ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (62)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Një dokument i rrallë i mërgatës shqiptare në gjuhën gjermane për grevën e minatorëve të Kosovës

Krahas trakteve të hartuara dhe të shpërndara në gjuhën shqipe, veprimtaria e mërgatës shqiptare në vendet e Evropës Perëndimore shtrihej edhe në përgatitjen dhe shpërndarjen e materialeve propaganduese në gjuhët e vendeve ku ajo jetonte dhe vepronte. Kjo nuk ishte një zgjedhje e rastësishme, por një strategji e menduar me kujdes, e ndërtuar mbi bindjen se kauza e Kosovës dhe e shqiptarëve nuk duhej të mbetej vetëm një çështje e diskutuar brenda komunitetit shqiptar. Përkundrazi, ajo duhej të dilte përtej kufijve të mërgatës dhe të bëhej e njohur edhe për opinionin publik ndërkombëtar.

Pikërisht për këtë arsye, traktet përktheheshin dhe shpërndaheshin në gjuhët e vendeve perëndimore, me synimin që qytetarët, intelektualët, organizatat e të drejtave të njeriut, partitë politike, sindikatat, mediat dhe institucionet demokratike të njiheshin nga afër me realitetin që, sipas përmbajtjes së këtyre dokumenteve, përjetonin shqiptarët në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare nën Jugosllavi. Mërgata ishte e vetëdijshme se mbështetja ndërkombëtare nuk mund të fitohej pa informim të drejtë dhe të vazhdueshëm, prandaj çdo trakt në gjuhë të huaj përfaqësonte një përpjekje për ta bërë të kuptueshme kauzën shqiptare për lexuesin evropian.

Në këto materiale paraqiteshin padrejtësitë e shumta që, sipas tyre, ushtronin autoritetet jugosllave ndaj shqiptarëve, duke vënë në pah robërinë politike, diskriminimin kombëtar, shkeljen e lirive themelore dhe okupimin me forcë të Kosovës. Përmes argumenteve dhe dëshmive të paraqitura në këto trakte synohej të krijohej një vetëdije më e gjerë ndërkombëtare për pozitën e shqiptarëve dhe të zgjohej ndërgjegjja demokratike e shoqërive perëndimore ndaj kësaj çështjeje.

Mërgata shqiptare besonte se sensibilizimi i opinionit publik në vendet demokratike përbënte një nga shtyllat më të rëndësishme të veprimtarisë së saj politike. Ajo ishte e bindur se sa më shumë që bota e lirë të njihej me realitetin e Kosovës, aq më të mëdha do të ishin mundësitë që zëri i shqiptarëve të dëgjohej në forumet ndërkombëtare dhe që çështja shqiptare të fitonte mbështetje morale, politike e diplomatike. Në këtë mënyrë, traktet në gjuhët e huaja nuk ishin thjesht përkthime të teksteve shqipe, por instrumente të rëndësishme të diplomacisë së mërgatës, të cilat synonin ta shndërronin një çështje kombëtare në një temë të ndërgjegjes demokratike ndërkombëtare.

Në mesin e dokumenteve që dolën nga zarfi i vjetër, të cilin e kishte gjetur rastësisht në bibliotekën e tij, djali im, Agoni, ndodhej edhe një trakt i veçantë, i hartuar jo në gjuhën shqipe, por në gjuhën gjermane. Vetë prania e këtij dokumenti dëshmonte se veprimtaria e mërgatës shqiptare nuk ishte kufizuar vetëm në komunikimin me bashkatdhetarët, por ishte orientuar edhe drejt opinionit publik të vendeve ku shqiptarët jetonin dhe vepronin. Fakti që ky trakt ishte shkruar dhe shpërndarë në Gjermani fliste qartë për përpjekjet e vazhdueshme të mërgatës për ta bërë të njohur çështjen e Kosovës edhe për qytetarët, institucionet dhe opinionin demokratik gjerman.

Kur e mora në dorë këtë dokument, kuptova menjëherë rëndësinë e tij historike. Megjithatë, një pengesë e natyrshme ishte fakti se nuk e zotëroj gjuhën gjermane. Kjo, megjithatë, nuk më pengoi që të përpiqesha ta zbërtheja përmbajtjen e tij. Duke shfrytëzuar mundësitë që ofron teknologjia bashkëkohore, iu drejtova përkthimit elektronik, i cili më ndihmoi ta kuptoja dhe ta përktheja tekstin në gjuhën shqipe. Ishte një proces që kërkonte kujdes të veçantë, pasi çdo dokument historik bart jo vetëm informacion, por edhe frymën e kohës në të cilën është shkruar.

Jam plotësisht e vetëdijshme se një përkthim i realizuar me ndihmën e mjeteve automatike nuk mund të arrijë gjithmonë përpikërinë gjuhësore dhe stilistike të një përkthimi profesional. Nuancat e shprehjes, ritmi i gjuhës dhe disa kuptime të veçanta mund të mos përcillen gjithmonë me saktësinë e dëshiruar. Megjithatë, përmbajtja themelore e dokumentit, mesazhi që ai përcillte dhe qëllimi për të cilin ishte hartuar mbeten të qarta dhe plotësisht të kuptueshme.

Pikërisht për këtë arsye, vendosa ta sjell këtë trakt të përkthyer në tërësinë e tij. Mbi të gjitha, rëndësi ka që dokumenti të bëhet i qasshëm për lexuesin shqipfolës, duke ruajtur dëshminë historike që ai përfaqëson. Edhe nëse përkthimi nuk është i përsosur nga pikëpamja gjuhësore, ai arrin ta përcjellë besnikërisht thelbin e tekstit dhe mesazhin që autorët e tij synonin t’ia komunikonin opinionit publik gjerman në kohën kur ai u shpërnda.

