[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Rëndësia historike e gazetës “Besa” dhe kujtesës kombëtare
Gazeta “Besa”, që botohej në Stamboll, nuk e kufizonte veprimtarinë e saj publicistike vetëm në përcjelljen dhe komentimin e zhvillimeve të drejtpërdrejta politike. Ndonëse çështjet politike zinin një hapësirë të konsiderueshme në faqet e saj, profili i gazetës ishte dukshëm më i gjerë. Ajo përpiqej të pasqyronte jetën e shqiptarëve kudo që ata jetonin, duke u shndërruar gradualisht në një tribunë ku ndërthureshin politika, historia, kultura, kujtesa kombëtare dhe veprimtaria e diasporës shqiptare.
Në këtë kuptim, “Besa” mund të shihet jo vetëm si gazetë politike e mërgatës, por edhe si një hapësirë komunikimi ndërmjet bashkësive shqiptare të shpërndara në vende të ndryshme. Në faqet e saj gjenin vend lajme, artikuj, komente, letra, përkujtime dhe materiale të tjera që vinin nga mjedise të ndryshme ku jetonin shqiptarët. Kjo shumëllojshmëri gjeografike e materialeve krijonte përshtypjen e një rrjeti të gjerë komunikimi, përmes të cilit mërgata përpiqej të ruante lidhjet e saj të brendshme dhe, njëkohësisht, marrëdhënien me çështjet që preknin kombin shqiptar në përgjithësi.
Një orientim i tillë kishte rëndësi të veçantë për komunitetet shqiptare jashtë atdheut. Shpërndarja në vende të ndryshme krijonte rrezikun e shkëputjes së tyre jo vetëm nga vendlindja, por edhe nga njëri-tjetri. Shtypi mund ta zvogëlonte këtë distancë. Nëpërmjet gazetës, një veprimtari e organizuar në Stamboll, Romë, Nju Jork apo në një qendër tjetër ku jetonin shqiptarë mund të bëhej e njohur edhe për lexuesit që ndodheshin qindra apo mijëra kilometra larg. Kështu, ngjarja lokale fitonte një dimension më të gjerë dhe bëhej pjesë e jetës së përbashkët të mërgatës.
Pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë më të rëndësishme të “Besës”. Ajo nuk e trajtonte diasporën si një tërësi të përbërë nga komunitete të izoluara, por përpiqej t’i paraqiste shqiptarët e shpërndarë në vende të ndryshme si pjesë të së njëjtës hapësirë kombëtare. Përmes lajmeve dhe shkrimeve që vinin nga qendra të ndryshme të mërgatës, krijohej një lloj harte simbolike shqiptare që nuk përcaktohej vetëm nga kufijtë gjeografikë, por nga gjuha, kujtesa, historia dhe ndjenja e përkatësisë së përbashkët.
Krahas zhvillimeve bashkëkohore, një vend të posaçëm në faqet e gazetës zinte e kaluara historike shqiptare. Redaksia tregonte interes të vazhdueshëm për figurat që në diskursin kombëtar konsideroheshin patriotë, veprimtarë dhe heronj. Përkujtimi i tyre nuk kishte vetëm funksion informues. Nëpërmjet rikthimit të figurave të së kaluarës, gazeta përpiqej të ndërtonte dhe të ruante një vazhdimësi të kujtesës historike, duke ua përcjellë atë edhe brezave të shqiptarëve që jetonin larg vendit të origjinës.
Në këtë mënyrë, figura e patriotit dhe e heroit kombëtar merrte një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë, përmes shkrimeve përkujtimore nderoheshin individët që redaksia i konsideronte të rëndësishëm për historinë dhe çështjen kombëtare. Nga ana tjetër, këto figura paraqiteshin si modele morale dhe politike për brezat e rinj. Sakrifica, qëndresa, besnikëria ndaj atdheut dhe përkushtimi ndaj lirisë shndërroheshin në vlera që gazeta synonte t’i mbante të pranishme në vetëdijen e lexuesve.
Kjo shpjegon edhe hapësirën që “Besa” u jepte përvjetorëve dhe përkujtimeve historike. Përkujtimi i figurave kombëtare apo i ngjarjeve të rëndësishme nuk ishte vetëm kthim sentimental drejt së kaluarës. Ajo shërbente si një mënyrë për ta lidhur historinë me problemet dhe aspiratat e së tashmes. Në këtë lloj publicistike, e kaluara interpretohej shpesh në funksion të nevojave të momentit: heroizmi i brezave të mëparshëm paraqitej si frymëzim për qëndresën e brezit bashkëkohor, ndërsa idealet e figurave historike përdoreshin për të përforcuar mesazhet politike dhe kombëtare të gazetës.
