kështu një hapësirë ku kujtesa e brezit të vjetër mund t’i transmetohej brezit të ri. Njëqindvjetori nuk ishte vetëm një përvjetor ceremonial, por një rast për t’ua prezantuar përsëri Fishtën atyre që nuk e kishin njohur dhe për t’u kujtuar të tjerëve rëndësinë që ai kishte pasur. Në planin më të gjerë, përkujtimi i Fishtës tregonte se koncepti i kombit që kultivonte “Besa” nuk mbështetej vetëm mbi territorin dhe politikën. Ai mbështetej edhe mbi një kanon kulturor, mbi figura që përmes gjuhës dhe veprës kishin ndihmuar në formimin e një imagjinate të përbashkët shqiptare.

Në këtë kanon, poeti merrte një rol të veçantë sepse fjala e tij mund t’i mbijetonte kohës. Politikat ndryshojnë, kufijtë mund të ndryshojnë dhe regjimet mund të bien, por një vepër letrare mund të vazhdojë të lexohet nga breza të ndryshëm. Prandaj, shkrimi “Poeti kombëtar At Gjergj Fishta” duhet parë jo vetëm si homazh me rastin e 100-vjetorit të lindjes së poetit, por edhe si pjesë e një politike më të gjerë të kujtesës që gazeta “Besa” zhvillonte në faqet e saj.

Pas përkujtimit të datave që redaksia i quante “të shenjta”, vendosja e Fishtës në të njëjtin numër krijonte një vazhdimësi të natyrshme ndërmjet historisë politike dhe historisë kulturore. Në njërën anë qëndronin flamuri, Pavarësia dhe figurat e veprimtarisë politike, në tjetrën, gjuha, poezia dhe trashëgimia shpirtërore.

Të dyja, në këndvështrimin e gazetës, shërbenin të njëjtin qëllim: ruajtjen e vetëdijes kombëtare shqiptare. Kështu, përkujtimi i At Gjergj Fishtës në faqet e “Besës” më 23 dhjetor 1971 merrte një domethënie që shkonte shumë përtej jubileut të një poeti. Nëpërmjet tij, gazeta rikthente në vëmendje një pjesë të historisë kulturore shqiptare dhe një figurë që ajo e konsideronte të pandashme nga zhvillimi i letërsisë dhe i mendimit kombëtar.

Në këtë mënyrë, 100-vjetori i lindjes së Fishtës shndërrohej në një akt kujtese. Duke e sjellë poetin përsëri në faqen e parë, “Besa” dëshironte të dëshmonte se një personalitet kulturor vazhdon të jetojë për aq kohë sa vepra e tij lexohet, emri i tij përmendet dhe brezat e rinj e njohin. Dhe pikërisht këtu lidhet përkujtimi i Fishtës me frymën e gjithë këtij numri të gazetës: në bindjen se historia dhe kultura mbijetojnë vetëm kur kujtohen. Për mërgatën shqiptare, kjo kujtesë nuk ishte thjesht kthim nostalgjik drejt së kaluarës, ajo ishte një mënyrë për të ruajtur gjuhën, identitetin dhe lidhjen shpirtërore me atdheun edhe larg tij.

100-vjetori i At Gjergj Fishtës dhe heshtja ndaj veprës së tij

Në vazhdim të shkrimit kushtuar At Gjergj Fishtës, gazeta “Besa” ndalej posaçërisht te një fakt që, sipas autorit, e bënte përvjetorin e vitit 1971 edhe më domethënës. Poeti kishte lindur më 23 tetor 1871, prandaj më 23 tetor 1971 mbusheshin plot njëqind vjet nga lindja e tij[4]. Një jubile i tillë, për një personalitet të përmasave të Fishtës, duhej të ishte, sipas logjikës së shkrimit, një rast i natyrshëm për përkujtim, rivlerësim dhe rikthim të veprës së tij në vëmendjen e publikut shqiptar. Mirëpo, pikërisht këtu fillonte edhe revolta e autorit: ai konstatonte me hidhërim se në Shqipëri ky përvjetor kishte kaluar në heshtje dhe se figura e poetit nuk ishte kujtuar në mënyrën që ai mendonte se meritonte.

