BIRI I TREVAVE ILIRE, SHËN JERONIMI ËSHTË FJALA QË I KAPËRCEN GJUHËT DHE SHEKUJT

Shkruan: Dom Fran Sopi

Shën Jeronimi, biri i trevave ilire dhe një ndër mendjet më të ndritura të Kishës universale, mbetet dëshmitar i madh i Fjalës së Hyjit, e cila kapërcen gjuhët, popujt dhe shekujt. Me jetën, dijen dhe përkushtimin e tij, ai e bëri Shkrimin e Shenjtë më të afërt për Kishën dhe për njeriun që kërkon ta dëgjojë zërin e Hyjit në gjuhën e zemrës së vet. Pra, sot, në ditën e Shën Jeronimit, Kisha Katolike na fton të ndalemi para një prej figurave më të mëdha të krishterimit të hershëm: meshtarit, dijetarit, murgut dhe Doktorit të Kishës, i cili ia kushtoi jetën studimit, përkthimit dhe shpjegimit të Shkrimit të Shenjtë. Kjo ditë nuk është vetëm përkujtim liturgjik, por edhe thirrje për të reflektuar mbi vendin që Fjala e Hyjit zë në jetën tonë personale, familjare dhe kishtare.

Shën Jeronimi nuk ishte thjesht njohës i gjuhëve të lashta. Ai ishte njeriu që kuptoi se ndërmjet tekstit biblik dhe bashkësisë së besimtarëve duhej ndërtuar një urë e gjallë. Për të, përkthimi nuk ishte ushtrim filologjik, as dëshmi e dijes personale, por shërbim ndaj Kishës dhe ndaj njeriut që dëshironte ta dëgjonte Fjalën e Hyjit në një gjuhë të kuptueshme. Në këtë kuptim, jeta e tij lexohet në dritën e pohimit të Ungjillit sipas Gjonit: “Fjala u bë njeri” (Gjn 1,14). Sikurse Fjala e amshuar hyri në historinë njerëzore dhe mori natyrën tonë, ashtu edhe Fjala e shkruar duhet të hyjë në gjuhën, kulturën dhe jetën e çdo populli. Përkthimi biblik bëhet kështu një formë e mishërimit kulturor të mesazhit hyjnor.

Shën Jeronimi lindi rreth viteve 345–347 në Stridon, në kufirin ndërmjet Dalmacisë dhe Panonisë, brenda hapësirës së Ilirikut romak. Vendndodhja e saktë e Stridonit vazhdon të diskutohet, por prejardhja e tij nga kjo botë ilire mbetet domethënëse edhe për ne që jetojmë në hapësirën e Dardanisë së lashtë. Megjithatë, Jeronimi nuk duhet mbyllur brenda përcaktimeve kombëtare moderne. Ai i përkiste botës romake të vonë dhe, mbi të gjitha, Kishës universale. Në Romë mori formim të gjerë në gramatikë, retorikë dhe letërsi klasike. E njihte latinishten dhe greqishten, ndërsa më vonë, me mundim dhe disiplinë të madhe, mësoi edhe hebraishten. Kjo përgatitje e jashtëzakonshme gjuhësore nuk mbeti pasuri private. Jeronimi e vuri dijen e vet në shërbim të interpretimit biblik, predikimit dhe formimit të popullit të Hyjit.
Në vitin 382, Papa Damasi I i besoi detyrën e rishikimit të përkthimeve latine të Shkrimit të Shenjtë. Në atë kohë qarkullonin versione të ndryshme të teksteve biblike, të njohura përgjithësisht si Vetus Latina. Ndryshimet ndërmjet tyre krijonin vështirësi në liturgji, në mësimin e fesë dhe në predikim.

Jeronimi nisi me rishikimin e Ungjijve latinë, duke i krahasuar me dorëshkrimet greke. Pas vendosjes në Betlehem, në vitin 386, iu kushtua në mënyrë të veçantë përkthimit dhe komentimit të Shkrimit. Për pjesën më të madhe të Besëlidhjes së Vjetër iu kthye drejtpërdrejt tekstit hebraik, duke e krahasuar atë me përkthimet greke dhe me traditën e mëparshme latine.

Nga kjo punë shumëvjeçare u formësua ajo që më vonë u njoh si Vulgata. Ajo nuk u krijua menjëherë dhe jo çdo pjesë e saj ishte përkthim personal i Jeronimit. Vulgata u formua gradualisht nga përkthimet dhe rishikimet e tij, të bashkuara me tekste të traditës së vjetër latine. Megjithatë, puna e Jeronimit përbën boshtin e saj themelor.

Madhështia e tij nuk qëndron vetëm në njohjen e tri gjuhëve biblike. Ajo që e bën veprën e Jeronimit të jashtëzakonshme është vetëdija për përgjegjësinë e përkthyesit. Ai e kuptonte se përkthimi fjalë për fjalë mund ta errësonte kuptimin, ndërsa një përkthim tepër i lirë mund ta zëvendësonte tekstin me mendimin personal të përkthyesit. Prandaj kërkonte njëkohësisht besnikëri ndaj burimit dhe qartësi për lexuesin.

