[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Bursat, pabarazitë arsimore dhe formimi i inteligjencies shqiptare
Problemi i financimit të arsimit nuk përfundonte, sipas raportit të Lidhjes Kosovare, me mungesën e shkollave, largësinë e tyre nga vendbanimet apo me fondet e pamjaftueshme që ndaheshin për sistemin arsimor të Kosovës. Një vështirësi tjetër, me pasoja të drejtpërdrejta për vazhdimin e shkollimit të të rinjve shqiptarë, ishte numri tepër i kufizuar i bursave. Në Kosovë ku një pjesë e konsiderueshme e popullsisë jetonte në kushte modeste ekonomike, mbështetja financiare për nxënësit dhe studentët merrte një rëndësi të veçantë, sepse për shumë familje ajo mund të përcaktonte nëse një i ri do të vazhdonte apo do ta ndërpriste shkollimin.
Për ta ilustruar përmasën e problemit, raporti sillte të dhëna konkrete. Sipas tij, ishin paraqitur mbi 3.200 kërkesa që i plotësonin kushtet e përcaktuara për përfitimin e bursës, por nga ky numër ishin miratuar vetëm rreth 600 bursa[1]. Diferenca ndërmjet numrit të kandidatëve që plotësonin kriteret dhe numrit të atyre që përfitonin mbështetje përdorej nga Lidhja Kosovare si dëshmi e pamjaftueshmërisë së mekanizmave financiarë për mbështetjen e arsimit. Edhe vetë vlera e bursave kritikohej ashpër. Raporti e cilësonte shumën e tyre, në mënyrë polemike, si “një shumë për t’u tallur”, duke dashur të nënvizonte se ndihma financiare ishte shumë e vogël në raport me shpenzimet reale të shkollimit.
Për më tepër, sipas burimit, pagesat bëheshin shpesh me vonesë, çka e zvogëlonte edhe më tej efektin praktik të bursës për familjet dhe studentët që kishin nevojë për të. Në këtë kuptim, problemi nuk qëndronte vetëm në faktin se bursat ishin të pakta. Edhe kur një i ri arrinte ta siguronte bursën, sipas raportit, shuma e kufizuar dhe vonesat në pagesë bënin që ajo të mos përmbushte gjithmonë funksionin për të cilin ishte menduar. Për një nxënës ose student që duhej të paguante banimin, ushqimin, transportin, librat dhe shpenzimet e tjera të shkollimit, vonesa e mbështetjes financiare mund të krijonte vështirësi serioze.
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për të rinjtë që vinin nga zonat rurale të Kosovës. Për ta, vazhdimi i shkollës së mesme ose i studimeve shpesh nënkuptonte largimin nga vendbanimi, udhëtim të përditshëm ose vendosje në një qytet. Në këto rrethana, gjendja ekonomike e familjes shndërrohej në një faktor që ndikonte drejtpërdrejt në mundësinë e vazhdimit të arsimit.
Pikërisht këtu raporti kalonte nga problemi i përgjithshëm ekonomik te një kritikë me karakter të theksuar kombëtar dhe shoqëror. Lidhja Kosovare pretendonte se fëmijët serbë dhe malazezë ndodheshin në një pozitë më të favorshme sesa fëmijët shqiptarë. Sipas interpretimit të saj, kjo përparësi nuk duhej kuptuar vetëm si rezultat i politikave të drejtpërdrejta institucionale, por edhe si pasojë e kushteve të ndryshme ekonomike, shoqërore dhe urbane në të cilat jetonin pjesë të këtyre komuniteteve.
Në raport argumentohej se shumë prej familjeve serbe dhe malazeze jetonin në qytete dhe kishin një gjendje ekonomike relativisht më të mirë, ndërsa një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare vazhdonte të jetonte në fshatra dhe në familje me mundësi më të kufizuara financiare. Ky dallim kishte pasoja të drejtpërdrejta në arsim. Fëmija që jetonte në qytet kishte shkollën më afër, qasje më të lehtë në institucione arsimore dhe më pak shpenzime për transport ose banim.