Për autorin e “Besës”, kjo heshtje nuk ishte një harresë e rastësishme dhe as një mungesë e zakonshme vëmendjeje kulturore. Ajo interpretohej si heshtje e qëllimshme, e lidhur me raportin që regjimi komunist kishte ndërtuar me figura të caktuara të trashëgimisë kulturore shqiptare[5]. Pikërisht për këtë arsye, 100-vjetori i lindjes së Fishtës merrte në faqet e gazetës një kuptim të dyfishtë: ishte njëkohësisht jubile letrar dhe rast për të ngritur një debat mbi marrëdhënien ndërmjet letërsisë, ideologjisë dhe kujtesës historike.

Autori nuk e fshihte indinjatën. Përkundrazi, ajo përshkonte të gjithë argumentin e tij. Ai vinte në dukje se në Shqipëri ishin përkujtuar përvjetorët e poetëve të ndryshëm, të cilët, sipas gjykimit të tij estetik, nuk kishin arritur kurrë lartësinë artistike të Fishtës. Ndërsa për poetin françeskan, vazhdonte ai, nuk ishte shkruar pothuajse asgjë dhe nuk ishte përmendur vepra e tij[6].

Këtë kundërshti autori e formulonte me një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe polemike: “në Shqipëri janë kujtua datëlindjet e poetëve të ndryshëm qi nuk i kanë mbërrijt kurrsesi majet e hartit të Fishtës, por për At Gjergj Fishtën nuk ashtë rrjeshtue ndonji fjalë, nuk asht përmend ndonji vepër.”[7] Në këtë pohim ndihet qartë bindja se Fishta përfaqësonte një nga majat e artit poetik shqiptar dhe se mospërkujtimi i tij nuk mund të shpjegohej me kriterin e vlerës letrare.

Pikërisht këtu shkrimi kalonte nga përkujtimi biografik në një kritikë të politikës kulturore. Pyetja që ngrihej në mënyrë të tërthortë ishte e thjeshtë, por thelbësore: nëse një autor ka vlerë të madhe artistike, a mund të përjashtohet nga kujtesa letrare për shkak të bindjeve, veprimtarisë ose papajtueshmërisë së tij me ideologjinë e pushtetit?

Për “Besën”, përgjigjja ishte e qartë. Heshtja ndaj Fishtës shihej si dëshmi se vlerësimi i letërsisë në Shqipërinë e kohës nuk përcaktohej vetëm nga cilësia estetike e veprës, por edhe nga kriteret ideologjike të sistemit. Këtë ide autori e shprehte përmes formulimit se “regjimet materialiste kanë konceptet e tyre për hartin e për harëtistët”[8]. Edhe pse gjuha është karakteristike për publicistikën e kohës dhe për orientimin antikomunist të gazetës, thelbi i kritikës së tij është më i gjerë: kur pushteti politik vendos se cilët autorë duhet të lexohen, përkujtohen apo harrohen, atëherë kanoni letrar rrezikon të ndërtohet sipas besnikërisë ideologjike dhe jo vetëm sipas vlerës artistike.

Autori e thellonte këtë argument duke vënë përballë njëra-tjetrës politikën dhe estetikën. Sipas tij, regjimi nuk interesohej të hynte në diskutim mbi “bukurinë e shprehjeve”, “muzikalitetin e strofave”, “ngjyrat e mendimeve” apo “tonacionet e krahasimeve”[9]. Me këtë renditje të kujdesshme, ai përpiqej të rikthente debatin pikërisht atje ku mendonte se duhej të zhvillohej: te letërsia si art. Këto shprehje janë ndër pjesët më interesante të artikullit, sepse tregojnë se mbrojtja e Fishtës nuk ndërtohej vetëm mbi argumentin kombëtar. Autori kërkonte ta mbronte atë edhe mbi bazën e vlerës së poezisë së tij. Bukuria e gjuhës, ritmi i vargut, muzikaliteti, figuracioni dhe fuqia e mendimit paraqiteshin si kritere që duhej të qëndronin mbi përkatësitë politike.

