[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Haki Taha dhe poezia e idealit të bashkimit kombëtar
Në mesin e shkrimeve me frymë të theksuar kombëtare, një vend të veçantë zë edhe poezia e Haki Tahës, e ndërtuar mbi motivin e qëndresës, sakrificës dhe aspiratës për bashkim kombëtar. Përmes vargut poetik, autori artikulon një ideal politik e kombëtar që e lidh lirinë e shqiptarëve me bashkimin e tyre dhe me ekzistencën e një shteti shqiptar të lirë e të pavarur. Poezia, në këtë mënyrë, nuk mbetet vetëm një krijim letrar, por merr karakterin e një thirrjeje drejtuar bashkëkombësve dhe, në mënyrë të veçantë, brezit të ri.
Në qendër të saj qëndron ideja e luftës për bashkimin kombëtar, e paraqitur si një kauzë e drejtë dhe si detyrim ndaj atdheut. Në botëkuptimin që përcjell poezia, liria nuk konceptohet thjesht si çlirim individual apo si ndryshim i rrethanave politike, por si realizim i një aspirate më të gjerë kombëtare. Shqipëria shfaqet si pika rreth së cilës ndërtohen ndjenjat e përkatësisë, besnikërisë dhe sakrificës, ndërsa ideali kombëtar vendoset mbi interesin individual.
Një adresim të veçantë poeti ia kushton djelmënisë shqiptare, të cilën e sheh si bartëse të së ardhmes dhe si forcë të aftë për ta mbrojtur idealin kombëtar. Kjo zgjedhje nuk është e rastësishme. Në letërsinë patriotike shqiptare, rinia është paraqitur shpesh si simbol i vazhdimësisë, i energjisë dhe i gatishmërisë për veprim. Edhe te Haki Taha, thirrja drejtuar të rinjve merr formën e një amaneti politik dhe moral: brezi i ri duhet të jetë i vetëdijshëm për përgjegjësinë që, sipas poetit, ka ndaj atdheut dhe çështjes kombëtare.
Motivi i vdekjes për atdheun shfaqet si një nga elementet më të fuqishme të kësaj poezie. Mirëpo ai duhet lexuar brenda gjuhës patriotike dhe kontekstit historik në të cilin është formësuar krijimtaria e autorit. Vdekja poetizohet si sakrifica më e lartë vetëm atëherë kur lidhet me mbrojtjen e atdheut dhe me idealin e lirisë. Kështu, jeta dhe vdekja vendosen në një raport simbolik: humbja e jetës merr kuptim, sipas logjikës së poezisë, vetëm kur sakrifica bëhet në emër të një qëllimi që konsiderohet më i madh se individi.
Në këtë frymë duhet kuptuar edhe apeli drejtuar rinisë se është më mirë të vdesësh në mbrojtje të atdheut sesa të jetosh i privuar nga liria kombëtare. Kjo është një figurë karakteristike e poezisë patriotike, në të cilën sakrifica personale shndërrohet në dëshmi të besnikërisë ndaj kombit. Në rastin e Haki Tahës, ky ideal lidhet drejtpërdrejt me Shqipërinë si shtet amë, së cilës poeti i jep një ngarkesë të fuqishme emocionale dhe simbolike.
Për ta kuptuar më drejt këtë retorikë, poezia duhet vendosur në rrethanat historike dhe politike në të cilat u formësuan pikëpamjet e autorit. Ajo pasqyron një periudhë kur çështja e pozitës së shqiptarëve dhe e kufijve politikë vazhdonte të ishte pjesë e rëndësishme e diskursit kombëtar. Në një mjedis të tillë, nocione si atdheu, liria, bashkimi, Shqipëria dhe sakrifica nuk kishin vetëm kuptim poetik, por mbartnin edhe një përmbajtje të drejtpërdrejtë politike.
Pikërisht për këtë arsye, poezia e Haki Tahës mund të lexohet në dy rrafshe. Në rrafshin letrar, ajo përdor gjuhën emocionale të poezisë patriotike, duke ngritur në nivel simbolik figurën e atdheut dhe të sakrificës. Në rrafshin historik, ndërkaq, ajo dëshmon për një mënyrë të caktuar të konceptimit të çështjes kombëtare shqiptare dhe për intensitetin me të cilin kjo çështje përjetohej nga një pjesë e intelektualëve dhe veprimtarëve të kohës.