Kur mora në dorë traktin e përkthyer në gjuhën gjermane dhe nisa ta lexoja me kujdes, kuptova se nuk bëhej fjalë vetëm për një tekst informues drejtuar opinionit publik të një vendi perëndimor. Ai ishte një dokument politik dhe historik, i hartuar me qëllim të qartë që çështja e Kosovës të dilte përtej kufijve të saj dhe të bëhej pjesë e ndërgjegjes së lëvizjes ndërkombëtare punëtore. Në ato pak rreshta përmblidhej një filozofi e tërë e rezistencës: bindja se asnjë popull, asnjë klasë punëtore dhe asnjë lëvizje çlirimtare nuk mund të triumfojë e vetmuar, por vetëm atëherë kur gjen mbështetjen morale, politike dhe njerëzore të popujve të tjerë.

Në hyrje të traktit qëndronte një thirrje me domethënie të thellë: “Për çdo fitore të punëtorëve kundër qeverive reaksionare është i domosdoshëm solidariteti kombëtar dhe ndërkombëtar.” Kjo fjali nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ajo pasqyronte frymën e kohës, kur lëvizjet sindikale dhe ato për çlirim kombëtar në shumë vende të botës ndërthureshin me njëra-tjetrën dhe mbështeteshin mbi parimin se padrejtësia ndaj një populli ishte padrejtësi ndaj gjithë njerëzimit. Për autorët e traktit, solidariteti nuk ishte një gjest formal apo një deklaratë protokollare, ai ishte një armë politike, një forcë morale dhe një mjet i domosdoshëm për të përballuar makinerinë shtetërore të regjimeve shtypëse.

Në vazhdim, dokumenti e drejtonte vëmendjen te një nga ngjarjet më dramatike të historisë së rezistencës shqiptare në Kosovë – greva heroike e minatorëve. Teksti nënvizonte se minatorët shqiptarë po kalonin çastet më të rënda të përballjes së tyre shumëditore dhe shumëvjeçare me pushtetin jugosllav. Ata nuk po luftonin vetëm për kushte më të mira pune apo për të drejta ekonomike, por për dinjitetin njerëzor, për liritë politike dhe për të drejtën e një populli për të jetuar i barabartë me popujt e tjerë. Prandaj edhe greva e tyre paraqitej si një akt i madh rezistence, i cili kishte tejkaluar kufijtë e një konflikti sindikal dhe ishte shndërruar në simbol të qëndresës kombëtare.

Trakti përshkruante me tone të forta mënyrën se si aparati shtetëror jugosllav ishte vënë në lëvizje për ta thyer këtë rezistencë. Në të theksohej se minatorët po përballeshin me të gjithë mekanizmin represiv të shtetit – me presionin politik, kërcënimet, propagandën dhe aparatin policor – të gjitha të përdorura për ta shuar zërin e tyre. Përmes këtij përshkrimi, lexuesit gjerman i bëhej e qartë se përballë nuk qëndronin dy palë të barabarta në një konflikt pune, por një grup punëtorësh të pambrojtur përballë një shteti të organizuar, i cili përdorte të gjitha mjetet për të ruajtur pushtetin dhe për të shtypur kërkesat legjitime të tyre.

Pikërisht për këtë arsye, autorët e traktit këmbëngulnin se solidariteti kombëtar, sado i rëndësishëm të ishte, nuk mjaftonte. Ata kërkonin që zëri i minatorëve të dëgjohej në Gjermani, në Evropë dhe më gjerë, duke u bërë pjesë e ndërgjegjes së punëtorëve, sindikatave dhe organizatave demokratike ndërkombëtare. Vetëm nëse opinioni publik ndërkombëtar do të reagonte, vetëm nëse punëtorët e vendeve të lira do të ngrinin zërin për kolegët e tyre në Kosovë, do të krijohej një presion i aftë për të penguar izolimin e grevistëve dhe për të kufizuar dhunën e regjimit.

Dhe, dokumenti shprehte bindjen e palëkundur se pa këtë përkrahje ndërkombëtare, greva do ta kishte pothuajse të pamundur të arrinte suksesin e saj. Kjo nuk nënkuptonte mungesë besimi te vendosmëria e minatorëve, por një kuptim realist të raporteve të forcës. Përballë një shteti të fuqishëm dhe të centralizuar, mbështetja e opinionit demokratik botëror shihej si një faktor vendimtar për të ruajtur gjallë shpresën, për të penguar shtypjen brutale dhe për ta shndërruar kauzën e Kosovës në një çështje me jehonë ndërkombëtare.

Sot, ky trakt mbetet një dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme historike. Ai na kujton se mërgata shqiptare nuk e kufizoi veprimtarinë e saj vetëm te bashkimi i shqiptarëve, por ndërtoi ura komunikimi me shoqëritë evropiane, duke e paraqitur rezistencën e Kosovës si pjesë të luftës universale për liri, drejtësi shoqërore dhe dinjitet njerëzor. Në këtë mënyrë, një dokument i shkruar në gjuhën gjermane u bë një zë i fuqishëm i Kosovës në zemër të Evropës, duke dëshmuar se fjala e shkruar mund të jetë po aq e fortë sa çdo formë tjetër e rezistencës.