Në këtë kuptim, shprehja “muzikaliteti i strofave” e rikthente vëmendjen te një nga tiparet e rëndësishme të artit poetik: aftësia e gjuhës për të krijuar ritëm, tingull dhe emocion. Ndërsa “ngjyrat e mendimeve” dhe “tonacionet e krahasimeve” e paraqisnin poezinë si një botë ku fjala nuk transmeton vetëm informacion, por ndërton imazhe, nuanca dhe mënyra të veçanta të të ndierit. Për autorin e “Besës”, pikërisht këto duhej të ishin çështjet mbi të cilat gjykohej një poet. A është vepra e tij e fuqishme? A ka pasuruar gjuhën? A ka krijuar figura që kanë mbetur në kujtesën e lexuesit? A ka arritur t’i japë formë artistike përvojës historike të popullit të vet? Nëse përgjigjja ishte pozitive, atëherë, sipas këtij këndvështrimi, heshtja ndaj autorit nuk mund të justifikohej me kundërshtime ideologjike.

Kjo e bënte rastin e Fishtës një çështje më të gjerë sesa vetë Fishta. Nëpërmjet tij shtrohej problemi i lirisë së kulturës përballë pushtetit politik. Çfarë ndodh me letërsinë kur shteti vendos se cilët shkrimtarë janë të pranueshëm? Dhe çfarë ndodh me kujtesën e një populli kur një pjesë e trashëgimisë së tij largohet nga qarkullimi publik? Në këtë pikë, shkrimi i “Besës” merrte edhe një dimension të rëndësishëm historik. Një autor mund të mos ndalohet vetëm duke ia ndaluar emrin; ai mund të largohet nga vetëdija e brezave duke mos u ribotuar, duke mos u mësuar në shkollë, duke mos u përkujtuar dhe duke mos u përfshirë në diskutimin publik. Pikërisht këtë proces kishte parasysh autori kur arrinte në përfundimin se për pushtetarët mençuria dhe dituria e Fishtës nuk ishin gjëja kryesore. Sipas tij, qëllimi ishte tjetër: për Fishtën duhej heshtur, në mënyrë që, dalëngadalë, emri dhe vepra e tij të largoheshin nga kujtesa[10].

Në këtë formulim, fjala “dalëngadalë” është veçanërisht domethënëse. Harresa nuk paraqitet si një akt i vetëm. Ajo është proces. Fillimisht nuk përkujtohet një përvjetor; më pas nuk ribotohet një vepër; emri përmendet gjithnjë e më rrallë; brezi i ri nuk e lexon më autorin; dhe me kalimin e kohës krijohet përshtypja sikur ai nuk ka qenë kurrë pjesë qendrore e kulturës. Kjo është arsyeja pse, për “Besën”, heshtja ishte vetë një formë e politikës së kujtesës. Të mos flasësh për një figurë historike mund të jetë po aq domethënëse sa mënyra se si flet për të.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe insistimi i gazetës për ta përkujtuar Fishtën pikërisht në mërgim. Nëse, sipas autorit, brenda Shqipërisë mbizotëronte heshtja, atëherë diaspora merrte mbi vete rolin e ruajtëses së kujtesës së tij. Kështu krijohej një kontrast i fuqishëm: në Shqipëri, sipas “Besës”, 100-vjetori kalonte pa përkujtimin e duhur; në Stamboll, një gazetë shqiptare e mërgatës ia kushtonte hapësirën e saj poetit dhe e vendoste atë ndër figurat më të rëndësishme të kulturës kombëtare[11]. Në këtë mënyrë, përkujtimi bëhej edhe një lloj kundër-harrese. Çdo artikull për Fishtën, çdo përmendje e emrit të tij dhe çdo rikthim te vepra e tij ishte, për redaksinë, një mënyrë për të kundërshtuar procesin që ajo mendonte se synonte ta largonte poetin nga vetëdija shqiptare.

Ky funksion i shtypit të diasporës është veçanërisht i rëndësishëm. Gazeta nuk shërbente vetëm për të informuar mbi ngjarjet e ditës; ajo ruante emra, dokumente, përvjetorë dhe interpretime që për arsye politike mund të mos qarkullonin në të njëjtën mënyrë brenda vendit. Në këtë kuptim, “Besa” ndërtonte një kujtesë alternative kulturore. Rasti i Fishtës tregon gjithashtu se kanoni letrar nuk është gjithmonë i pandryshueshëm. Figura që në një periudhë nderohen mund të margjinalizohen në një periudhë tjetër, ndërsa autorë të tjerë mund të vendosen në qendër. Ndryshimet politike ndikojnë shpesh edhe në mënyrën se si një shoqëri organizon kujtesën e vet kulturore.