Në të kundërt, për një fëmijë shqiptar që vinte nga një fshat i largët, rruga drejt shkollimit mund të ishte shumë më e vështirë. Në pjesën paraprake të raportit ishte theksuar madje se kishte nxënës që duhej të përshkonin mbi 20 kilometra në këmbë për të shkuar dhe për t’u kthyer nga shkolla. Kur kësaj i shtoheshin varfëria familjare, mungesa e transportit dhe numri i kufizuar i bursave, dallimi në mundësitë arsimore bëhej edhe më i theksuar[2]. Në këtë mënyrë, ajo që raporti e quante “privilegj” të fëmijëve serbë dhe malazezë ndërtohej përmes një ndërthurjeje faktorësh: vendbanimit urban, kushteve më të mira ekonomike, afërsisë me institucionet arsimore dhe pozitës së familjeve në strukturën shoqërore e administrative.
Raporti kërkonte, megjithatë, të tregonte se pabarazitë e tilla nuk mbeteshin pa pasoja. Ato shfaqeshin më vonë në strukturën arsimore dhe profesionale të popullsisë. Një komunitet që kishte pasur për dekada qasje më të gjerë në shkollim prodhonte më shumë kuadro të kualifikuara, ndërsa ai që përballej me pengesa më të mëdha arsimore kishte nevojë për një periudhë shumë më të gjatë për ta zvogëluar këtë hendek.
Pikërisht në këtë pikë Lidhja Kosovare sillte një tjetër statistikë që, dëshmonte përmasën e problemit. Në Kosovën e asaj kohe, raporti numëronte 4.980 intelektualë serbë dhe malazezë, kundrejt vetëm 2.660 intelektualëve shqiptarë[3]. Për autorët, krahasimi ishte veçanërisht domethënës sepse shqiptarët përbënin një pjesë shumë të madhe të popullsisë së Kosovës, ndërsa numri i kuadrove të tyre me arsimim të lartë paraqitej dukshëm më i vogël. Termi “intelektual”, në gjuhën e burimeve të kësaj periudhe, duhet kuptuar kryesisht në kuptimin e kuadrove të shkolluara dhe profesionistëve me arsimim të lartë: mësues, profesorë, mjekë, juristë, inxhinierë, ekonomistë dhe profesionistë të tjerë. Pikërisht këto kategori ishin vendimtare për funksionimin e administratës, arsimit, shëndetësisë, ekonomisë dhe institucioneve kulturore.
Prandaj, raporti nuk e paraqiste diferencën ndërmjet 4.980 dhe 2.660 kuadrove vetëm si statistikë arsimore. Për Lidhjen Kosovare, ajo ndihmonte të shpjegonte edhe pabarazitë që ishin evidentuar më herët në administratë dhe në institucionet publike. Nëse numri i profesionistëve shqiptarë ishte dukshëm më i vogël, atëherë edhe mundësia që shqiptarët të përfaqësoheshin në mënyrë të barabartë në pozita drejtuese mbetej e kufizuar. Në këtë pikë krijohej një lloj rrethi historik i pabarazisë[4]. Mundësitë e kufizuara për shkollim prodhonin më pak kuadro shqiptare; numri më i vogël i kuadrove sillte përfaqësim më të dobët në administratë, arsim, ekonomi dhe shëndetësi; ndërsa përfaqësimi i kufizuar në institucionet vendimmarrëse e bënte më të vështirë ndryshimin e shpejtë të politikave që duhej ta përmirësonin gjendjen e arsimit.
Kjo lidhje ishte veçanërisht e rëndësishme për argumentin e përgjithshëm të Lidhjes Kosovare. Në pjesët e mëparshme të raportit ishin paraqitur shifra që tregonin numrin relativisht të vogël të shqiptarëve në administratën e Prishtinës, në punësimet në Pejë, në organet drejtuese të Kombinatit “Kosova” dhe në Qendrën Mjekësore të Mitrovicës. Tani raporti përpiqej të tregonte edhe një nga shkaqet historike dhe strukturore të kësaj gjendjeje: hendekun në shkollim dhe në krijimin e kuadrove profesionale.
Për këtë arsye, arsimi fitonte një rëndësi shumë më të madhe sesa thjesht hapja e shkollave. Për Lidhjen Kosovare, bëhej fjalë për krijimin e parakushteve që shqiptarët të ndërtonin inteligjencën e tyre profesionale dhe kulturore, e cila më pas do të mund të merrte përgjegjësi në administratë, ekonomi, shkencë, kulturë, shëndetësi dhe në jetën politike.