Në vijim, trakti merrte një dimension edhe më të thellë njerëzor e politik, se, pjesa e parë përqendrohej te nevoja e solidaritetit ndërkombëtar, pjesa pasuese i jepte këtij solidariteti një zë konkret – zërin e vetë mërgatës shqiptare, e cila fliste jo si një spektatore e ngjarjeve, por si një bashkudhëtare e fatit të minatorëve dhe e gjithë popullit të Kosovës. Çdo fjali e shkruar aty buronte nga përvoja e jetuar dhe nga plagët që emigracioni kishte lënë në jetën e mijëra shqiptarëve të detyruar të largoheshin nga atdheu.

Autorët e traktit shprehnin qartë se e kuptonin plotësisht vendosmërinë dhe qëndresën e minatorëve grevistë. Për ta, greva nuk ishte një akt i zakonshëm sindikal dhe as një reagim i çastit ndaj kushteve të punës. Ajo shihej si një luftë e drejtë për mbrojtjen e të drejtave elementare njerëzore dhe shoqërore, një përballje në të cilën punëtorët po sakrifikonin mirëqenien, sigurinë dhe madje edhe jetën për të mos u nënshtruar përballë padrejtësisë. Në këtë mënyrë, minatorët paraqiteshin si simbol i dinjitetit të klasës punëtore shqiptare dhe si përfaqësues të një populli që kërkonte të jetonte me të drejta të barabarta.

Më pas, trakti e lidhte fatin e minatorëve me përvojën e mërgatës shqiptare në Evropën Perëndimore. Autorët e tij theksonin se ata vetë ishin “gastarbeiter”, punëtorë emigrantë, dhe për këtë arsye e kuptonin më mirë se kushdo peshën e padrejtësisë dhe të diskriminimit. Ky vetëpërkufizim kishte një rëndësi të veçantë politike dhe emocionale. Ata nuk flisnin nga një pozitë komode apo teorike, por si njerëz që çdo ditë përballeshin me sfidat e jetës së emigrantit, me punën e rëndë, me pasigurinë ekonomike dhe me ndjenjën e të qenit i huaj në një vend tjetër.

Në mënyrë të drejtpërdrejtë, trakti kujtonte se shumica e shqiptarëve nuk kishin zgjedhur emigrimin si një rrugë drejt pasurimit apo aventurës personale. Përkundrazi, largimi i tyre ishte paraqitur si pasojë e drejtpërdrejtë e politikave diskriminuese dhe shfrytëzuese të regjimit jugosllav ndaj shqiptarëve të Kosovës. Në këtë këndvështrim, emigrimi nuk shihej si një zgjedhje e lirë, por si një formë e mërgimit të imponuar nga rrethanat politike, ekonomike dhe kombëtare. Regjimi, sipas autorëve, kishte krijuar kushte të tilla që mijëra shqiptarë u detyruan të braktisnin vendlindjen për të kërkuar mbijetesën në vendet industriale të Evropës Perëndimore.

Një nga elementet më prekëse të këtij dokumenti ishte krahasimi ndërmjet diskriminimit të përjetuar në Kosovë dhe atij që shqiptarët vazhdonin ta ndienin edhe në vendet ku punonin si emigrantë. Trakti pranonte se, ndonëse kishin kaluar kufijtë shtetërorë, ata nuk kishin mundur të largoheshin plotësisht nga padrejtësitë që i kishin ndjekur në vendlindje. Në fabrikat dhe ndërmarrjet ku punonin, shqiptarët përballeshin shpesh me paragjykime, me trajtim të pabarabartë dhe me vështirësi të shumta sociale. Megjithatë, autorët theksonin se diskriminimi më i dhimbshëm kishte qenë ai që kishin përjetuar në Kosovë, pikërisht ai që i kishte detyruar të largoheshin nga familjet, shtëpitë dhe vendi i tyre.

Në këtë mënyrë, trakti ndërtonte një urë të fuqishme ndërmjet dy realiteteve: jetës së rëndë të minatorëve që vazhdonin rezistencën në Kosovë dhe jetës së vështirë të punëtorëve shqiptarë në mërgim. Të dyja këto përvoja paraqiteshin si pjesë e së njëjtës histori të shtypjes dhe rezistencës. Minatorët luftonin në galeritë e errëta të Trepçës për të drejtat e tyre dhe të popullit të tyre, ndërsa mërgimtarët përpiqeshin të mbijetonin në fabrikat e Evropës, pa e harruar kurrë vendlindjen dhe pa e ndërprerë angazhimin për çështjen kombëtare.

Në planin historik, kjo pjesë e traktit dëshmon qartë se mërgata shqiptare nuk e konsideronte veten të shkëputur nga zhvillimet në Kosovë. Përkundrazi, ajo e shihte fatin e saj të lidhur pazgjidhshmërisht me fatin e popullit që kishte mbetur nën regjimin jugosllav. Përmes këtij identifikimi, mërgimtarët synonin t’u tregonin punëtorëve gjermanë dhe opinionit evropian se pas çdo emigranti shqiptar fshihej një histori diskriminimi, një padrejtësi politike dhe një detyrim për t’u larguar nga atdheu.

