[ Libra NëLinjë ]
Zymer Mehani
Në qerthullin e gjerë të botimeve historiografike, monografia “Gjenerata udhërrëfyese e lirisë 1968/69”, me autor Idriz S. Demirin (botuar në Prishtinë, 2026), shfaqet si një monument i gjallë i një epoke kyçe për shqiptarët e Kosovës. Ky libër nuk është thjesht një kronologji e thatë, por një pëlhurë e pasur ku ndërthuren fati kolektiv me biografitë individuale, duke krijuar një mozaik të fuqishëm të një brezi që u ngrit në këmbë në kohëra të vështira.
Një dritare mbi një epokë të trazuar
Viti shkollor 1968/69, i fiksuar në titullin e monografisë, nuk është rastësor. Ai shënon një pikë kthese, një kohë kërkesash të fuqishme të shqiptarëve të Kosovës për barazi, drejtësi dhe dinjitet kombëtar. Demonstratat studentore të atij viti, të cilat u përhapën në mbarë Kosovën, ishin shkëndija e një zgjimi më të gjerë shoqëror. Këta nxënës të klasës së parë, të ulur në bankat e shkollës fillore “Meto Bajraktari” në Orllan, u bënë dëshmitarë të drejtpërdrejtë të këtij procesi historik.
Autori, Idriz S. Demiri, me një qasje të përkushtuar dhe të thelluar, arrin të sjellë atmosferën e asaj kohe përmes rrëfimeve të gjalla. Ai na çon nëpër klasat, korridoret dhe oborret e shkollës, ku fëmijët mësonin dhe formësoheshin për të ardhmen e tyre dhe të kombit. Fryma e rezistencës dhe e vetëdijes kombëtare që po merrte formë bëhet e prekshme në faqet e librit.
Një mozaik i fatit kolektiv dhe vlerësimi i prof. Muharrem Hoxhës
Një nga aspektet më të vlefshme të monografisë është fokusimi i saj te individët, te nxënësit e asaj gjenerate. Nëpërmjet një përshkrimi të hollësishëm të jetëve dhe veprave të tyre, libri na jep një pamje të qartë të diversitetit dhe pasurisë së përvojave të këtij brezi. Nga figurat e njohura kombëtare si Zahir Pajaziti, heroi i Kosovës, deri te bashkëmoshatarët e tij, secili prej tyre kontribuoi në mozaikun e rezistencës dhe ndërtimit të shtetit.
Këtë peshë të jashtëzakonshme të veprës e sintetizon më së miri edhe prof. Muharrem Hoxha, i cili e vlerëson këtë monografi si një akt kujtese, mirënjohjeje dhe përgjegjësie historike. Sipas tij, vepra jo vetëm që nderon me të drejtë 79 bashkudhëtarët e këtij rrugëtimi jetësor, por dëshmon me forcë se liria nuk lindi rastësisht, por u rrit bashkë me një brez që filloi shkollimin në vitin e demonstratave dhe përfundoi duke u bërë pjesë e vetë historisë. Siç thekson me vend prof. Hoxha, kjo monografi mbetet një urë e shenjtë mes brezave — një dëshmi e gjallë se kur rinia rritet me ideale të mëdha, ajo bëhet përgjithmonë udhërrëfyese e kombit.
Autori nuk kufizohet vetëm te ngjarjet politike, por eksploron edhe jetën e përditshme, vështirësitë ekonomike, sfidat arsimore dhe aspiratat kulturore të këtij brezi. Përmes kujtimeve të shkruara ose të transmetuara, fotografi dhe dokumente të tjera arkivore, Demiri arrin të rindërtojë botën e brendshme dhe të jashtme të këtyre njerëzve të jashtëzakonshëm.
Një trashëgimi e gjallë
“Gjenerata udhërrëfyese e lirisë 1968/69” nuk është vetëm një libër mbi të kaluarën, por edhe një dëshmi mbi një trashëgimi të gjallë. Ajo na kujton se edhe në kohëra të vështira, njerëzit mund të gjejnë guximin dhe vendosmërinë për të mbrojtur idealet e tyre dhe për të ndërtuar një të ardhme më të mirë.
Në emrin tim, si studiues i letërsisë dhe gjuhës shqipe, vlerësoj lart këtë monografi si një kontribut themelor për historiografinë e Kosovës. Ajo është një dëshmi e shkëlqyer e përkushtimit dhe punës së autorit Idriz S. Demiri. Ky libër është një burim i çmuar informacioni dhe inspirimi për të gjithë ata që janë të interesuar në historinë e shqiptarëve në shekullin XX. Ai meriton një vend të rëndësishëm në bibliotekat e studiuesve, studentëve dhe të gjithë lexuesve që duan të njohin dhe kuptojnë më mirë të kaluarën tonë.
