[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Darka solemne e Kongresit dhe dimensioni publik i mërgatës shqiptare
Një nga momentet që i dha Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar një dimension më të gjerë publik dhe shoqëror ishte edhe darka solemne, e organizuar në kuadër të punimeve të tij në Detroit. Sipas kronikës së botuar, në këtë mbrëmje kishin marrë pjesë mbi 1.000 veta, një numër që tejkalonte pjesëmarrjen e delegatëve në seancat e kongresit dhe që dëshmonte se veprimtaria kishte tërhequr një rreth shumë më të gjerë të komunitetit shqiptar dhe të të ftuarve amerikanë[1].
Darka solemne nuk duhet parë vetëm si pjesa ceremoniale që pasonte diskutimet politike dhe organizative. Në traditën e organizatave të mërgatës, tubime të tilla kishin një funksion të rëndësishëm: ato krijonin një hapësirë ku jeta politike, marrëdhëniet shoqërore, përfaqësimi publik dhe kontaktet me institucionet e vendit pritës bashkoheshin në të njëjtin ambient. Kongresi diskutonte programin dhe strukturat e organizatës, ndërsa darka e zgjeronte rrethin e komunikimit përtej delegatëve të tij.
Prania e mbi një mijë personave merrte kështu një domethënie të veçantë. Për organizatorët, një pjesëmarrje e tillë mund të paraqitej si dëshmi e aftësisë mobilizuese të mërgatës shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Ajo tregonte gjithashtu se Kongresi i Detroitit nuk synonte të mbetej një takim i mbyllur i një grupi drejtuesish politikë, por kërkonte të krijonte dukshmëri edhe në hapësirën publike amerikane.
Këtë dimension e përforconte veçanërisht prania e një numri personalitetesh të jetës politike dhe institucionale amerikane. Në mesin e të ftuarve, kronika përmendte senatorin Philip Hart, një figurë e njohur e politikës së Michiganit dhe e Senatit amerikan[2]. Për mërgatën shqiptare, pjesëmarrja e një senatori amerikan në një aktivitet të tillë kishte padyshim vlerë simbolike dhe politike.
Prania e një personaliteti politik duhet dalluar nga një mbështetje zyrtare institucionale për programin e organizatës. Pjesëmarrja në një darkë apo përshëndetja e një komuniteti emigrant nuk nënkuptonte domosdoshmërisht pajtim me të gjitha qëndrimet politike të Ballit Kombëtar. Ajo dëshmonte, para së gjithash, ekzistencën e kontakteve dhe aftësinë e komunitetit shqiptar për të krijuar marrëdhënie me përfaqësues të jetës publike amerikane.
Krahas senatorit Hart, në darkë përmendej edhe senatori dhe kandidati për guvernator, z. Levin[3]. Edhe kjo prani dëshmonte për përpjekjen e organizatorëve që Kongresi të mos mbetej i izoluar brenda kufijve të diasporës, por të krijonte ura komunikimi me personalitete të politikës së shtetit të Michiganit.
Në një shoqëri demokratike si ajo amerikane, komunitetet e emigrantëve përbënin edhe një pjesë të elektoratit dhe të jetës qytetare. Për këtë arsye, marrëdhëniet ndërmjet politikanëve dhe organizatave etnike kishin një karakter të dyanshëm. Mërgata kërkonte qasje, dëgjueshmëri dhe mbështetje për çështjet që konsideronte të rëndësishme, ndërsa politikanët amerikanë kërkonin të ndërtonin marrëdhënie me komunitetet që përfaqësonin një pjesë aktive të shoqërisë së tyre.
Në darkën solemne ishte i pranishëm edhe z. John Dhtmers, të cilin kronika e paraqiste si anëtar të Gjykatës së Lartë të shtetit të Michiganit[4]. Përfshirja e një figure nga sistemi gjyqësor e zgjeronte edhe më tej karakterin e listës së të ftuarve, e cila nuk kufizohej vetëm në politikanë të zgjedhur.