Prandaj, kjo pjesë e traktit nuk ishte vetëm një rrëfim mbi jetën e punëtorëve emigrantë. Ajo ishte një dëshmi historike e lidhjes së pandërprerë ndërmjet mërgatës dhe Kosovës, një apel për mirëkuptim ndërkombëtar dhe një përpjekje për ta shndërruar përvojën personale të emigrimit në argument politik kundër politikave shtypëse të regjimit jugosllav. Përmes këtij rrëfimi, mërgata shqiptare e ngrinte zërin jo vetëm në emër të vetes, por në emër të të gjithë atyre që, brenda dhe jashtë Kosovës, vazhdonin të paguanin çmimin e lartë të diskriminimit dhe mungesës së lirisë.

Një veçori karakteristike e shumicës së trakteve politike të asaj periudhe ishte përpjekja për ta vendosur çështjen shqiptare në një kontekst më të gjerë ndërkombëtar. Autorët nuk mjaftoheshin vetëm me përshkrimin e ngjarjeve në Kosovë, por ndërtonin vazhdimisht paralele me zhvillime të rëndësishme politike e shoqërore që ndodhnin në vende të tjera. Kjo metodë nuk përdorej rastësisht. Përmes krahasimeve historike synohej që lexuesi i huaj ta kuptonte më lehtë realitetin e Kosovës, duke e lidhur atë me ngjarje që tashmë ishin të njohura për opinionin ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, drama e shqiptarëve nuk paraqitej si një fenomen i izoluar ballkanik, por si pjesë e përplasjes së përgjithshme ndërmjet të drejtave të punëtorëve, aspiratave për liri dhe politikave shtypëse të regjimeve të kohës.

Pikërisht në këtë frymë, trakti vendoste një krahasim domethënës ndërmjet rezistencës së minatorëve shqiptarë dhe grevës së madhe të minatorëve britanikë, e cila kishte filluar në prill të vitit 1984 dhe ishte shndërruar në një nga konfliktet më të mëdha sociale në historinë moderne të Britanisë së Madhe. Autorët shprehnin se e kuptonin dhe e mbështesnin luftën e drejtë të minatorëve anglezë, të cilët përballeshin me politikat e qeverisë konservatore të Margaret Thatcher. Në perceptimin e tyre, edhe pse zhvilloheshin në sisteme të ndryshme politike dhe ekonomike, të dyja këto lëvizje kishin një bosht të përbashkët: mbrojtjen e dinjitetit të punëtorit dhe kundërshtimin e politikave që cenonin të drejtat themelore të njerëzve të punës.

Ky krahasim kishte një peshë të veçantë propaganduese dhe diplomatike. Duke iu referuar një konflikti që kishte zënë vend në faqet e gazetave dhe ekranet televizive të Evropës Perëndimore, autorët krijonin një urë komunikimi me opinionin gjerman dhe atë evropian. Mesazhi ishte i qartë: nëse Evropa solidarizohej me minatorët britanikë, atëherë kishte arsye morale dhe politike të solidarizohej edhe me minatorët shqiptarë të Kosovës, të cilët përballeshin me sfida edhe më të rënda.

Megjithatë, dokumenti nënvizonte se situata në Kosovë kishte një dimension edhe më kompleks. Ndërsa në Britani konflikti zhvillohej kryesisht në planin ekonomik dhe sindikal, në Kosovë ai ndërthurej ngushtë me çështjen kombëtare dhe me të drejtat kolektive të shqiptarëve. Për këtë arsye, autorët pohonin se populli shqiptar dhe punëtorët e Kosovës nuk kërkonin privilegje, por vetëm të drejtat më elementare që duhet t’i gëzonte çdo qytetar dhe çdo komb brenda një federate shumëkombëshe.

Në trakt përmendej qartë se kërkesat kryesore të shqiptarëve përmblidheshin në tri fjalë të thjeshta, por jashtëzakonisht domethënëse: Bukë, Punë dhe Autonomi. Këto tri nocione përfaqësonin, në fakt, tri shtyllat mbi të cilat mbështetej aspirata politike dhe shoqërore e shqiptarëve të Kosovës. “Bukë” simbolizonte të drejtën për një jetë dinjitoze dhe për zhvillim ekonomik; “Punë” shprehte kërkesën për barazi në punësim dhe për eliminimin e diskriminimit sistematik ndaj shqiptarëve; ndërsa “Autonomi” përfaqësonte kërkesën politike për respektimin e statusit kushtetues të Kosovës dhe për garantimin e të drejtave kolektive të popullsisë shqiptare.

Autorët e traktit theksonin me forcë se këto nuk ishin kërkesa radikale apo revolucionare në kuptimin e përmbysjes së rendit kushtetues. Përkundrazi, ato paraqiteshin si kërkesa të natyrshme, të drejta dhe plotësisht legjitime, të mbështetura mbi parimin universal të barazisë ndërmjet popujve. Shqiptarët nuk kërkonin trajtim të privilegjuar, por vetëm që edhe ata të gëzonin të njëjtat të drejta politike, ekonomike dhe kombëtare që gëzonin popujt e tjerë të Federatës Jugosllave. Kjo mënyrë argumentimi ishte e menduar me kujdes për t’i bindur lexuesit perëndimorë se lëvizja shqiptare nuk mbështetej mbi urrejtje etnike apo pretendime ekspansioniste, por mbi kërkesën për barazi dhe drejtësi.

Në të njëjtën kohë, trakti denonconte mënyrën se si këto kërkesa ishin pritur nga pushteti jugosllav. Në vend të dialogut politik dhe zgjidhjeve demokratike, regjimi kishte zgjedhur rrugën e represionit. Dokumenti përshkruante se ndaj demonstruesve, punëtorëve dhe qytetarëve shqiptarë ishte ushtruar dhunë e ashpër nga policia dhe ushtria jugosllave. Ky përdorim i forcës paraqitej si dëshmi se autoritetet nuk synonin zgjidhjen e problemeve, por shtypjen e çdo zëri kritik dhe ruajtjen me çdo kusht të kontrollit politik mbi Kosovën.