Në këtë proces, bursat duhej të luanin një rol të rëndësishëm në korrigjimin e pabarazive ekzistuese. Nëse një pjesë e madhe e të rinjve shqiptarë vinte nga familje rurale dhe ekonomikisht më të dobëta, atëherë mbështetja financiare mund të shërbente si një instrument për t’u mundësuar atyre të vazhdonin shkollimin. Mirëpo, sipas raportit, 600 bursa për më shumë se 3.200 kërkesa që plotësonin kriteret ishin shumë pak për të përmbushur këtë funksion.
Duhet marrë parasysh se këto dallime ishin edhe rezultat i trashëgimive të ndryshme arsimore dhe shoqërore. Popullsia shqiptare në Kosovë kishte hyrë në periudhën e pas Luftës së Dytë Botërore me nivele të larta analfabetizmi dhe me një bazë shumë më të kufizuar të kuadrove të shkolluara. Për këtë arsye, edhe kur rrjeti i arsimit në gjuhën shqipe filloi të zgjerohej, kapërcimi i hendekut të akumuluar gjatë dekadave nuk mund të realizohej menjëherë.
Pikërisht kjo e bënte, megjithatë, sipas logjikës së raportit, investimin më të madh në arsimin e shqiptarëve edhe më të domosdoshëm. Nëse synohej një barazi reale, nuk mjaftonte që të gjithë qytetarët të trajtoheshin formalisht njësoj. Një bashkësi që nisej nga një pozitë shumë më e pafavorshme kishte nevojë për më shumë shkolla, më shumë kuadro, më shumë bursa dhe më shumë investime për ta zvogëluar diferencën historike.
Kjo ishte arsyeja pse Lidhja Kosovare e paraqiste problemin e bursave si pjesë të një çështjeje shumë më të gjerë. Një bursë e munguar sot mund të nënkuptonte një student më pak nesër dhe, më vonë, një mjek, profesor, inxhinier apo administrator shqiptar më pak. Në këtë perspektivë, politikat arsimore ndikonin drejtpërdrejt në strukturën kombëtare të kuadrove të së ardhmes.
Shifra prej 2.660 intelektualësh shqiptarë kundrejt 4.980 serbëve dhe malazezëve përdorej pikërisht për ta bërë të dukshme këtë pasojë afatgjatë. Raporti synonte t’i tregonte audiencës evropiane se pabarazia që denonconte nuk ishte vetëm një çështje e numrit të shkollave apo e shumës së bursave, por kishte prodhuar tashmë një dallim të dukshëm në kapitalin arsimor dhe profesional të komuniteteve.
Megjithatë, kjo pjesë e raportit është domethënëse. Ajo tregon se Lidhja Kosovare nuk e konceptonte çështjen e Kosovës vetëm përmes territorit, historisë apo të drejtave politike. Arsimi, bursat, struktura sociale dhe krijimi i kuadrove intelektuale shiheshin si pjesë e pandashme e çështjes së barazisë kombëtare.
Në këtë mënyrë, argumenti arrinte në një përfundim më të gjerë: pabarazia në arsim nuk mbaronte në bankën e shkollës. Ajo vazhdonte në universitet, në profesion, në administratë dhe në organet drejtuese. Për Lidhjen Kosovare, dallimi ndërmjet numrit të intelektualëve shqiptarë dhe atyre serbë e malazezë ishte një pasqyrë e këtij procesi historik dhe një paralajmërim se pa investime më të mëdha në shkollimin e brezit të ri, hendeku ekzistues do të vazhdonte të riprodhohej edhe në të ardhmen.
Problemet e arsimit të shqiptarëve në Kosovë, sipas raportit të Lidhjes Kosovare, nuk përfundonin me mungesën e objekteve shkollore, financimin e pamjaftueshëm, numrin e kufizuar të bursave apo përfaqësimin e dobët të shqiptarëve në radhët e kuadrove të shkolluara. Një dimension tjetër, po aq i rëndësishëm për zhvillimin arsimor dhe kulturor të popullsisë, lidhej me mungesën e bibliotekave dhe me qasjen e kufizuar në libra në gjuhën shqipe. Për autorët e raportit, këto mangësi dëshmonin se pabarazia nuk shfaqej vetëm brenda sistemit formal të shkollimit, por vazhdonte edhe në hapësirën më të gjerë të kulturës, leximit dhe formimit intelektual.