Në këtë kontekst, edhe përdorimi i nocionit “shteti amë – Shqipëria”[1] ka një domethënie të posaçme. Shqipëria nuk paraqitet vetëm si një realitet territorial dhe shtetëror, por si qendër simbolike e përkatësisë kombëtare. Në imagjinaren poetike të autorit, lidhja me të është lidhje me vetë atdheun, ndërsa lufta për bashkim shndërrohet në vazhdimësi të përpjekjes historike për liri dhe vetëvendosje.
Në të njëjtën kohë, një lexim bashkëkohor historiografik duhet ta dallojë qartë gjuhën poetike të burimit nga gjuha e historianit. Thirrjet për sakrificë dhe vdekje nuk duhen marrë jashtë kontekstit të tyre dhe as të shndërrohen në pohime normative të analizës historike. Ato janë pjesë e retorikës patriotike të poezisë dhe dëshmojnë për botëkuptimin, emocionet dhe idealet politike që autori kërkonte t’i transmetonte audiencës së tij.
Përzgjedhja dhe botimi i një poezie të tillë në shtypin e mërgatës është po ashtu domethënës. Për një gazetë që synonte të ruante të gjallë kujtesën historike dhe çështjen kombëtare ndër shqiptarët jashtë atdheut, poezia patriotike kishte një funksion që shkonte përtej letërsisë. Ajo shërbente si mjet për të krijuar lidhje emocionale me vendin e origjinës, për të transmetuar një narrativë të qëndresës dhe për t’ua përcjellë brezave më të rinj idealet që mërgata i konsideronte themelore.
Kështu, figura e Haki Tahës dhe vargjet e tij shfaqen në faqet e gazetës si pjesë e një kujtese më të gjerë politike e kombëtare. Nëpërmjet poezisë së tij, lufta për bashkim dhe pavarësi merr një dimension emocional, ndërsa rinia shqiptare vendoset përballë një thirrjeje për besnikëri ndaj atdheut. Sakrifica paraqitet si shprehja më e skajshme e kësaj besnikërie, kurse Shqipëria ngrihet në simbolin qendror rreth të cilit ndërtohet i gjithë mesazhi poetik.
Për të ilustruar më qartë këtë frymë dhe për të ruajtur njëkohësisht zërin autentik të autorit, është me interes që vetë poezia të flasë përmes vargjeve të saj. Prandaj, nga krijimi i Haki Tahës po shkëpusim vetëm disa strofa, të cilat sintetizojnë më së miri motivet e atdheut, bashkimit, rinisë dhe sakrificës që përshkojnë poezinë:
Një shprehje të fuqishme të frymës kombëtare dhe të idealeve politike që përshkonin krijimtarinë patriotike të kohës e gjejmë në poezinë “Marshi i Djelmënisë Kosovare”. Që në titull, poezia përcakton jo vetëm subjektin të cilit i drejtohet, por edhe karakterin e mesazhit të saj. Fjala “marsh” sugjeron ritëm, lëvizje, bashkim dhe mobilizim, ndërsa “djelmënia kosovare” paraqitet si bartëse e përgjegjësisë për vazhdimin e një ideali kombëtar të trashëguar nga brezat e mëparshëm. Në këtë mënyrë, poezia ndërtohet si një kushtrim poetik, ku kujtesa historike, dhimbja për ndarjen kombëtare dhe shpresa për bashkim ndërthuren në një tërësi të vetme.
Thirrja hapëse, “Çohna vllazën”[2], i jep menjëherë poezisë karakter kolektiv. Poeti nuk i drejtohet individit të vetmuar, por një bashkësie që e quan “vëllezër”, duke e ndërtuar kështu idenë e solidaritetit kombëtar. Folja “çohna” nuk shpreh vetëm ngritjen fizike; në gjuhën poetike ajo merr kuptimin e zgjimit, ndërgjegjësimit dhe mobilizimit. Është një thirrje për të mos qëndruar indiferent ndaj asaj që autori e përjeton si “plagë t’zemrës sonë”.