Në planin historik, ky fragment i traktit është një dëshmi e rëndësishme për mënyrën se si mërgata shqiptare ndërtonte argumentimin e saj politik. Duke krahasuar ngjarjet e Kosovës me konflikte të njohura ndërkombëtare dhe duke i paraqitur kërkesat shqiptare si pjesë të vlerave universale të drejtësisë, barazisë dhe të drejtave të njeriut, ajo përpiqej ta fitonte mbështetjen e opinionit demokratik evropian. Kjo strategji dëshmon pjekurinë politike të autorëve të këtyre dokumenteve, të cilët e kishin kuptuar se lufta për të drejtat e Kosovës nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës apo në galeritë e Trepçës, por edhe në ndërgjegjen e opinionit publik ndërkombëtar, ku fjala e argumentuar mund të kishte po aq ndikim sa edhe vetë aktet e rezistencës.

Në vijim të këtij dokumenti, autorët e traktit e zhvendosin vëmendjen nga argumentimi politik drejt përshkrimit të drejtpërdrejtë të represionit që, sipas tyre, kishte ushtruar regjimi jugosllav ndaj shqiptarëve të Kosovës. Gjuha e përdorur bëhet më e fortë, më dramatike dhe më e ngarkuar emocionalisht, me synimin për ta bërë lexuesin e huaj të kuptojë se kërkesat e shqiptarëve nuk ishin përballur me dialog apo me mjete demokratike, por me forcën brutale të aparatit shtetëror. Përmes këtij rrëfimi, trakti synonte të ndërtonte një aktakuzë morale dhe politike ndaj pushtetit jugosllav, duke e paraqitur atë si një regjim që i përgjigjej zërit të qytetarëve me tanke, armë dhe burgje.

Autorët kujtonin se demonstratat e shqiptarëve nuk ishin trajtuar si protesta qytetare, por si një kërcënim ushtarak. Sipas përshkrimit të tyre, në vend të komunikimit institucional, autoritetet kishin zgjedhur përdorimin e mjeteve të rënda të represionit. Në rrugët e qyteteve shqiptare, veçanërisht në Prishtinë, ishin nxjerrë tanke, automjete të blinduara, njësi të shumta policore dhe ushtarake, ndërsa kundër demonstruesve ishin përdorur gaz lotsjellës, plumba gome dhe, në shumë raste, edhe armë zjarri. Ky përshkrim kishte për qëllim të krijonte te lexuesi bindjen se shteti jugosllav kishte militarizuar përgjigjen ndaj një lëvizjeje qytetare, duke e trajtuar popullsinë civile si armik të brendshëm.

Në mënyrë të veçantë, dokumenti ndalej te demonstratat e 1 prillit 1981, të cilat përshkruheshin si një nga momentet më të mëdha të mobilizimit popullor në historinë moderne të Kosovës. Autorët theksonin se atë ditë qindra mijëra shqiptarë kishin dalë në rrugët e Prishtinës për të shprehur pakënaqësinë dhe për të kërkuar të drejtat e tyre politike, ekonomike dhe kombëtare. Duke përdorur shifrën e pjesëmarrjes masive, trakti synonte të tregonte se protestat nuk ishin organizuar nga grupe të vogla apo elemente të izoluara, siç pretendonte propaganda zyrtare jugosllave, por përfaqësonin një lëvizje të gjerë popullore që buronte nga pakënaqësia e akumuluar ndër vite.

Sipas traktit, reagimi i pushtetit ishte i menjëhershëm dhe jashtëzakonisht i ashpër. Pas shpalljes së gjendjes së jashtëzakonshme, më 2 prill 1981, policia dhe ushtria jugosllave ndërmorën operacione të gjera kundër demonstruesve, të cilët ishin të paarmatosur. Ky detaj kishte rëndësi të veçantë në ndërtimin e narrativës së traktit, sepse synonte të nxirrte në pah disproporcionin ndërmjet fuqisë së aparatit shtetëror dhe qytetarëve që protestonin pa mjete ushtarake. Në këtë mënyrë, autorët përpiqeshin ta bindnin opinionin ndërkombëtar se përdorimi i forcës kishte qenë i pajustifikueshëm dhe se përgjegjësia për përshkallëzimin e dhunës binte mbi autoritetet shtetërore.

Më tej, dokumenti përmendte pasojat tragjike të ndërhyrjes shtetërore. Ai fliste për viktima të shumta, për të vrarë dhe mijëra të plagosur, duke krijuar një tablo të rëndë të ngjarjeve që kishin tronditur Kosovën. Krahas humbjeve njerëzore, autorët vinin në dukje edhe përmasat e represionit administrativ dhe gjyqësor, duke pohuar se mbi 40.000 punëtorë, studentë dhe të rinj ishin arrestuar ose burgosur gjatë fushatës së ndëshkimeve që pasoi demonstratat. Këto shifra, të përdorura në trakt, kishin për funksion të tregonin se represioni nuk ishte drejtuar vetëm kundër organizatorëve të protestave, por ishte shtrirë gjerësisht mbi shtresa të ndryshme të shoqërisë shqiptare, duke prekur familje të tëra dhe duke krijuar një klimë të përgjithshme frike.