Por koha mund ta ndryshojë përsëri këtë hierarki. Një autor i heshtur për dekada mund të rikthehet, të ribotohet dhe të rilexohet nga breza të rinj. Pikërisht për këtë arsye, përpjekja për ta ruajtur veprën jashtë institucioneve zyrtare mund të marrë rëndësi të madhe historike. Në rastin e Fishtës, ky proces ishte edhe më domethënës sepse ai nuk përfaqësonte vetëm një autor letrar. Në veprën dhe personalitetin e tij ndërthureshin letërsia, feja, kultura, gjuha, historia dhe angazhimi publik. Për këtë arsye, qëndrimi ndaj tij bëhej në mënyrë të pashmangshme edhe qëndrim ndaj një pjese të caktuar të historisë kulturore shqiptare.

Shkrimi i “Besës” duhet, natyrisht, të lexohet duke pasur parasysh orientimin politik të gazetës. Autori ishte dukshëm i revoltuar dhe përdorte një gjuhë polemike ndaj regjimit. Prandaj, teksti nuk mund të trajtohet si një analizë e paanshme e gjithë politikës kulturore të Shqipërisë së kohës. Ai është para së gjithash dëshmi e mënyrës se si mërgata antikomuniste e perceptonte trajtimin e Fishtës.

Megjithatë, pikërisht kjo e bën burimin historikisht të vlefshëm. Ai na tregon se debati për Fishtën nuk ishte vetëm debat mbi një poet, por pjesë e një konflikti shumë më të madh mbi kush kishte të drejtë ta përcaktonte kujtesën kombëtare shqiptare. Në njërën anë qëndronte shteti me institucionet e tij kulturore, shkollore dhe botuese; në anën tjetër, diaspora me gazetat, shoqatat, bibliotekat dhe përvjetorët e saj. Secila hapësirë ndërtonte mënyrën e vet të të kujtuarit.

Për “Besën”, 100-vjetori i lindjes së Fishtës ishte prandaj një moment për të deklaruar se heshtja institucionale nuk mund ta zhdukte domosdoshmërisht një poet nga historia. Për sa kohë vepra ruhej, lexohej dhe përmendej diku, procesi i harresës nuk mund të përfundonte plotësisht. Këtu shfaqet edhe një paradoks i rëndësishëm i kujtesës: ndonjëherë përpjekja për ta heshtur një autor e bën kujtimin e tij edhe më të rëndësishëm për ata që e ruajnë. Ai nuk është më vetëm shkrimtar; bëhet simbol i një trashëgimie që duhet shpëtuar nga harresa.

Pikërisht këtë rol merrte Fishta në faqet e “Besës”. Ai paraqitej njëkohësisht si poet i madh, figurë kombëtare dhe dëshmi e një kulture që, sipas redaksisë, nuk mund të reduktohej sipas kërkesave të një ideologjie politike. Në fund, revolta e autorit mund të përmblidhet në një kundërvënie të thjeshtë: pushteti mund të imponojë heshtjen, por nuk mund ta përcaktojë përfundimisht vlerën e një vepre letrare[12]. Regjimet janë të lidhura me kohën e tyre, ndërsa arti, kur arrin të komunikojë me breza të ndryshëm, mund t’i tejkalojë kufijtë e një epoke.

Prandaj, shkrimi i botuar nga “Besa” më 23 dhjetor 1971 nuk ishte vetëm një homazh për 100-vjetorin e lindjes së At Gjergj Fishtës. Ai ishte edhe një protestë kundër harresës dhe një pohim i së drejtës për ta ruajtur të plotë trashëgiminë kulturore shqiptare. Në këtë kuptim, përkujtimi i poetit në Stamboll fitonte një simbolikë të veçantë: ndërsa autori i artikullit ankohej se në Shqipëri për Fishtën nuk ishte “rreshtuar ndonjë fjalë”[13], vetë faqet e “Besës” bëheshin vendi ku fjala për të vazhdonte të shkruhej. Heshtjes i kundërvihej kujtesa, harresës, botimi, ndërsa përjashtimit të poetit, rikthimi i veprës së tij në vetëdijen e lexuesit.