Vulgata u bë për shekuj Bibla më e përdorur në Kishën e Perëndimit. Prej saj u ushqyen liturgjia, teologjia, predikimi, jeta rregulltare, arti dhe letërsia evropiane. Ndikimi i saj dëshmon se përkthimi i një libri mund të ndikojë në formimin shpirtëror dhe kulturor të qytetërimeve të tëra. Por Fjala e Hyjit nuk na është dhënë vetëm që ta studiojmë. Ajo na është dhënë që të jetojmë prej saj. Krishti thotë: “Njeriu nuk jeton vetëm prej buke” (Mt 4,4). Njeriu ka nevojë për bukën që e ushqen trupin, por ka po aq nevojë për Fjalën që ia ndriçon ndërgjegjen, i jep kuptim vuajtjes dhe e mban të gjallë shpresën.

Shën Jeronimi e shprehu këtë të vërtetë me thënien e tij të njohur: “Mosnjohja e Shkrimeve është mosnjohje e Krishtit.” Kjo fjali duhet të na shqetësojë në mënyrë të shëndetshme, veçanërisht ne meshtarëve. Mund të jemi të angazhuar në kremtime, administrim, takime dhe veprimtari të shumta, por nëse e humbim lidhjen e gjallë me Shkrimin e Shenjtë, fjala jonë rrezikon të bëhet e varfër, e përsëritur dhe pa forcë shpirtërore.

Predikimi nuk fillon në ambon, por në heshtjen përpara tekstit biblik. Para se meshtari t’ua shpjegojë Fjalën besimtarëve, duhet ta dëgjojë atë vetë. Para se t’i ftojë të tjerët në kthim, duhet të lejojë që Fjala ta gjykojë dhe ta ndryshojë jetën e tij. Homelia nuk është shfaqje e dijes së predikuesit, por shërbesë ndaj Fjalës dhe ndaj bashkësisë.
Edhe në historinë tonë shqiptare, kjo lidhje ndërmjet fesë, gjuhës dhe shërbimit kishtar është veçanërisht e dukshme. Meshari i Gjon Buzukut, i botuar më 1555, përmban tekste liturgjike dhe biblike të përkthyera për nevojat e besimtarëve. Çeta e profetëve e Pjetër Bogdanit e vazhdoi këtë traditë, duke bashkuar teologjinë, kulturën dhe gjuhën shqipe. Nëpërmjet këtyre veprave, kleri katolik shqiptar nuk ruajti vetëm fenë, por ndihmoi edhe në zhvillimin e fjalës së shkruar shqipe.

Në këtë vazhdimësi historike dhe kishtare duhet vendosur edhe vepra e Dom Simon Filipajt. Ai e përktheu Biblën e plotë në gjuhën shqipe dhe botimi i vitit 1994 përbën një arritje të rëndësishme të kulturës sonë biblike. Po atë vit, Dom Simoni ia dorëzoi një kopje të Biblës Shën Gjon Palit II, duke e paraqitur simbolikisht gjuhën shqipe përpara Kishës universale.

Dom Simon Filipaj e përktheu Biblën nga latinishtja dhe greqishtja në shqip. Burimi i tij latin i përkiste traditës së Vulgatës, të lidhur me përkthimet dhe rishikimet e Shën Jeronimit. Për Besëlidhjen e Vjetër u mbështet kryesisht në tekstin latin, duke e krahasuar edhe me përkthimin grek të Septuagintës, ndërsa Besëlidhjen e Re e përktheu nga greqishtja.

Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm historik. Shën Jeronimi nuk e përktheu Biblën në greqisht. Ai e përdori tekstin grek për rishikimin latin të Ungjijve dhe përktheu pjesën më të madhe të Besëlidhjes së Vjetër nga hebraishtja në latinisht. Dom Simon Filipaj, shumë shekuj më vonë, u mbështet në këtë traditë latine dhe në burimet greke për ta sjellë Biblën e plotë në gjuhën shqipe. Ky saktësim nuk e zvogëlon aspak rëndësinë e Dom Simon Filipajt. Përkundrazi, na ndihmon ta kuptojmë më mirë natyrën dhe përmasat e punës së tij. Lidhja ndërmjet Jeronimit dhe Filipajt nuk qëndron në përdorimin e burimeve plotësisht të njëjta, por në frymën që e udhëhoqi punën e tyre. Të dy ishin meshtarë; të dy e vunë dijen gjuhësore në shërbim të Kishës; të dy e kuptuan përkthimin si mision dhe jo si lavdi personale.

Shën Jeronimi ia afroi Shkrimin botës latine. Dom Simon Filipaj, duke u mbështetur në traditën latine të Vulgatës dhe në tekstet greke, ia dha atë të plotë lexuesit shqiptar. Njëri e ndihmoi Kishën e Perëndimit ta dëgjonte Fjalën në latinisht; tjetri e ndihmoi popullin shqiptar ta lexonte, ta dëgjonte dhe të lutej me të në gjuhën e vet.