Fuqia e solidaritetit ndërkombëtar dhe trakti i shkruar në gjuhën gjermane

Në vazhdim, autorët e traktit ndërtonin një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet ngjarjeve të vitit 1981 dhe gjendjes së minatorëve në kohën kur dokumenti ishte hartuar. Sipas tyre, minatorët po përjetonin të njëjtin model të dhunës shtetërore, të njëjtën logjikë të presionit policor dhe të njëjtën përpjekje për të shuar me forcë çdo rezistencë kolektive. Me këtë krahasim, trakti synonte të dëshmonte se represioni nuk ishte një episod i izoluar historik, por një praktikë e vazhdueshme e regjimit ndaj çdo forme organizimi dhe kundërshtimi të shqiptarëve.

Një dimension tjetër që dokumenti e theksonte ishte ai social dhe ekonomik. Përveç dhunës politike, autorët përshkruanin edhe kushtet e vështira të jetesës së minatorëve. Ata shkruanin se këta punëtorë kryenin një nga profesionet më të rrezikshme dhe më të lodhshme, por paguheshin me rreth 200 marka gjermane në muaj, një shumë që, sipas traktit, nuk mjaftonte as për të mbuluar qiranë e një banese. Kjo nuk paraqitej vetëm si një statistikë ekonomike, por si dëshmi e një sistemi që shfrytëzonte punën e rëndë të minatorëve pa u garantuar atyre një standard jetese dinjitoze. Përmes këtij argumenti, autorët përpiqeshin të bindnin punëtorët gjermanë se kërkesat e minatorëve të Kosovës nuk ishin të tepruara apo politike në kuptimin e ngushtë të fjalës, por buronin edhe nga nevoja elementare për të jetuar me dinjitet.

Në tërësi, ky fragment i traktit është një dëshmi domethënëse e mënyrës se si mërgata shqiptare përpiqej ta ndërtonte argumentimin e saj përpara opinionit ndërkombëtar. Duke ndërthurur kujtesën e demonstratave të vitit 1981 me realitetin e grevës së minatorëve dhe duke bashkuar dimensionin politik me atë social, autorët synonin të tregonin se çështja e Kosovës nuk kufizohej vetëm në kërkesat për autonomi apo barazi kushtetuese. Ajo ishte, njëkohësisht, një çështje e mbrojtjes së të drejtave themelore të njeriut, e dinjitetit të punës dhe e rezistencës së një populli që përpiqej të jetonte i lirë dhe i barabartë në vendin e vet.

Në pjesën përmbyllëse të këtij trakti, autorët e ngrinin mesazhin e tyre nga një thirrje për mbështetje të një greve konkrete në një manifest më të gjerë të solidaritetit ndërkombëtar të klasës punëtore. Tashmë nuk flitej vetëm për minatorët e Kosovës apo për padrejtësitë që ata përjetonin, por për një parim universal, sipas të cilit punëtorët e të gjitha vendeve kishin një fat të përbashkët dhe, për rrjedhojë, edhe një përgjegjësi të përbashkët ndaj njëri-tjetrit. Ky ishte një diskurs tipik i kohës, i mbështetur në traditën e internacionalizmit punëtor, por i përshtatur me realitetin e veçantë të shqiptarëve të Kosovës dhe të mërgatës së tyre në Evropën Perëndimore.

Autorët shprehnin bindjen se mbështetja për minatorët nuk ishte vetëm një akt human apo një shenjë simpatie, por një detyrim moral dhe politik i çdo punëtori që besonte në drejtësi. Ata theksonin se internacionalizmi nuk duhej të mbetej një koncept abstrakt apo një slogan i përdorur në tubime e deklarata politike. Përkundrazi, ai duhej të merrte jetë përmes veprimit konkret, përmes ndihmës reciproke dhe përmes gatishmërisë për të mbrojtur çdo grup punëtorësh që përballej me padrejtësi dhe shtypje, pavarësisht kufijve shtetërorë, gjuhës apo përkatësisë kombëtare.

Në këtë frymë, trakti kritikonte edhe një dukuri që autorët e konsideronin të rrezikshme: distancën dhe mosnjohjen ndërmjet vetë punëtorëve të vendeve të ndryshme. Ata argumentonin se kjo mungesë komunikimi nuk ishte e rastësishme, por u shërbente pikërisht atyre forcave që përfitonin nga ndarja dhe përçarja. Prandaj, sipas tyre, punëtorët shqiptarë duhej të njiheshin më mirë me kolegët e tyre gjermanë, britanikë dhe me punëtorët e kombeve të tjera, jo vetëm për të shkëmbyer përvoja, por edhe për të kuptuar se problemet e tyre kishin shpesh të njëjtën rrënjë.

Në trakt theksohej se shfrytëzimi ekonomik, padrejtësia sociale dhe shtypja politike nuk njihnin kufij kombëtarë. Autorët pohonin se kapitalistët dhe strukturat shtypëse përbënin kundërshtarët e përbashkët të njerëzve të punës, sepse sistemi i padrejtësisë prekte çdo punëtor, pavarësisht nëse ai punonte në minierat e Kosovës, në fabrikat e Gjermanisë apo në minierat e Britanisë së Madhe. Për këtë arsye, sipas tyre, lufta për të drejtat e punëtorëve nuk mund të zhvillohej në mënyrë të izoluar, por kërkonte një vetëdije kolektive dhe një bashkim përtej kufijve kombëtarë.