Kjo “plagë” është një nga metaforat qendrore të vargjeve. Çështja kombëtare nuk paraqitet si problem abstrakt politik apo territorial, por si një dhimbje e përbashkët, e vendosur simbolikisht në zemrën e bashkësisë. Nëpërmjet këtij figuracioni, hapësira kombëtare dhe përvoja individuale bashkohen: ajo që ndodh me atdheun përjetohet si plagë personale, ndërsa dhimbja e individit shndërrohet në dhimbje kolektive.
Poeti e lidh këtë thirrje me atë që e quan “t’drejtën shejtë trashëgime”. Vetë përdorimi i fjalës “shejtë” e ngrit të drejtën kombëtare mbi nivelin e një kërkese të zakonshme politike. Ajo paraqitet si trashëgimi e shenjtë, e marrë nga të parët dhe që duhet t’u përcillet brezave të ardhshëm. Në këtë mënyrë krijohet një vijë simbolike vazhdimësie ndërmjet së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes.
Edhe motivi i “megjeve”, pra i kufijve, është i ngarkuar me domethënie politike. Vargu që shpreh aspiratën për të mbërritur “Skaj, m’skaj t’megjevet” e vendos çështjen e hapësirës kombëtare në qendër të imagjinatës poetike. Kufiri nuk perceptohet thjesht si vijë administrative, por si simbol i ndarjes që poeti dëshiron ta kapërcejë. Shprehja “herët a vonë” i jep kësaj aspirate karakterin e një bindjeje për të ardhmen: ideali mund të mos realizohet menjëherë, por në vetëdijen poetike ai paraqitet si diçka që nuk mund të shuhet.
Mbi të gjitha, poezia e ndërton argumentin e saj emocional mbi nocionin e gjakut shqiptar. Në gjuhën patriotike të kohës, gjaku simbolizon njëkohësisht përkatësinë, trashëgiminë dhe sakrificën. Ai krijon një lidhje të imagjinuar ndërmjet brezave dhe shërben për të paraqitur kombin si bashkësi historike që vazhdon përtej jetës së individit. Kjo gjuhë duhet lexuar si pjesë e retorikës poetike nacional-romantike të burimit dhe jo si formulim neutral historiografik.
Në strofën pasuese, thirrja bëhet edhe më e drejtpërdrejtë:
Kush asht djalë gjithkah t’qindrojë’
Për liri e kemi nda;
Za kushtrimi le t’ushtojë,
Bashkim na duem vlla me vlla[3].
Këtu koncepti i lirisë vendoset në qendër të mesazhit. Liria nuk paraqitet vetëm si aspiratë individuale, por si qëllim kolektiv, për të cilin kërkohet qëndrueshmëri dhe solidaritet. Shprehja “Kush asht djalë gjithkah t’qindrojë” i drejtohet drejtpërdrejt rinisë, duke e lidhur idealin e burrërisë së kohës me qëndresën dhe besnikërinë ndaj çështjes kombëtare.
Veçanërisht karakteristik është motivi i kushtrimit. “Za kushtrimi” lidhet me një traditë shumë më të hershme të kulturës shqiptare, ku kushtrimi nënkuptonte thirrjen publike për bashkim përballë një rreziku apo për një çështje të përbashkët. Në poezi, ky nocion tradicional shndërrohet në metaforë politike: zëri duhet të “ushtojë”, të përhapet dhe të arrijë te të gjithë ata që autori i konsideron pjesë të së njëjtës bashkësi kombëtare.
Kulmi i kësaj strofe gjendet në vargun “Bashkim na duem vlla me vlla.” Mesazhi këtu nuk lihet më në nivelin e simbolikës. Ideali artikulohet drejtpërdrejt: bashkimi paraqitet si kërkesa qendrore e rinisë së cilës i drejtohet poezia. Njëkohësisht, përsëritja e figurës së vëllazërisë e paraqet bashkimin jo vetëm si projekt politik, por edhe si ribashkim të pjesëtarëve të së njëjtës bashkësi.