Bibliotekat përbënin një hallkë të domosdoshme të këtij procesi. Shkolla mund t’i jepte nxënësit njohuritë themelore, por biblioteka i krijonte mundësinë që shkollimi të vazhdonte përtej bankës së mësimit. Ajo ishte vendi ku nxënësi, studenti, mësuesi dhe qytetari mund të hynin në kontakt me letërsinë, historinë, shkencën dhe kulturën e shkruar. Pikërisht për këtë arsye, mungesa e një rrjeti të mjaftueshëm bibliotekash konsiderohej nga Lidhja Kosovare jo vetëm si mangësi infrastrukturore, por si pengesë në emancipimin kulturor të shqiptarëve.
Sipas raportit, numri dhe kapacitetet e bibliotekave në Kosovë nuk ishin të mjaftueshme për nevojat e popullsisë. Kjo bëhej veçanërisht problematike në një shoqëri ku sistemi arsimor po përpiqej njëkohësisht të zgjeronte shkollimin, të zvogëlonte analfabetizmin dhe të krijonte një brez të ri kuadrosh të arsimuara. Në një situatë të tillë, biblioteka duhej të kishte një rol shumë më të madh sesa thjesht ruajtja dhe huazimi i librave: ajo duhej të shërbente si një nga institucionet kryesore të përhapjes së kulturës së leximit.
Por, sipas të dhënave që sillte Lidhja Kosovare, problemi nuk qëndronte vetëm në numrin e bibliotekave. Edhe struktura gjuhësore e fondit të librave paraqitej si thellësisht e pabarabartë. Librat në gjuhën shqipe, thuhej në raport, nuk përbënin as një të katërtën e numrit të librave në gjuhën serbo-kroate. Ky raport sasior përdorej si një tjetër tregues i pozitës së pabarabartë që, sipas Lidhjes, vazhdonte të kishte shqipja në jetën institucionale dhe kulturore të Kosovës.
Kjo çështje merrte një domethënie edhe më të madhe kur vendosej përballë përbërjes së popullsisë së krahinës. Për raportin, fakti që fondi i librave në shqip ishte kaq i kufizuar nënkuptonte se një pjesë e madhe e lexuesve potencialë nuk kishte në dispozicion literaturë të mjaftueshme në gjuhën e vet. Në këtë mënyrë, barazia gjuhësore nuk ishte vetëm çështje e përdorimit të shqipes në administratë apo në shkollë; ajo kishte të bënte edhe me mundësinë për të lexuar, studiuar dhe zhvilluar kulturën në gjuhën amtare.
Këtu krijohej një lidhje e drejtpërdrejtë me problemin e dygjuhësisë që raporti kishte trajtuar më herët. Në administratë, sipas tij, shqipja nuk përdorej në shkallën që kërkonte barazia institucionale, në arsim kishte mungesë objektesh, financimi dhe bursash, ndërsa në biblioteka mungonin fondet e mjaftueshme të librave shqip. Të marra së bashku, këto dukuri përdoreshin për të ndërtuar tezën se pozita e gjuhës shqipe ishte e kufizuar në disa nivele njëkohësisht.
Mungesa e librit shqip kishte pasoja që shkonin përtej çështjes së gjuhës. Ajo ndikonte drejtpërdrejt në cilësinë e shkollimit. Nxënësi që mësonte në shqip kishte nevojë për literaturë plotësuese në të njëjtën gjuhë, studenti kishte nevojë për tekste profesionale e shkencore, ndërsa mësuesi duhej të kishte në dispozicion libra dhe materiale që i mundësonin ta pasuronte procesin mësimor. Pa një fond të mjaftueshëm botimesh, zhvillimi i arsimit në gjuhën shqipe rrezikonte të mbetej më i kufizuar sesa vetë zgjerimi formal i rrjetit shkollor.