Ky argument kishte një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë, ai synonte të fitonte simpatinë e sindikatave dhe të organizatave punëtore në Evropën Perëndimore, duke e paraqitur çështjen e Kosovës si pjesë të betejës së përgjithshme për të drejtat e punës dhe të njeriut. Nga ana tjetër, ai përpiqej të rrëzonte propagandën zyrtare jugosllave, e cila shpesh i paraqiste protestat shqiptare si lëvizje nacionaliste të izoluara. Për autorët e traktit, rezistenca shqiptare nuk ishte në kundërshtim me solidaritetin ndërkombëtar, përkundrazi, ajo ishte pjesë e tij, sepse mbështetej mbi parimin e lirisë, barazisë dhe dinjitetit për çdo popull dhe çdo punëtor.

Në këtë kontekst, thirrja që punëtorët shqiptarë dhe ata të vendeve të tjera të qëndronin krah për krah merrte një kuptim shumë më të gjerë sesa një deklaratë politike e zakonshme. Ajo ishte një vizion për një bashkësi ndërkombëtare të njerëzve të punës, të aftë për të kapërcyer paragjykimet kombëtare dhe kufijtë shtetërorë, duke e parë njëri-tjetrin si aleatë në përpjekjen për drejtësi dhe barazi. Për autorët, vetëm një solidaritet i tillë mund të përbënte një kundërpeshë të vërtetë ndaj mekanizmave të shtypjes dhe shfrytëzimit.

Sot, ky fragment i traktit përfaqëson një dëshmi të rëndësishme historike jo vetëm për mënyrën se si mërgata shqiptare e konceptonte luftën për çlirimin dhe të drejtat e Kosovës, por edhe për përpjekjen e saj të vetëdijshme për ta lidhur atë me idealet universale të solidaritetit ndërkombëtar. Ai dëshmon se veprimtarët shqiptarë në mërgim nuk kërkonin vetëm mbështetje për një çështje kombëtare, por synonin ta bindnin opinionin demokratik evropian se kauza e Kosovës ishte pjesë e një beteje më të madhe për dinjitetin njerëzor, të drejtat e punëtorëve dhe lirinë e popujve. Pikërisht ky universalizim i mesazhit i dha këtyre trakteve një forcë të veçantë politike dhe propagandistike, duke i shndërruar ato në dokumente që tejkalonin kohën dhe rrethanat në të cilat u shkruan.

Në pjesën përmbyllëse të traktit, autorët nuk mjaftoheshin vetëm me paraqitjen e padrejtësive që përjetonin minatorët shqiptarë apo me thirrjet e përgjithshme për solidaritet. Ata prezantonin edhe identitetin e tyre shoqëror dhe sindikal, duke e bërë të qartë se nuk flisnin nga margjinat e jetës politike në Gjermani, por si pjesëmarrës aktivë në organizimin sindikal të vendit ku jetonin dhe punonin. Ky vetëpozicionim kishte një rëndësi të veçantë strategjike, sepse i jepte traktit besueshmëri më të madhe përballë lexuesit gjerman dhe e vendoste çështjen e Kosovës brenda vetë strukturave të organizuara të lëvizjes punëtore evropiane.

Autorët theksonin se ishin anëtarë aktivë të IG Metall (Industriegewerkschaft Metall), sindikatës më të madhe dhe më me ndikim të punëtorëve të industrisë metalurgjike në Gjermani, një organizatë që për dekada kishte qenë simbol i mbrojtjes së të drejtave të punëtorëve, dialogut social dhe solidaritetit ndërkombëtar. Duke e bërë publik këtë përkatësi, ata synonin të dëshmonin se shqiptarët në mërgim nuk ishin vetëm punëtorë të zakonshëm, por edhe pjesë e organizuar e jetës sindikale gjermane, të vetëdijshëm për të drejtat dhe përgjegjësitë që rridhnin nga kjo anëtarësi.

Pikërisht nga ky pozicion buronte edhe kritika e tyre ndaj drejtuesve të sindikatës. Në trakt shprehej bindja se një organizatë me traditë të gjatë në mbrojtjen e punëtorëve nuk mund të qëndronte indiferente përballë vuajtjeve të minatorëve të Kosovës. Për autorët, heshtja nuk ishte një qëndrim neutral, as një zgjedhje diplomatike për të shmangur konfliktet politike. Përkundrazi, ajo interpretohej si një formë dorëzimi moral dhe si një largim nga parimet mbi të cilat ishte ndërtuar vetë lëvizja sindikale evropiane. Në këtë kuptim, ata shprehnin me një gjuhë të drejtpërdrejtë se heshtja, përballë padrejtësisë, barazohej me tradhtinë ndaj idealeve të solidaritetit punëtor.

Ky ishte një mesazh me peshë të madhe politike. Duke përdorur një gjuhë të tillë, autorët nuk synonin të sulmonin sindikatën si institucion, por ta zgjonin ndërgjegjen e saj morale dhe ta rikujtonin për misionin historik që kishte marrë përsipër. Ata i kujtonin udhëheqjes së IG Metall-it se mbrojtja e të drejtave të punëtorëve nuk mund të kufizohej vetëm brenda kufijve të Gjermanisë. Nëse sindikata pretendonte të përfaqësonte vlerat universale të drejtësisë dhe të solidaritetit, atëherë ajo duhej ta ngrinte zërin edhe për kolegët e saj shqiptarë, të cilët në Kosovë po përballeshin me represion politik, ekonomik dhe policor.