Krahas tij përmendej edhe zonja Marry Back, ish-këshilltare e Bashkisë së Detroitit dhe kandidate për kryetare të qytetit. Prania e saj kishte rëndësi edhe për faktin se vetë Detroiti ishte qendra ku po zhvillohej Kongresi dhe një nga hapësirat e rëndësishme të organizimit të komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara[5].
Në këtë mënyrë, lista e të ftuarve krijonte disa nivele përfaqësimi: politikën federale amerikane, politikën e shtetit të Michiganit, institucionet juridike dhe jetën politike lokale të Detroitit. Për një organizatë të mërgatës, krijimi i kontakteve në këto nivele ishte një mënyrë për ta bërë komunitetin më të dukshëm në shoqërinë ku ai jetonte.
Në planin më të gjerë, kjo ishte pjesë e një procesi të rëndësishëm në historinë e diasporës: kalimi nga mërgimtari si i ardhur në mërgimtarin si qytetar aktiv i vendit pritës. Shqiptarët në Amerikë mund të ruanin lidhjet me vendin e origjinës, por njëkohësisht të ndërtonin marrëdhënie me institucionet dhe jetën politike amerikane.
Këto dy përkatësi nuk duhej domosdoshmërisht të përjashtonin njëra-tjetrën. Përkundrazi, në mjedisin e diasporës ato mund të plotësoheshin: integrimi në jetën amerikane krijonte mundësi të reja për ta artikuluar publikisht edhe interesimin për çështjet shqiptare.
Në këtë kuptim, darka solemne ishte edhe një formë e diplomacisë shoqërore të mërgatës. Aty ku organizata nuk kishte përfaqësi diplomatike dhe nuk mund të fliste në emër të një shteti, ajo mund të krijonte marrëdhënie përmes kontakteve personale, tubimeve publike dhe ftesave drejtuar figurave të njohura politike[6].
Një senator, një kandidat për guvernator, një përfaqësues i gjyqësorit apo një figurë e politikës lokale që merrte pjesë në aktivitet krijonte mundësinë që komuniteti shqiptar të bëhej më i njohur dhe që përfaqësuesit e tij të krijonin kontakte të dobishme për veprimtarinë e ardhshme.
Prandaj, rëndësia e këtyre pjesëmarrjeve nuk duhet matur vetëm nga fjalimet që mund të jenë mbajtur atë mbrëmje. Vetë takimi dhe krijimi i marrëdhënieve ishin pjesë e veprimtarisë politike të diasporës. Në politikën e mërgatës, shpesh një kontakt i krijuar në një aktivitet shoqëror mund të shndërrohej më vonë në mundësi për një takim, një letër, një ndërhyrje publike apo një paraqitje të çështjes shqiptare.
Një dimension tjetër, po aq domethënës, i darkës solemne ishte lutja fetare që i parapriu asaj. Sipas kronikës, lutja u bë nga Imami Vehbi Ismaili në gjuhën shqipe dhe nga At Leo Gabrieli në gjuhën angleze[7].
Ky moment kishte një simbolikë të veçantë. Brenda së njëjtës ceremoni qëndronin përfaqësues të dy traditave të ndryshme fetare, ndërsa lutja ndahej edhe ndërmjet dy gjuhëve: shqipes dhe anglishtes. Në këtë mënyrë, vetë ceremonia pasqyronte dy nga tiparet kryesore të realitetit të mërgatës shqiptare në Amerikë: pluralizmin fetar dhe dygjuhësinë e diasporës.
Lutja e Imam Vehbi Ismailit në shqip i drejtohej në mënyrë të drejtpërdrejtë komunitetit shqiptar. Gjuha amtare i jepte momentit fetar edhe një dimension kombëtar e kulturor. Në një ambient larg Shqipërisë, përdorimi publik i shqipes ishte në vetvete pjesë e ruajtjes së identitetit.