Shembujt e trajtuar në faqet e saj e dëshmojnë këtë prirje. Përkujtimi i 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, aktivitetet e organizuara nga shqiptarët e mërgatës, telegramet dhe fjalimet e personaliteteve të ndryshme, si edhe botimi i poezive me frymë patriotike, nuk paraqiteshin si materiale të shkëputura nga njëra-tjetra. Ato ishin pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të ruajtur një narrativë të vazhdimësisë kombëtare dhe për ta lidhur atë me jetën politike të diasporës.
Në të njëjtën frymë duhet parë edhe botimi i poezive dhe shkrimeve kushtuar figurave apo idealeve kombëtare. Poezia patriotike, sikurse shihet edhe në rastin e krijimeve të Haki Tahës, nuk botohej vetëm për vlerën e saj estetike. Brenda një gazete të mërgatës ajo merrte edhe funksion përkujtimor e identitar. Përmes vargjeve mbi lirinë, Shqipërinë, Kosovën, bashkimin dhe sakrificën, lexuesit përballeshin me një gjuhë emocionale që e plotësonte diskursin politik të artikujve dhe analizave.
Në këtë aspekt, “Besa” kryente njëkohësisht funksionin e kronikës dhe të arkivit të mërgatës. Ajo regjistronte aktivitete, emra, organizata, përvjetorë, takime, fjalime dhe reagime që, pa shtypin, mund të mbeteshin të dokumentuara shumë më pak. Për studiuesin e sotëm, pikërisht kjo shumëllojshmëri e materialeve e bën gazetën një burim me interes për rindërtimin e jetës politike, kulturore dhe shoqërore të një pjese të diasporës shqiptare.
Natyrisht, si çdo gazetë me profil të përcaktuar politik, edhe “Besa” duhet lexuar me kritikën e nevojshme të burimit. Përzgjedhja e figurave që nderoheshin, ngjarjeve që botoheshin dhe interpretimeve që u jepeshin atyre pasqyronte orientimin ideor të redaksisë dhe të rrethit politik që qëndronte pranë saj. Prandaj, faqet e gazetës nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht të gjithë spektrin e mendimit shqiptar të kohës. Ato dëshmojnë, para së gjithash, mënyrën se si një pjesë e mërgatës shqiptare e perceptonte historinë, të tashmen dhe çështjen kombëtare.
Megjithatë, pikërisht ky karakter e bën gazetën të vlefshme si burim historik. Ajo na mundëson të kuptojmë jo vetëm çfarë kishte ndodhur, por edhe çfarë konsiderohej e rëndësishme për t’u kujtuar dhe për t’u transmetuar. Përzgjedhja e heronjve, patriotëve dhe ngjarjeve historike tregon se si ndërtohej kujtesa kolektive e mërgatës dhe cilat figura shndërroheshin në pika referimi për identitetin e saj politik e kombëtar.
Në këtë mënyrë, faqet e “Besës” krijonin një lidhje të vazhdueshme ndërmjet tri hapësirave: atdheut, mërgatës dhe kujtesës historike. Lajmet nga komunitetet shqiptare mbanin të gjalla lidhjet ndërmjet njerëzve të shpërndarë nëpër botë; analizat politike përpiqeshin të orientonin opinionin e lexuesve për zhvillimet e kohës; ndërsa shkrimet për patriotët dhe heronjtë kombëtarë krijonin një urë simbolike me të kaluarën.
Prandaj, rëndësia e gazetës “Besa” nuk duhet kërkuar vetëm në artikujt e saj politikë. Ajo që e karakterizonte ishte përpjekja për të ndërtuar një hapësirë më të gjerë shqiptare të komunikimit dhe kujtesës. Duke botuar materiale nga vende të ndryshme ku jetonin shqiptarët dhe duke u kushtuar vëmendje të posaçme figurave që i konsideronte patriotë dhe heronj kombëtarë, gazeta synonte të ruante ndjenjën e vazhdimësisë historike dhe të përkatësisë kombëtare. Në këtë mënyrë, “Besa” ishte njëkohësisht zë politik i një pjese të mërgatës, kronikë e veprimtarisë së saj dhe bartëse e një kujtese historike që kërkohej të përcillej nga një brez te tjetri.
Angazhimi i Lidhjes Kosovare në Kongresin e 20-të të BFKEE
Një hapësirë të rëndësishme në veprimtarinë politike dhe ndërkombëtare të mërgatës shqiptare zinte edhe Lidhja Kosovare, e cila përpiqej që çështjen e Kosovës dhe pozitën e shqiptarëve në Jugosllavinë e atëhershme ta paraqiste përpara organizatave dhe forumeve evropiane. Një dëshmi e këtij angazhimi gjendet edhe në shkrimin me titull “Lidhja Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Ethnike Evropiane, me 6–9 maj 1970”, ku njoftohej për pjesëmarrjen e përfaqësuesve të saj në këtë tubim ndërkombëtar.