Edhe pse, sipas autorit të shkrimit, ekzistonin përpjekje që figura e At Gjergj Fishtës të zbehej dhe të largohej gradualisht nga kujtesa publike, ai shprehte bindjen se një personalitet i përmasave të tilla nuk mund të zhdukej përmes heshtjes. Historia, sidomos kur lidhet me një vepër të thellë kulturore dhe letrare, nuk mund të varroset me vendim administrativ dhe as të mbyllet përfundimisht brenda kufijve të një epoke politike.

Autori e formulonte këtë ide me një gjuhë të fuqishme metaforike, duke pohuar se historia mijëvjeçare nuk mund të futet në “varrin e harresës”[14]. Në këtë shprehje, harresa paraqitet si një lloj varri simbolik ku pushteti mund të përpiqet të mbyllë emra, vepra dhe kujtime, por jo domosdoshmërisht të ketë sukses. Kujtesa historike, sipas kësaj logjike, ka një fuqi të vetën dhe mund të rikthejë në dritë atë që një periudhë e caktuar përpiqet ta fshehë. Në qendër të argumentit qëndronte ideja se arti nuk burgoset dhe nuk varroset. Ky pohim është një nga pjesët më të fuqishme të shkrimit, sepse e largon debatin nga jeta politike e Fishtës dhe e vendos te natyra e veprës artistike. Një regjim mund të kufizojë qarkullimin e librave, të mos e përfshijë një autor në tekstet shkollore, të mos e përkujtojë në jubile apo të mos e përmendë në institucionet zyrtare, por nuk mund ta shkatërrojë plotësisht një vepër që tashmë ka hyrë në kujtesën e lexuesve.

Në këtë kuptim, shkrimi i “Besës” mbronte një ide universale: arti mund t’i mbijetojë pushtetit që përpiqet ta kontrollojë. Regjimet kanë kohën e tyre, ndërsa një vepër letrare mund të vazhdojë të lexohet edhe pasi rrethanat që e kanë përjashtuar kanë ndryshuar. Kjo ide shprehej edhe përmes figurës së artit që “ngel i ndritshëm si ari në baltë”. Metafora është shumë e qartë: edhe kur ari mbulohet nga balta, ai nuk e humb vlerën dhe shkëlqimin e vet të brendshëm. Në të njëjtën mënyrë, sipas autorit, edhe vepra e Fishtës mund të mbulohej përkohësisht nga heshtja politike, por nuk mund të humbte cilësinë artistike që e kishte bërë të rëndësishme.

Pikërisht këtu autori kërkonte të ndërtonte dallimin ndërmjet vlerës së përkohshme politike dhe vlerës së qëndrueshme artistike. Një sistem politik mund të përcaktojë për një kohë se cilët autorë duhen lexuar dhe cilët duhet të heshtën, por nuk mund të përcaktojë përgjithmonë se cilët prej tyre do t’i mbijetojnë kohës. Për Fishtën, sipas autorit, koha do të funksiononte si gjykatësi më i drejtë[15]. Vepra e tij do të vazhdonte të qëndronte “si ari në baltë”, derisa brezat pasardhës të mund ta shihnin dhe ta vlerësonin përsëri pa kufizimet ideologjike të momentit.

Autori e përshkruante gjithashtu artin e Fishtës si “të kulluet si zjarri i dashurisë së shumanshme”[16]. Kjo metaforë e lidhte poezinë me pasionin, ndjenjën dhe përkushtimin. Në këtë interpretim, arti i Fishtës nuk ishte vetëm aftësi formale në përdorimin e gjuhës, por shprehje e një dashurie të gjerë për vendin, gjuhën, kulturën dhe njerëzit. Termi “dashuri e shumanshme” është veçanërisht interesant, sepse sugjeron se figura e Fishtës nuk mund të reduktohej në një dimension të vetëm. Ai ishte poet, klerik, intelektual, publicist dhe pjesëmarrës në jetën publike. Për këtë arsye, edhe vepra e tij mbante gjurmët e një përvoje të gjerë kulturore dhe historike.