Gjuha e Dom Simon Filipajt mbart përvojën e tij meshtarake dhe njohjen e mënyrës se si besimtari shqiptar mendon, lutet, vuan dhe shpreson. Ai nuk kërkoi vetëm një përkthim gjuhësisht të kuptueshëm, por një tekst që të mund të shpallej në kishë, të lexohej në familje dhe të prekte zemrën e besimtarit.

Kjo trashëgimi ka rëndësi të veçantë për Dioqezën Prizren-Prishtinë. Ajo na fton që Shkrimi i Shenjtë të mos mbetet një libër i nderuar, por i mbyllur. Çdo famulli duhet të jetë edhe shkollë e Fjalës së Hyjit. Takimet biblike, përgatitja e lektorëve, formimi i katekistëve dhe homelitë e mbështetura në tekstin biblik duhet të jenë pjesë e rregullt e jetës sonë baritore.

Edhe familjet tona kanë nevojë ta rizbulojnë leximin e përbashkët të Biblës. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për familjet shqiptare në diasporë. Leximi i Ungjillit në shqip mund të ndihmojë njëkohësisht në ruajtjen e fesë, të gjuhës dhe të lidhjes ndërmjet brezave. Një fragment i shkurtër, i lexuar çdo javë, mund të bëhet farë e një kulture të re biblike.

Në një kohë të mbushur me informacione dhe fjalë të panumërta, Shën Jeronimi na fton të kthehemi te Fjala që nuk kalon. Njeriu bashkëkohor mund të ketë qasje në shumë njohuri dhe përsëri të mos dijë përse jeton, përse vuan dhe ku duhet ta vendosë shpresën. Fjala e Hyjit nuk na jep vetëm informacion; ajo na zbulon kuptimin e jetës dhe na thërret në kthim.
Bibla nuk duhet të përdoret si armë kundër tjetrit, si mjet polemike apo si arsyetim për paragjykimet tona. Ajo është dritë që së pari ndriçon errësirën brenda nesh. Para se ta përdorim për t’i gjykuar të tjerët, duhet të lejojmë që ajo të na gjykojë neve.

Pikërisht këtu merr kuptim pohimi biblik: “Lum ata që e dëgjojnë Fjalën e Hyjit dhe e zbatojnë” (Lk 11,28). Nuk mjafton ta kemi Biblën në shtëpi nëse nuk e hapim. Nuk mjafton ta lexojmë nëse nuk lejojmë që ajo të na ndryshojë. Nuk mjafton ta dëgjojmë në kishë nëse, pas Meshës, nuk e bartim në familje, në punë dhe në marrëdhëniet tona.

Çdo i krishterë është i thirrur ta “përkthejë” Ungjillin në jetën e përditshme: Fjalën në vepër, fenë në dashuri, lutjen në shërbim, drejtësinë në përgjegjësi dhe Eukaristinë në dhurim të vetvetes. Përkthimi më bindës i Biblës është jeta e njeriut që fal, pajton, ndihmon dhe mbron dinjitetin e tjetrit.

Ky është mesazhi që na bashkon me Shën Jeronimin dhe Dom Simon Filipajn. Fjala e Hyjit duhet të studiohet me mendje, të pranohet me zemër, të shpallet me guxim dhe të dëshmohet me jetë. Vulgata dhe Bibla shqipe nuk janë vetëm monumente të historisë së përkthimit; ato janë dëshmi se Kisha është e thirrur t’ia përcjellë çdo brezi të njëjtën Fjalë shpëtimi, në një gjuhë që ai mund ta kuptojë.

Prandaj, dita e Shën Jeronimit nuk duhet të mbetet vetëm nderim për një shenjt të madh të së kaluarës. Ajo duhet të bëhet pyetje për secilin prej nesh: Çfarë vendi zë Shkrimi i Shenjtë në jetën time? A e dëgjoj Fjalën vetëm në kishë apo e lexoj edhe në shtëpi? A e përdor për t’i gjykuar të tjerët apo lejoj që ajo të më ndryshojë mua?

Nëse Fjala e Hyjit hyn në mendjen, zemrën dhe jetën tonë, atëherë vepra e Shën Jeronimit dhe e Dom Simon Filipajt vazhdon të jetojë edhe sot, në famullitë, familjet dhe bashkësitë e Dioqezës Prizren-Prishtinë.

O Shën Jeronim, shërbëtor besnik i Shkrimit të Shenjtë, ndërmjetëso për ne, që Fjalën e Hyjit ta lexojmë me urti, ta dëgjojmë me përvujtëri dhe ta dëshmojmë me jetën tonë. Ndihmoji meshtarët tanë që predikimi i tyre të ushqehet nga Shkrimi; familjet tona që Bibla të bëhet libër i lutjes së përditshme; dhe të rinjtë tanë që në Fjalën e Hyjit ta zbulojnë kuptimin dhe drejtimin e jetës së tyre.

Pejë, më 30 shtator 2026