Ndërsa lutja e At Leo Gabrielit në anglisht e hapte të njëjtin moment solemn ndaj të ftuarve amerikanë dhe atyre që nuk e kuptonin shqipen. Kështu, edhe lutja funksiononte në dy nivele: njëri i drejtohej bashkësisë shqiptare dhe tjetri hapësirës amerikane në të cilën kjo bashkësi tashmë jetonte dhe vepronte.
Kjo dygjuhësi përsëriste, në një formë tjetër, atë që ishte parë edhe gjatë hapjes së kongresit, kur Abas Ermenji kishte folur në shqip dhe anglisht. Në të dy rastet, gjuha shërbente si urë ndërmjet dy botëve: shqipja ruante lidhjen me identitetin kombëtar, ndërsa anglishtja mundësonte komunikimin me shoqërinë amerikane.
Edhe më domethënës ishte fakti që lutjet u besoheshin një imami mysliman dhe një kleriku të krishterë. Në historinë politike dhe kulturore shqiptare, bashkëjetesa e besimeve të ndryshme është përdorur shpesh si pjesë e narrativës së unitetit kombëtar. Në kontekstin e Kongresit të Detroitit, kjo ide merrte formë konkrete përmes pranisë së klerikëve të traditave të ndryshme në të njëjtën ceremoni.
Kjo nuk ishte hera e vetme që kongresi paraqiste një simbolikë të tillë. Në pjesët e mëparshme të punimeve kishin folur dhe ishin përfshirë Baba Rexhebi, At Ambroz Martini, Hafëz Jusuf Azemi dhe Dom Zef Shestani, figura që përfaqësonin tradita të ndryshme fetare shqiptare. Prania e tyre në të njëjtën hapësirë politike e kulturore krijonte një mesazh të qartë: dallimi fetar nuk duhej të shndërrohej në ndarje kombëtare.
Për një diasporë që jetonte në një shoqëri shumëfetare dhe shumëetnike si ajo amerikane, kjo kishte edhe një dimension praktik. Ruajtja e identitetit shqiptar nuk mund të mbështetej në një përkatësi të vetme fetare, sepse vetë komuniteti shqiptar ishte plural. Për këtë arsye, kombësia shërbente si një hapësirë e përbashkët ku mund të takoheshin myslimanë, katolikë, ortodoksë dhe bektashinj.
Në këtë plan, lutja para darkës ishte shumë më tepër se një formalitet ceremonial. Ajo i jepte mbrëmjes një karakter solemn dhe bashkues, duke vendosur përpara dallimeve politike apo fetare një moment të përbashkët reflektimi.
Darka solemne krijonte gjithashtu një ndryshim të dukshëm nga atmosfera e seancave të kongresit. Gjatë ditës diskutohej për raportin e Sekretarit të Përgjithshëm, për organizimin, financat, shtypin, kulturën dhe zgjedhjen e organeve drejtuese. Në mbrëmje, kufijtë ndërmjet delegatit, anëtarit të komunitetit dhe të ftuarit bëheshin më të hapur. Politika shndërrohej në sociabilitet, ndërsa organizata paraqitej përpara një audience shumë më të gjerë.
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për brezat e rinj dhe për familjet shqiptare në diasporë. Një kongres politik mund të perceptohej si çështje e drejtuesve dhe veteranëve, ndërsa një darkë me mbi një mijë pjesëmarrës e kthente aktivitetin në një ngjarje të komunitetit.
Në këtë mënyrë, politika e mërgatës lidhej me jetën shoqërore. Organizatat nuk mbijetonin vetëm përmes komiteteve dhe rezolutave; ato kishin nevojë për komunitete që të mblidheshin, të krijonin lidhje dhe t’ua transmetonin brezave të ardhshëm kujtesën dhe identitetin e tyre.