Në strofën e fundit të fragmentit, vëmendja zhvendoset drejt Shqipërisë dhe kujtesës së të parëve:
Për këtë tokë, për t’dashmen Shqipni
Të ndjekim t’parët tonë ndër të gjitha ç’ka hoqën
Dashamir dhe stërnipa m’lavdi
Le të thonë dhe me vdekjen i ndoqën[4].
Shqipëria cilësohet “e dashmja Shqipni”, një formulim që e personifikon atdheun dhe krijon një marrëdhënie të fuqishme emocionale ndërmjet tij dhe individit. Atdheu nuk është vetëm territor; ai shndërrohet në objekt dashurie, kujtese dhe besnikërie. Pikërisht kjo mënyrë e përfytyrimit të Shqipërisë shpjegon edhe intensitetin emocional të vargjeve.
Në të njëjtën kohë, poeti thërret rininë që “të ndjekim t’parët tonë”, duke e vendosur brezin e tanishëm brenda një vazhdimësie historike. Vuajtjet e të parëve bëhen një lloj trashëgimie morale. Brezi i ri duhet të jetë i denjë për sakrificat e tyre, ndërsa brezat që do të vijnë – “stërnipat” – do të jenë ata që një ditë do të gjykojnë nëse kjo trashëgimi është ruajtur.
Kështu krijohet një strukturë interesante kohore. Të parët përfaqësojnë kujtesën dhe sakrificën; djelmënia përfaqëson të tashmen dhe përgjegjësinë; ndërsa stërnipat përfaqësojnë të ardhmen dhe gjykimin historik. Individi, sipas kësaj logjike poetike, nuk jeton vetëm për kohën e vet, por ndodhet ndërmjet detyrimit ndaj paraardhësve dhe përgjegjësisë ndaj pasardhësve.
Motivi i vdekjes në fund të fragmentit duhet kuptuar pikërisht brenda kësaj retorike të sakrificës patriotike. Vargu që dëshiron që pasardhësit të mund të thonë se ata “dhe me vdekjen i ndoqën” të parët, e paraqet sakrificën si dëshminë më të skajshme të besnikërisë ndaj idealit. Kjo është një figurë karakteristike e poezisë patriotike të periudhave të konfliktit dhe duhet lexuar si pjesë e gjuhës historike të burimit, jo si pohim normativ jashtë kontekstit të tij.
Në tërësinë e saj, “Marshi i Djelmënisë Kosovare” bashkon disa prej motiveve themelore të diskursit patriotik shqiptar: atdheun, lirinë, kufijtë, kujtesën e të parëve, rininë, kushtrimin, sakrificën dhe, mbi të gjitha, bashkimin kombëtar. Forca e poezisë qëndron pikërisht në ndërthurjen e këtyre elementeve. Argumenti politik nuk paraqitet përmes një programi të shtjelluar, por përmes emocioneve, simboleve dhe figurave që synojnë të krijojnë ndjenjën e një fati të përbashkët.
Përfshirja e kësaj poezie në faqet e gazetës merr, rrjedhimisht, një domethënie që tejkalon vlerën e saj thjesht letrare. Në kontekstin e shtypit të mërgatës, ajo shërbente edhe si mjet i kujtesës kombëtare, duke rikthyer në qarkullim një gjuhë të lidhur me Kosovën, Shqipërinë dhe aspiratën për bashkim. Për lexuesin e diasporës, vargje të tilla mund të krijonin një urë emocionale ndërmjet së kaluarës së përjetuar, realitetit të mërgimit dhe një ideali kombëtar që gazeta synonte ta mbante të gjallë.