Sipas shkrimit, Kongresi i 20-të i Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane (BFKEE) u zhvillua në Eisenstadt, në Burgenland të Austrisë, nga 6 deri më 9 maj 1970. Vetë pjesëmarrja në një tubim të këtij karakteri kishte rëndësi për Lidhjen Kosovare, sepse i krijonte mundësi që veprimtaria e saj të dilte jashtë rrethit të organizatave shqiptare të mërgatës dhe të vendosej në kontakt me përfaqësues të komuniteteve të tjera etnike evropiane.
Në artikull theksohej posaçërisht se Lidhja Kosovare merrte pjesë me të drejta të barabarta në Bashkimin Federalist. Ky formulim nuk ishte i parëndësishëm për mënyrën se si gazeta dëshironte ta paraqiste pozitën e organizatës. Për redaksinë, pjesëmarrja me status të barabartë përbënte një dëshmi të pranisë së organizuar të përfaqësuesve të mërgatës kosovare në një strukturë ndërkombëtare që merrej me problematikën e komuniteteve etnike dhe të pakicave në Evropë.
Në kontekstin politik të fillimit të viteve shtatëdhjetë, një përfaqësim i tillë merrte një peshë të veçantë. Çështjet e komuniteteve etnike, të të drejtave kulturore e gjuhësore dhe të raporteve ndërmjet shteteve dhe pakicave përbënin një fushë të rëndësishme të diskutimeve evropiane. Për organizatat e mërgatës shqiptare, pjesëmarrja në forume të tilla krijonte një kanal përmes të cilit mund të paraqiteshin shqetësimet dhe interpretimet e tyre lidhur me pozitën e shqiptarëve të Kosovës.
Kjo veprimtari duhet parë edhe në kuadër të një strategjie më të gjerë të ndërkombëtarizimit të çështjes së Kosovës. Organizatat e mërgatës kishin mundësi të kufizuara për të ndikuar drejtpërdrejt mbi zhvillimet politike në Jugosllavi. Për këtë arsye, një pjesë e aktivitetit të tyre përqendrohej në krijimin e kontakteve jashtë vendit, pjesëmarrjen në kongrese, hartimin e memorandumeve, komunikimin me organizata ndërkombëtare dhe informimin e opinionit të huaj. Në këtë mënyrë synohej që çështja e Kosovës të mos mbetej vetëm problem i diskutuar ndër shqiptarë, por të bëhej e njohur edhe në qarqet politike dhe shoqërore evropiane.
Pjesëmarrja në Kongresin e Eisenstadt-it duhet kuptuar pikërisht brenda kësaj logjike. Përfaqësuesit e Lidhjes Kosovare kishin mundësinë të takoheshin me delegatë të komuniteteve të tjera etnike, të shkëmbenin përvoja dhe të krijonin lidhje me organizata që vepronin në fusha të ngjashme. Për një organizatë të mërgatës, këto kontakte kishin vlerë jo vetëm për shkak të vetë kongresit, por edhe për rrjetet e komunikimit që mund të krijoheshin përmes tij.
Sipas njoftimit, Lidhja Kosovare përfaqësohej nga sekretari i saj i përgjithshëm, Prof. Luan Gashi, Dr. Ramazan Shpati dhe Rev. Jusuf Azemi[1]. Përfaqësimi përmes disa delegatëve dëshmon për rëndësinë që organizata i kishte kushtuar këtij kongresi. Delegacioni nuk kishte vetëm një funksion simbolik të pranisë në takim, por, sipas mënyrës se si ngjarja paraqitej në gazetë, synonte të jepte një kontribut aktiv në punimet e tij.
Në veçanti, prania e Prof. Luan Gashit, në cilësinë e sekretarit të përgjithshëm të Lidhjes, e vendoste përfaqësimin në nivelin e drejtuesve të organizatës. Kjo tregon se kongresi konsiderohej një aktivitet me rëndësi të mjaftueshme që Lidhja të përfaqësohej nga një prej figurave të saj drejtuese. Bashkë me Dr. Ramazan Shpatin dhe Rev. Jusuf Azemin, delegacioni krijonte një përfaqësim që synonte të artikulonte në mënyrë të organizuar qëndrimet e Lidhjes në një mjedis ndërkombëtar.
Përmes pjesëmarrjes në një forum të tillë, Lidhja Kosovare kërkonte njëkohësisht prani, dëgjueshmëri dhe legjitimitet ndërkombëtar. Vetë mundësia për të qenë pjesë e diskutimeve me organizata të tjera evropiane mund të shërbente për të krijuar njohje të çështjes së Kosovës në mjedise ku informacioni për shqiptarët e Jugosllavisë mund të ishte i kufizuar. Në këtë aspekt, kongreset nuk ishin vetëm takime organizative, por edhe vende ku zhvillohej një formë e diplomacisë politike të mërgatës.