Për Ballin Kombëtar, kjo ishte veçanërisht e rëndësishme pas një periudhe kaq të gjatë mërgimi. Brezi që kishte përjetuar drejtpërdrejt Luftën e Dytë Botërore dhe largimin nga Shqipëria po bashkëjetonte tashmë me shqiptarë që kishin krijuar familjet dhe jetën e tyre në Amerikë. Vazhdimësia politike kërkonte edhe vazhdimësi shoqërore e brezore.
Në këtë kontekst, pjesëmarrja e personaliteteve amerikane i jepte aktivitetit një kuptim shtesë. Ajo u tregonte brezave të rinj se identiteti shqiptar dhe pjesëmarrja në jetën amerikane nuk duhej të shiheshin si dy rrugë të papajtueshme[8]. Komuniteti mund të ruante historinë dhe interesimin për vendin e origjinës, ndërkohë që bëhej pjesë aktive e shoqërisë amerikane.
Kjo është arsyeja pse Detroit-i kishte një rëndësi të veçantë në këtë rrëfim. Kongresi nuk po zhvillohej në një hapësirë të izoluar nga qyteti, por në një mjedis ku shqiptarët kishin krijuar kontakte me jetën politike, shoqërore dhe fetare amerikane. Lista e të ftuarve që “Besa” zgjodhi të përmendte synonte pikërisht ta bënte të dukshme këtë integrim.
Në të njëjtën kohë, duhet ruajtur një dallim i rëndësishëm historiografik. Mënyra se si “Besa” e paraqiste pjesëmarrjen e figurave amerikane ishte pjesë e vetë narrativës së kongresit. Për një gazetë të afërt me këtë mjedis politik, prania e senatorëve dhe personaliteteve të tjera ishte një element që forconte prestigjin dhe rëndësinë e ngjarjes.
Ajo që mund të thuhet me më shumë siguri nga vetë kronika është se organizatorët kishin arritur të krijonin kontakte me figura të rëndësishme të jetës publike të Michiganit dhe të Shteteve të Bashkuara dhe se këto kontakte konsideroheshin mjaft të rëndësishme për t’u evidentuar në faqet e gazetës.
Në këtë mënyrë, darka solemne e Kongresit të Shtatë përmblidhte në një hapësirë të vetme disa prej karakteristikave themelore të jetës së mërgatës shqiptare: organizimin politik, lidhjen me institucionet amerikane, ruajtjen e identitetit kombëtar, përdorimin e dy gjuhëve, pluralizmin fetar dhe nevojën për ta kthyer aktivitetin politik në një përvojë të përbashkët komunitare.
Nëse seancat e kongresit tregonin mënyrën se si Balli Kombëtar organizonte strukturat e veta, darka solemne tregonte mënyrën se si ai kërkonte të paraqitej përpara shoqërisë. Mbi një mijë pjesëmarrës, figura të politikës dhe institucioneve amerikane, drejtues të komunitetit shqiptar dhe përfaqësues fetarë krijonin së bashku një skenë ku mërgata kërkonte të demonstronte praninë dhe vitalitetin e saj.
Veçanërisht domethënëse mbetet pamja e fillimit të darkës: Imam Vehbi Ismaili duke u lutur në gjuhën shqipe dhe At Leo Gabrieli në gjuhën angleze. Në një formë të thjeshtë ceremoniale, ky moment sintetizonte një pjesë të madhe të realitetit të diasporës: besime të ndryshme, dy gjuhë dhe dy hapësira kulturore që takoheshin në të njëjtën sallë.
Kështu, darka solemne nuk ishte vetëm përmbyllje festive e një dite kongresi. Ajo shndërrohej në një manifestim të identitetit të mërgatës shqiptare në Amerikë, e cila kërkonte njëkohësisht të ruante lidhjen me origjinën dhe të afirmonte praninë e saj në vendin ku tashmë jetonte. Në këtë ndërthurje ndërmjet kujtesës shqiptare dhe jetës qytetare amerikane qëndron edhe një nga aspektet më domethënëse historike të Kongresit të Detroitit të vitit 1970.
Vijon
[1] “Kronika e kongresit të shtat i Ballit Kombëtare”, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