Çështja kishte edhe një dimension kulturor. Libri në gjuhën amtare ishte mjet për transmetimin e historisë, letërsisë dhe kujtesës kolektive. Për një popullsi që po kalonte nëpër një proces të shpejtë të zgjerimit të arsimit, shtimi i botimeve dhe bibliotekave në shqip ishte një parakusht për krijimin e një hapësire më të qëndrueshme kulturore dhe intelektuale shqiptare në Kosovë.
Në këtë pikë, raporti kalonte nga mungesa e bibliotekave dhe librave te një problem edhe më themelor: analfabetizmi. Pavarësisht masave që ishin shpallur për luftimin e tij, Lidhja Kosovare pohonte se shumë prej tyre kishin mbetur kryesisht “në letër”, pra në nivelin e vendimeve dhe zotimeve formale, pa dhënë rezultatet e pritura në praktikë.
Vetë formulimi se masat kishin “mbetur në letër” përmbante një kritikë të drejtpërdrejtë ndaj hendekut ndërmjet politikave të shpallura dhe zbatimit të tyre. Ashtu si në çështjen e dygjuhësisë, edhe këtu raporti përpiqej të tregonte se ekzistenca e një vendimi apo programi nuk ishte e mjaftueshme. Rezultati duhej të matej me ndryshimin konkret të gjendjes së popullsisë.
Sipas raportit, madje nuk dihej me saktësi numri i analfabetëve në Kosovë. Vetë mungesa e një shifre të përcaktuar paraqitej si tregues i seriozitetit të problemit. Nëse nuk ekzistonte një pasqyrë e saktë e numrit, moshës dhe shpërndarjes së personave analfabetë, bëhej më e vështirë edhe hartimi i politikave efikase për përfshirjen e tyre në programet e arsimimit.
Megjithatë, Lidhja Kosovare jepte një vlerësim të përafërt, sipas të cilit analfabetizmi sillej rreth 30 për qind të popullsisë[5]. Nëse kjo shifër merret sipas mënyrës se si paraqitet në raport, ajo dëshmonte për një problem me përmasa të konsiderueshme. Pothuajse një e treta e popullsisë do të mbetej jashtë aftësisë bazë për të lexuar dhe shkruar, në një periudhë kur Jugosllavia po kalonte nëpër procese të industrializimit, urbanizimit dhe zgjerimit të arsimit. Për raportin, shqetësimi bëhej edhe më i madh për shkak të strukturës moshore të analfabetëve. Sipas të dhënave të tij, rreth 80 për qind e tyre i përkisnin grupmoshës nga 7 deri në 34 vjeç[6]. Kjo e ndryshonte thellësisht natyrën e problemit. Nëse analfabetizmi do të ishte përqendruar kryesisht te brezat e moshuar, ai mund të interpretohej si një trashëgimi e së kaluarës që po zvogëlohej gradualisht. Por prania e tij në përmasa të mëdha ndër të rinjtë nënkuptonte, sipas Lidhjes Kosovare, se problemi vazhdonte të riprodhohej edhe në brezat e rinj.
Pikërisht këtu bëhej veçanërisht alarmues paralajmërimi i mëparshëm i “Rilindjes”, sipas të cilit, nëse mungesa e kapaciteteve shkollore vazhdonte, numri i fëmijëve të paregjistruar mund të rritej edhe më shumë. Të dyja të dhënat plotësonin njëra-tjetrën në argumentimin e raportit: fëmijët që nuk hynin në shkollë sot mund të shndërroheshin në pjesë të statistikave të analfabetizmit nesër. Kështu krijohej një zinxhir i pabarazisë arsimore. Mungesa e shkollave pengonte regjistrimin; largësia nga objektet shkollore vështirësonte vijimin e rregullt; varfëria dhe mungesa e bursave pengonin vazhdimin e shkollimit; mungesa e bibliotekave dhe e librave shqip kufizonte zhvillimin kulturor; ndërsa të gjitha këto së bashku mund të kontribuonin në ruajtjen e niveleve të larta të analfabetizmit.
Problemi duhet vendosur edhe në kontekstin e trashëgimisë arsimore të Kosovës. Pas vitit 1945, zgjerimi i arsimit fillor dhe i shkollimit në gjuhën shqipe kishte sjellë ndryshime të rëndësishme, por Kosova nisej nga një nivel shumë i ulët i zhvillimit arsimor. Përhapja e analfabetizmit, sidomos në zonat rurale, mungesa e objekteve dhe e kuadrove mësimore, si dhe rritja e shpejtë e popullsisë e bënin kapërcimin e kësaj trashëgimie një proces të vështirë.