Pikërisht për këtë arsye, poezia duhet lexuar njëkohësisht si tekst letrar dhe dokument i një kulture politike të caktuar. Ajo na dëshmon jo vetëm mënyrën se si Haki Taha e shprehte poetikisht idealin e tij, por edhe gjuhën përmes së cilës konceptet e lirisë, Kosovës, Shqipërisë dhe bashkimit kombëtar mund të komunikoheshin te një brez i tërë. Vargjet:
“Za kushtrimi le t’ushtojë,
Bashkim na duem vlla me vlla”[5]
përmbledhin në mënyrën më të drejtpërdrejtë frymën e të gjithë krijimit: një poezi e ndërtuar si marsh, një thirrje drejtuar rinisë dhe një artikulim poetik i aspiratës për liri e bashkim kombëtar.
Shkrimet në gjuhën angleze dhe komunikimi me opinionin ndërkombëtar
Një karakteristikë e veçantë e këtij numri të gazetës vërehet në faqen e gjashtë, ku pjesa më e madhe e materialeve paraqitet në gjuhën angleze. Kjo zgjedhje gjuhësore nuk duket të ketë qenë e rastësishme. Përkundrazi, ajo dëshmon për përpjekjen e redaksisë që mesazhet e saj të mos mbeteshin të kufizuara vetëm brenda rrethit të lexuesve shqiptarë, por të depërtonin edhe në një hapësirë më të gjerë komunikimi. Nëpërmjet anglishtes, gazeta synonte t’i drejtohej një publiku ndërkombëtar, i cili nuk kishte mundësi t’i ndiqte çështjet shqiptare përmes materialeve të botuara vetëm në gjuhën shqipe.
Në këtë kuptim, faqja e gjashtë mund të shihet si një lloj dritareje të gazetës drejt opinionit të jashtëm. Ndërsa pjesa tjetër e botimit u drejtohej kryesisht shqiptarëve të mërgatës, duke trajtuar historinë kombëtare, zhvillimet politike dhe problemet që shqetësonin diasporën, shkrimet në anglisht kishin një funksion tjetër. Ato synonin që çështjet shqiptare të bëheshin të kuptueshme dhe të komunikueshme edhe për lexuesin e huaj, duke e nxjerrë diskursin politik të gazetës nga kufijtë e komunitetit shqiptar.
Përdorimi i gjuhës angleze merr rëndësi të veçantë po të vendoset në kontekstin historik të veprimtarisë së mërgatës shqiptare. Organizatat dhe botimet e diasporës nuk kishin për qëllim vetëm ruajtjen e lidhjeve ndërmjet shqiptarëve të shpërndarë jashtë atdheut. Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tyre lidhej me përpjekjen për të informuar qarqet politike, intelektuale dhe shoqërore të vendeve ku vepronin mbi zhvillimet shqiptare. Për këtë arsye, komunikimi në një gjuhë ndërkombëtare ishte një mjet i rëndësishëm për zgjerimin e audiencës dhe për ndërkombëtarizimin e çështjeve që gazeta konsideronte të rëndësishme.
Në këtë perspektivë, shkrimet në anglisht fitonin edhe një funksion të qartë informues. Ato mund t’u drejtoheshin lexuesve të huaj që kishin pak njohuri për Shqipërinë dhe shqiptarët, por edhe përfaqësuesve të institucioneve, organizatave, qarqeve akademike, mediave apo grupeve politike që mund të interesoheshin për zhvillimet në Ballkan. Për një gazetë të mërgatës, mundësia për ta paraqitur drejtpërdrejt këndvështrimin e vet në anglisht ishte shumë më e rëndësishme sesa të priste që çështjet shqiptare të interpretoheshin vetëm përmes burimeve të tjera.
Në të njëjtën kohë, kjo zgjedhje tregon se redaksia ishte e vetëdijshme se ekzistonin dy nivele të komunikimit. Në gjuhën shqipe mund t’i drejtohej një publiku që njihte historinë, kontekstin dhe terminologjinë politike shqiptare, ndërsa në anglisht mesazhi duhej të përshtatej për një lexues tjetër, i cili nuk e kishte domosdoshmërisht të njëjtën njohje paraprake. Për këtë arsye, materialet e destinuara për opinionin ndërkombëtar kishin edhe funksionin e shpjegimit dhe të paraqitjes së çështjeve shqiptare në një formë që mund të kuptohej jashtë mjedisit kombëtar.