Në të njëjtën kohë, kjo pjesëmarrje duhet parë në kontekstin e zhvillimeve që po ndodhnin në Kosovë dhe në Jugosllavi në fund të viteve 1960 dhe fillim të viteve 1970. Pas demonstratave të vitit 1968, çështjet që lidheshin me pozitën politike, kombëtare, kulturore dhe gjuhësore të shqiptarëve kishin marrë një dukshmëri më të madhe. Në këtë klimë, organizatat shqiptare jashtë Jugosllavisë ndiqnin me vëmendje zhvillimet dhe përpiqeshin t’i interpretonin ato për opinionin ndërkombëtar nga këndvështrimi i tyre politik.
Për gazetën “Besa”, raportimi mbi pjesëmarrjen e Lidhjes Kosovare në këtë kongres kishte gjithashtu një funksion të qartë informues dhe mobilizues. Lexuesve të mërgatës u bëhej e ditur se çështja e Kosovës po artikulohej edhe jashtë rretheve shqiptare dhe se përfaqësues të organizatave të saj merrnin pjesë në struktura evropiane. Kështu, lajmi për kongresin shërbente njëkohësisht për të dokumentuar veprimtarinë e Lidhjes dhe për t’i dhënë asaj një dimension më të gjerë ndërkombëtar.
Në aspektin historik, rëndësia e një veprimtarie të tillë nuk duhet matur vetëm me rezultatet e menjëhershme që mund të ketë prodhuar një kongres i vetëm. Vlera e saj qëndron edhe në vazhdimësinë e përpjekjeve për krijimin e kontakteve ndërkombëtare. Kongres pas kongresi, takim pas takimi dhe përmes komunikimit me organizata të ndryshme, mërgata përpiqej të krijonte një rrjet ku informacioni mbi Kosovën mund të qarkullonte jashtë hapësirës shqiptare.
Në këtë drejtim, Lidhja Kosovare shfaqet si një organizatë që kërkonte ta zhvendoste veprimtarinë e saj nga niveli thjesht komunitar drejt një veprimi më të strukturuar ndërkombëtar. Në vend që çështjet e Kosovës të diskutoheshin vetëm në tubime shqiptare, synohej që ato të paraqiteshin përpara organizatave ku merrnin pjesë edhe komunitete të tjera evropiane. Kjo përbënte një mënyrë për ta vendosur përvojën shqiptare në një debat më të gjerë mbi çështjet etnike dhe të drejtat e komuniteteve në Evropë.
Shkrimi i “Besës” pasqyronte mënyrën se si vetë mërgata dhe organizatat e lidhura me të dëshironin ta paraqisnin veprimtarinë e Lidhjes Kosovare. Pohimet për statusin, kontributin dhe ndikimin e delegacionit duhen dalluar nga vlerësimi i pavarur i rezultateve konkrete të kongresit. Për një rindërtim të plotë historik, të dhënat e gazetës do të ishin të dobishme të ballafaqoheshin edhe me dokumentet zyrtare, procesverbalet dhe rezolutat e vetë Kongresit të 20-të.
Megjithatë, si dëshmi e aktivitetit politik të diasporës, artikulli mbetet me interes të veçantë. Ai tregon se Lidhja Kosovare nuk e konceptonte veprimtarinë e saj vetëm brenda komunitetit shqiptar, por kërkonte të ishte e pranishme edhe në organizata evropiane dhe të ndërtonte lidhje me përfaqësues të komuniteteve të tjera. Pjesëmarrja e Prof. Luan Gashit, Dr. Ramazan Shpatit dhe Rev. Jusuf Azemit në Kongresin e 20-të të BFKEE-së në Eisenstadt, më 6–9 maj 1970, përfaqësonte pikërisht një nga këto përpjekje për ta bërë çështjen e Kosovës të dëgjueshme përtej kufijve të botës shqiptare.
Në këtë mënyrë, raportimi i “Besës” mbi Kongresin e Eisenstadt-it plotëson panoramën më të gjerë të veprimtarisë së mërgatës shqiptare. Krahas ruajtjes së kujtesës historike, përkujtimit të figurave kombëtare dhe informimit të komuniteteve shqiptare të shpërndara në vende të ndryshme, një pjesë e rëndësishme e kësaj veprimtarie synonte edhe ndërkombëtarizimin e çështjeve shqiptare. Angazhimi i Lidhjes Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane ishte një nga format përmes së cilës kjo strategji kërkohej të vihej në jetë.
Vijon
[1]Lidhja Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Ethnike Evropiane, me 6–9 maj 1970, Gazeta “Besa”, Stamboll, 6 maj 1968