Pikërisht për këtë arsye, formulimi i Lidhjes Kosovare se masat kishin mbetur “në letër” duhet lexuar edhe si pjesë e gjuhës së saj kritike politike. Nuk do të ishte e saktë të nënkuptohej se gjatë periudhës së pasluftës nuk kishte pasur fare zgjerim të arsimit apo përpjekje kundër analfabetizmit. Përkundrazi, rrjeti arsimor në gjuhën shqipe ishte zgjeruar. Kritika e raportit drejtohej ndaj faktit se, sipas tij, ritmi dhe përmasat e këtij zhvillimi nuk ishin të mjaftueshme për t’iu përgjigjur nevojave reale të popullsisë.
Pabarazia e fondit bibliotekar e bënte këtë proces edhe më të ndërlikuar. Lufta kundër analfabetizmit nuk përfundonte me mësimin mekanik të shkrimit dhe leximit. Që aftësia për të lexuar të ruhej dhe të zhvillohej, duhej të ekzistonin libra, gazeta, revista dhe biblioteka të arritshme për popullsinë. Pa një mjedis të tillë kulturor, përfitimet e arsimimit fillestar mund të mbeteshin të kufizuara.
Prandaj, raporti e shihte bibliotekën si pjesë të së njëjtës infrastrukturë emancipimi me shkollën. Shkolla krijonte lexuesin, ndërsa biblioteka duhej ta mbante gjallë kulturën e leximit. Mungesa e njërës dobësonte efektin e tjetrës. Në këtë kuptim, numri i kufizuar i librave në shqip merrte një peshë që shkonte shumë përtej statistikës bibliotekare.
Kjo kishte rëndësi të posaçme edhe për krijimin e inteligjencës shqiptare, problem të cilin raporti e kishte trajtuar më herët përmes krahasimit ndërmjet numrit të kuadrove shqiptare dhe atyre serbe e malazeze. Për të formuar mësues, profesorë, mjekë, juristë, inxhinierë dhe studiues nuk mjaftonte vetëm hapja e shkollave. Duhej të krijohej një mjedis i plotë intelektual, me libra, biblioteka, botime, institucione kulturore dhe mundësi për studim të vazhdueshëm.
Në këtë mënyrë, Lidhja Kosovare përpiqej t’i paraqiste audiencës evropiane një problem që kishte dimension arsimor, kulturor, ekonomik dhe kombëtar njëkohësisht. Mungesa e bibliotekave dhe e librave shqip lidhej me pozitën e gjuhës; analfabetizmi lidhej me mungesën e shkollave; mungesa e shkollimit lidhej me numrin e vogël të kuadrove; ndërsa mungesa e kuadrove ndikonte më tej në përfaqësimin e shqiptarëve në institucionet publike.
Megjithatë, pikërisht fakti që raporti përdorte tregues të tillë është me vlerë për të kuptuar strategjinë argumentuese të Lidhjes Kosovare në vitin 1970. Organizata nuk kërkonte ta paraqiste çështjen e Kosovës vetëm si konflikt politik ose kombëtar. Ajo përpiqej ta ndërtonte argumentin edhe mbi tregues të jetës së përditshme: shkollën që mungonte, bursën që nuk mjaftonte, librin shqip që ishte i pakët dhe qytetarin që ende nuk dinte të lexonte e të shkruante.
Në fund, problemi i bibliotekave dhe i analfabetizmit shfaqej si vazhdim logjik i gjithë analizës së mëparshme. Barazia, sipas kësaj narrative, nuk mund të matej vetëm me dispozita kushtetuese apo me deklarata politike. Ajo duhej të shihej në mundësinë e një fëmije për të hyrë në shkollë, të një studenti për të marrë bursë, të një qytetari për të përdorur shqipen dhe të një lexuesi për të gjetur libra në gjuhën e vet. Pikërisht në këto përvoja konkrete Lidhja Kosovare kërkonte të gjente matësin e vërtetë të pozitës së shqiptarëve në Kosovën e fillimit të viteve 1970.
Vijon
[1] “Shkollimi i shqiptarëve – problem akut e aktual”, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
