[ Libra NëLinjë ]
Sot, më 24 gusht, është ditëlindja e poetit dhe atdhetarit të shquar, Alush Canaj.
Sikur dora e armiqve të lirisë së Kosovës të mos ia kishte këputur jetën aq herët, sot Alushi do të festonte 74-vjetorin e lindjes.
Por poetët nuk maten vetëm me vitet që jetuan.
Disa prej tyre mbeten përgjithmonë të rinj, sepse jeta ua ndërpret këngën, ndërsa koha ua vazhdon jehonën.
Alushi lindi në verën e vitit 1952, në Koretin të Kamenicës, në Dardanën e sotme. Në vitin 1956, familja e tij u shpërngul në Gjilan. Aty Alushi kreu shkollimin fillor dhe të mesëm. Më pas mori rrugën drejt Beogradit për të studiuar shkencat politike. Por qyteti që duhej t’i hapte dyert e dijes, ia tregoi shpejt fytyrën e përbuzjes.
Si shqiptar.
Si poet.
Si i ri që nuk dinte të heshtte.
I ndërpreu studimet në Beograd dhe u kthye në Prishtinë, në Fakultetin Filologjik, në Degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe. Aty ishte vendi i tij. Aty ku fjala bëhet mendim, e mendimi bëhet këngë.
Ndërkohë, emri i Alushit po merrte dritë në botën letrare të Prishtinës. Poezitë e tij botoheshin në Rilindje, Rilindje për fëmijë, Zëri i Rinisë, Gëzimi, Fatosi dhe Pionieri. Ishte një zë i ri, por me një frymë të fuqishme atdhetare.
Në orët letrare, vargjet e tij nuk lexoheshin vetëm.
Ato dëgjoheshin.
Përcilleshin me duartrokitje, me brohoritje, me atë emocionin e rrallë kur fjala poetike prek një plagë të fshehtë të kohës.
Të rinjtë nisën t’i mësonin përmendësh poezitë e tij: “Shqiponja e maleve”, “Harabeli”, “Naim Frashëri”, “Te Tirana”, “Nëna Shqipëri”…
Ndërsa poezia e tij ngjitej drejt lexuesit, sytë e UDB-së ndiqnin çdo hap të poetit.
Ata panë tek Alushi jo vetëm një student shqiptar.
Panë një mendje që nuk përkulej.
Një zë që nuk heshtte.
Një poet që mund ta kthente vargun në kushtrim.
Prandaj e përcillnin këmba-këmbës.
Dhe prisnin.
Një nga përplasjet më të forta ndodhi në Beograd.
Gjatë një ligjërate për luftërat ballkanike, profesori Vuçetiq, anëtar i Akademisë së Shkencave të Beogradit, foli për ngjarjet e viteve 1877–1878 dhe dëbimin e shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit, por të dëbuarit i quajti thjesht “myslimanë”.
Alushi nuk e uli kokën.
Nuk heshti.
Pas ligjëratës u ngrit dhe foli:
,,Këta ishin shqiptarë, profesor. Nuk ishin vetëm myslimanë. Ishin shqiptarë në trojet e veta etnike. Mbi 70 mijë shqiptarë u dëbuan. Fshatrat e tyre u dogjën, njerëzit u masakruan. Nëpër dimrin e acartë ikën drejt Kosovës, Maqedonisë e Shqipërisë së Veriut. Ishte gjenocid, profesor. Këtë e thotë edhe historia botërore. Ju e dini këtë.”
Profesori nënqeshi.
Por Alushi nuk u tërhoq.
Kur iu tha se “historia është ashtu siç themi ne”, ai dha përgjigjen që do të mbetej më e gjatë se vetë ligjërata:
,,Po, histori duhet të jetë edhe ajo që e njeh bota.”
Atë ditë, në një sallë të Beogradit, një student shqiptar u përball me një akademik.
Por, në të vërtetë, përballë njëri-tjetrit ishin dy histori.
Dhe Alushi nuk pranoi që historia e popullit të tij të fshihej me një fjalë.
Pak ditë më vonë, zemërimin e tij ia besoi letrës, duke ia shkruar shokut të bankës, Mehmetali Rexhepit:
,,Nuk qenkësh qytet i bardhë. Qenkësh qytet i zi. Qytet me zemër katran. Po na vret ngadalë. Gjakun e shqiptarëve po e pi me pambuk…”
Ishte një letër e gjatë, e shkruar me zemërim, dhimbje dhe dashuri për njerëzit e tij.
Por fjala e fshehtë mori udhë.
Lexues pas lexuesi.
Dorë pas dore.
Deri sa ra në duart e atyre që e prisnin një gabim.
Dhe prej aty, rruga e poetit drejt tragjedisë u shkurtua.
Arrestimi pritej.
Edhe vdekja.
Dhe të dyja erdhën.
15 shkurti i vitit 1972.
Agu i së martës ishte i ftohtë.
Dita sapo kishte nisur, por për Alushin po perëndonte përgjithmonë.
Sytë e poetit që ëndërronte të shkëlqente në letërsi dhe zemra e atdhetarit që ishte gati të jepte jetën për lirinë e Kosovës, po shkonin drejt muzgut.
Në atë çast të fundit, fjala e tij ishte e shkurtër:
,,Ata më vranë. Ata…”
Pastaj heshti.
Dhe u shua si një diell.
Por jo drita e tij.
Nëna Vaxhide e dërrmuar nga dhimbja, u pyet në spital nga sigurimsat e UDB-së se si ishte “vetëvrarë” i biri.
Ajo nuk u përkul.
Nëna që kishte lindur poetin, në atë çast u bë edhe dëshmitare e tij.
Dhe ua tha në sy:
,,Si nuk keni turp? Si nuk keni ujë në sy? Ju e vratë në shtëpi. Ju vetë hytë natën dhe e bëtë krimin me helmin vdekjeprurës. Ato gjurmë balte në dhomë, të kujt ishin? Të tonat? Po dritarja e hapur, prej nga kërcyet? Si harruat ta mbyllni? Po ajo letër si lamtumirëse, kush e shkarraviti? Im bir ishte poet. Aty ishte dora e një analfabeti që nuk dinte të shkruante shqip.”
Dhe në fund, nëna e tij u tha fjalët që koha nuk mundi t’i varroste:
,,Mbajeni mend mirë: do t’ju dënojë Zoti. Mos kini frikë. Do të vijë koha.”
Koha erdhi.
Dhe sot, pas 74 vjetësh nga lindja e tij, Alushi nuk është vetëm një emër në kujtesën e një familjeje, të një qyteti apo të një brezi.
Ai është një zë i ndërprerë dhunshëm, por jo i heshtur.
Një poet që nuk pati kohë ta shkruante tërë librin e jetës së vet.
Një atdhetar që nuk pati kohë ta shihte Kosovën e lirë.
Një djalë që mbeti 19-vjeçar në kujtesën e historisë.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i dhimbshëm i fatit të tij:
ata ia morën jetën,
por nuk ia morën fjalën.
Sot, më 24 gusht, kur do të duhej të ndiznin qirinjtë e 74 qirinjve mbi tortën e ditëlindjes, ne ndezim një dritë tjetër:
dritën e kujtimit.
Sepse disa njerëz nuk plaken kurrë.
Disa poetë nuk vdesin.
Ata mbeten aty ku i la fjala e fundit—
në mes të këngës.