Një figurë tjetër poetike e përdorur në shkrim e ngrinte artin e tij edhe më lart: ai paraqitej si “i naltë e fluturues, porsi fleta e engjëllit të Zotit”[17]. Ky krahasim i jepte veprës një dimension pothuajse shpirtëror. Arti nuk ishte më vetëm produkt i mjeshtërisë njerëzore, por diçka që ngrihej mbi kufizimet e kohës dhe të politikës. Ky formulim lidhej natyrshëm edhe me identitetin e Fishtës si françeskan. Në të, dimensioni fetar dhe ai letrar bashkoheshin. Poeti nuk paraqitej vetëm si mjeshtër i gjuhës, por si figurë e lidhur me një botë shpirtërore që, për autorin e “Besës”, i jepte veprës së tij edhe më shumë lartësi.

Në këtë mënyrë, artikulli ndërtonte një kundërvënie të qartë: pushteti ishte tokësor dhe i përkohshëm; arti ishte shpirtëror dhe i qëndrueshëm. Njëri mund të ndalonte, të censuronte dhe të heshtte; tjetri mund të priste dhe të rikthehej. Pikërisht për këtë arsye, 100-vjetori i lindjes së Fishtës nuk duhej të kalonte pa përkujtim. Për autorin, përvjetori ishte një mundësi për të dëshmuar se harresa zyrtare nuk kishte arritur ta shkatërronte kujtesën shoqërore.

Këtu hynte në skenë një element tjetër shumë i rëndësishëm: bashkëatdhetarët dhe kleri shqiptar. Sipas shkrimit, duke kuptuar peshën e veprës së Fishtës dhe rëndësinë e personalitetit të tij, shqiptarë të shumtë, përtej dallimeve, kishin marrë iniciativa për ta nderuar dhe kujtuar poetin me rastin e 100-vjetorit të lindjes. Ky reagim ishte veçanërisht domethënës për një komunitet të shpërndarë në diasporë. Në mungesë të një përkujtimi zyrtar në Shqipëri, mërgata merrte përsipër rolin e organizimit të kujtesës nga poshtë.

Kjo krijonte një ndarje interesante ndërmjet kujtesës zyrtare dhe kujtesës komunitare. E para kontrollohej nga institucionet e shtetit; e dyta ruhej nga njerëzit, familjet, diaspora dhe strukturat kulturore jashtë vendit. Për “Besën”, kjo e dyta kishte një peshë morale të veçantë. Ajo dëshmonte se një figurë nuk jeton vetëm përmes monumenteve shtetërore dhe teksteve shkollore, por edhe përmes dashurisë së njerëzve që vazhdojnë ta lexojnë dhe ta kujtojnë.

Shkrimi theksonte se në këto iniciativa ishin përfshirë shqiptarë pa dallim[18], një formulim që synonte ta paraqiste përkujtimin e Fishtës si çështje të përbashkët kombëtare dhe jo si veprim të një grupi të kufizuar politik apo fetar. Kjo ishte shumë e rëndësishme për mënyrën se si gazeta dëshironte ta poziciononte poetin. Edhe pse Fishta ishte françeskan dhe kishte një identitet të qartë fetar, redaksia kërkonte ta paraqiste atë si figurë që i përkiste të gjithë kombit shqiptar.

Në këtë mënyrë, përkujtimi i tij mund të shërbente si një hapësirë e përbashkët ku katolikë, myslimanë, bektashinj apo shqiptarë me orientime të ndryshme politike mund të takoheshin rreth një figure të kulturës. Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe cilësimi i Fishtës si “poeti më i madh i Shqipërisë”[19]. Ky është padyshim një vlerësim subjektiv dhe i fortë, karakteristik për tonin përkujtimor të artikullit. Ai nuk përfaqëson një hierarki të padiskutueshme letrare, por tregon shkallën e admirimit që autori dhe mjedisi i “Besës” kishin për Fishtën.