Ky orientim është veçanërisht domethënës nëse merret parasysh karakteri politik i shumë prej materialeve të gazetës. Në faqet e saj trajtoheshin çështje që lidheshin me historinë shqiptare, zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore, komunizmin, marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave, veprimtarinë e mërgatës dhe aspiratat politike të saj. Duke i paraqitur tema të tilla edhe në anglisht, redaksia synonte që interpretimi i saj mbi zhvillimet shqiptare të mos qarkullonte vetëm brenda diasporës, por të bëhej pjesë, aq sa ishte e mundur, edhe e debatit më të gjerë ndërkombëtar.
Në këtë mënyrë, gazeta merrte edhe tiparet e një instrumenti të diplomacisë publike të mërgatës. Ajo nuk kishte fuqi institucionale shtetërore, por përmes shtypit mund të informonte, të argumentonte dhe të përpiqej të ndikonte në mënyrën se si çështja shqiptare perceptohej nga të huajt. Anglishtja ishte mjeti që i mundësonte këtij diskursi të kalonte kufirin gjuhësor dhe të kërkonte një audiencë më të gjerë.
Një praktikë e tillë dëshmon gjithashtu se botuesit e gazetës nuk e shihnin opinionin ndërkombëtar si një element të parëndësishëm. Përkundrazi, duket se ekzistonte bindja se çështjet shqiptare duhej të njiheshin jashtë komunitetit shqiptar dhe se mbështetja ose së paku mirëkuptimi ndërkombëtar mund të kishte rëndësi për kauzat që mërgata përpiqej të artikulonte. Për këtë arsye, informimi i të huajve shndërrohej në një pjesë të veprimtarisë së saj politike dhe publicistike.
Nga pikëpamja historiografike, prania e një faqeje të dominuar nga materiale në gjuhën angleze është me interes edhe për studimin e vetë shtypit të diasporës. Ajo tregon se gazeta nuk duhet parë vetëm si mjet komunikimi të brendshëm të komunitetit. Përmbajtja e saj kishte të paktën pjesërisht edhe një destinacion të jashtëm, çka nënkupton se redaksia mendonte njëkohësisht për dy kategori lexuesish: shqiptarin e mërguar, të cilit i drejtohej për ruajtjen e kujtesës dhe mobilizimin kombëtar, dhe lexuesin ndërkombëtar, të cilit kërkonte t’i shpjegonte problemet shqiptare dhe t’i paraqiste këndvështrimin politik të mërgatës.
Për më tepër, përdorimi i anglishtes mund të shihet si pjesë e një strategjie më të gjerë për ta bërë çështjen shqiptare të pranishme në hapësirën publike ndërkombëtare. Për një komunitet politikisht aktiv jashtë atdheut, publikimi në gjuhën e vendeve dhe qarqeve ku kërkohej të krijohej ndikim ishte një mënyrë për të kapërcyer izolimin që mund të sillte komunikimi vetëm në shqip. Në këtë kuptim, përkthimi ose hartimi i materialeve drejtpërdrejt në anglisht nuk ishte thjesht veprim gjuhësor, por edhe zgjedhje politike dhe komunikative.
Prandaj, faqja e gjashtë e gazetës, me shkrimet e saj kryesisht në gjuhën angleze, përfaqëson një aspekt domethënës të veprimtarisë publicistike të mërgatës shqiptare. Përmes saj, redaksia kërkonte të dilte përtej komunikimit të brendshëm dhe t’i drejtohej opinionit të gjerë ndërkombëtar, duke e paraqitur çështjen shqiptare në një gjuhë të kuptueshme për lexuesin e huaj. Në këtë mënyrë, gazeta synonte jo vetëm të informonte shqiptarët për zhvillimet politike dhe historike, por edhe të krijonte një hapësirë komunikimi me botën e jashtme, duke e shndërruar shtypin në një mjet për prezantimin dhe ndërkombëtarizimin e problemeve dhe aspiratave shqiptare.
Vijon
[1]Haki Taha, “Marshi i Djelmënisë Kosovare”, gazeta “Besa”, Stamboll, 6 maj 1968
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty, f.6.
[5] Po aty.