Megjithatë, pikërisht ky formulim ka vlerë historike, sepse tregon se si diaspora shqiptare e këtij rrethi e rindërtonte kanonin e vet kulturor. Në këtë kanon, Fishta nuk ishte figurë anësore, por qëndronte në majën e letërsisë kombëtare. Kjo ishte edhe një mënyrë për të sfiduar heshtjen që autori ia atribuonte institucioneve kulturore të Shqipërisë. Sa më shumë që, sipas tij, Fishta heshtej brenda vendit, aq më shumë diaspora ndiente nevojën ta ngrinte dhe ta përkujtonte. Në këtë proces, 100-vjetori i lindjes shndërrohej në moment simbolik të rikthimit. Një shekull pas lindjes, figura e poetit duhej të dilte përsëri përpara publikut, jo vetëm si kujtim historik, por si pjesë aktive e trashëgimisë kulturore. Kjo është një nga karakteristikat më të rëndësishme të përvjetorëve: ata i japin shoqërisë mundësinë të rilexojë figurat e së kaluarës nga perspektiva e së tashmes. Çdo brez e pyet veten se çfarë domethënie ka ende një autor dhe çfarë mund të mësohet prej tij.

Për “Besën”, përgjigjja ishte se Fishta vazhdonte të kishte rëndësi pikërisht sepse gjuha dhe arti i tij i kishin mbijetuar konfliktit politik. Në këtë mënyrë, artikulli artikulonte një bindje të fortë mbi natyrën e kujtesës kulturore: një vepër e madhe mund të hiqet nga qarkullimi, por nuk mund të eliminohet plotësisht për sa kohë ekziston dikush që e ruan, e lexon dhe e transmeton. Kjo ide e bënte Fishtën simbol jo vetëm të letërsisë, por edhe të qëndresës së kulturës ndaj kontrollit politik. Shprehjet si “poeti më i madh i Shqipërisë” apo metaforat e fuqishme mbi pavdekësinë e artit janë pjesë e gjuhës përkujtimore të burimit. Por kjo gjuhë është vetë pjesë e historisë, sepse na tregon sa e rëndësishme ishte figura e Fishtës për mërgatën shqiptare të fillimviteve 1970.

Në fund, mesazhi i artikullit ishte i qartë: edhe nëse ekzistonin përpjekje për ta larguar Fishtën nga kujtesa, vepra e tij nuk mund të varrosej bashkë me heshtjen zyrtare[20]. Arti, sipas autorit, kishte një jetë të vetën, që nuk varej përfundimisht nga pushteti. Ai mund të mbulohej për një kohë “si ari në baltë”, por nuk humbte shkëlqimin. Mund të lihej jashtë programeve dhe përvjetorëve, por vazhdonte të jetonte në kujtesën e lexuesve. Mund të mos përkujtohej nga shteti, por mund të përkujtohej nga bashkëatdhetarët. Kështu, 100-vjetori i lindjes së At Gjergj Fishtës u shndërrua, në faqet e “Besës”, në më shumë sesa një jubile letrar. Ai u bë një akt i ndërgjegjshëm i rikthimit të poetit në kujtesë dhe një deklaratë se arti dhe historia kulturore nuk mund të burgosen përgjithmonë.

Vijon

[1] Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në Fishtë të Zadrimës dhe vdiq më 30 dhjetor 1940 në Shkodër. Ishte françeskan, poet, shkrimtar, dramaturg, përkthyes, arsimtar dhe veprimtar i shquar i kulturës shqiptare. Më 1908 kryesoi Komisionin e Alfabetit në Kongresin e Manastirit, duke dhënë kontribut të rëndësishëm në njësimin e shkrimit shqip. Mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris dhe më 1921 u zgjodh nënkryetar i Parlamentit shqiptar. Me kryeveprën e tij, “Lahuta e Malcís”, u bë një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të letërsisë kombëtare, duke fituar epitetin “Poeti Kombëtar”. Për veprimtarinë e tij letrare, kulturore dhe atdhetare u nderua me dekorata e mirënjohje të shumta. Pas vendosjes së regjimit komunist më 1945, veprat e tij u ndaluan për dekada, deri në rënien e diktaturës.
[2] “Poeti kombëtar At Gjergj Fishta”, gazeta “Besa”, nr. 212–216, 23 dhjetor 1971, Stamboll.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty.
[17] Po aty.
[18] Po aty.
[19] Po aty.
[20] Po aty.