Në trakt ndihej qartë edhe zhgënjimi i mërgimtarëve shqiptarë. Ata shprehnin hapur se ndiheshin të tradhtuar nga qëndrimi hezitues i drejtuesve sindikalë, të cilët, sipas tyre, nuk kishin reaguar me vendosmërinë që kërkonte situata. Ky zhgënjim nuk ishte thjesht emocional. Ai buronte nga pritshmëritë që shqiptarët kishin ndërtuar ndaj organizatave sindikale gjermane, të cilat i konsideronin si institucione me autoritet moral dhe me ndikim të konsiderueshëm në jetën politike e shoqërore të Republikës Federale të Gjermanisë. Për mërgatën shqiptare, një deklaratë publike ose një akt solidariteti nga një sindikatë e tillë mund të kishte jehonë të madhe në opinionin ndërkombëtar dhe të ushtronte presion mbi autoritetet jugosllave.

Megjithatë, trakti nuk ndalej vetëm te kritika. Përkundrazi, ai përfundonte me një apel të drejtpërdrejtë drejtuar bazës së sindikatës, vetë punëtorëve. Autorët u bënin thirrje kolegëve të tyre, anëtarëve të IG Metall-it dhe të të gjitha organizatave të tjera sindikale, që të mos mbeteshin spektatorë të zhvillimeve në Kosovë. Ata kërkonin që solidariteti të mos kufizohej në deklarata ceremoniale, por të shndërrohej në veprime konkrete: në mbështetje publike, në sensibilizim të opinionit, në presion ndaj institucioneve dhe në përkrahje morale për minatorët që vazhdonin rezistencën e tyre.

Në këtë mënyrë, trakti e zgjeronte konceptin e solidaritetit nga një ndjenjë njerëzore në një detyrim qytetar dhe sindikal. Për autorët, çdo punëtor që besonte në drejtësi kishte përgjegjësi të ngrihej në mbrojtje të kolegut të tij, pavarësisht nëse ai ndodhej në Gjermani, Britani apo në galeritë e Trepçës. Vetëm një bashkim i tillë i ndërgjegjeve punëtore mund të përballonte mekanizmat e shtypjes dhe të padrejtësisë që, sipas tyre, nuk njihnin kufij kombëtarë.

Nga këndvështrimi historik, kjo pjesë e traktit është veçanërisht domethënëse, sepse dëshmon se mërgata shqiptare nuk synonte vetëm të fitonte simpatinë e opinionit publik evropian, por edhe të ndërtonte aleanca konkrete me organizatat më të fuqishme sindikale të kontinentit. Ajo e kishte kuptuar se kauza e Kosovës nuk mund të mbështetej vetëm mbi emocionin kombëtar, por duhej të lidhej me vlerat universale të lirisë, drejtësisë sociale dhe solidaritetit ndërkombëtar. Pikërisht për këtë arsye, ky trakt mbetet një dëshmi e rëndësishme e diplomacisë politike të mërgatës shqiptare, e cila përmes argumentit, organizimit dhe komunikimit kërkonte ta bënte zërin e Kosovës pjesë të ndërgjegjes demokratike të Evropës.

Në përmbyllje të traktit, autorët e përqendronin gjithë mesazhin e tyre në një ide që kishte shërbyer si boshti i tërë dokumentit: fuqinë e solidaritetit ndërkombëtar. Pas përshkrimit të vuajtjeve të minatorëve, pas rrëfimit të diskriminimit të mërgimtarëve shqiptarë dhe pas kritikës ndaj heshtjes së organizatave sindikale, ata arrinin në përfundimin se arma më e fuqishme kundër padrejtësisë nuk ishte dhuna, por bashkimi i njerëzve të punës përtej kufijve shtetërorë, ideologjikë dhe kombëtarë. Ky përfundim nuk ishte vetëm një deklaratë optimiste, por përfaqësonte filozofinë politike mbi të cilën ishte ndërtuar i gjithë trakti.

Autorët shprehnin bindjen se asnjë regjim shtypës, sado i fuqishëm të ishte aparati i tij policor apo ushtarak, nuk mund ta mposhtte një lëvizje të bashkuar të njerëzve që vepronin me solidaritet dhe me vetëdije të përbashkët. Për ta, historia kishte dëshmuar vazhdimisht se pushtetet autoritare mund të triumfonin përkohësisht mbi individët e izoluar, por e kishin shumë më të vështirë të përballeshin me një bashkim të gjerë ndërkombëtar të punëtorëve dhe të forcave demokratike. Prandaj, solidariteti nuk shihej si një akt simbolik, por si një forcë reale shoqërore dhe politike, e aftë për të ndryshuar rrjedhën e ngjarjeve.

Në këtë frymë, dokumenti nënvizonte se qeveritë që autorët i cilësonin si reaksionare mbështeteshin pikërisht te përçarja, izolimi dhe frika. Ato përfitonin sa herë që punëtorët mbeteshin të ndarë sipas kombësisë, gjuhës, shtetësisë apo bindjeve politike. Për këtë arsye, bashkimi i tyre përfaqësonte sfidën më të madhe ndaj mekanizmave të shtypjes. Nëse punëtorët shqiptarë, gjermanë, britanikë dhe të kombeve të tjera do ta shihnin njëri-tjetrin si aleatë dhe jo si konkurrentë, atëherë do të dobësohej edhe aftësia e regjimeve dhe e strukturave të pushtetit për t’i manipuluar apo për t’i përçarë.

Një vend të veçantë në këtë pjesë zinte edhe vizioni për të ardhmen. Autorët nuk e kufizonin solidaritetin vetëm si një reagim ndaj krizës së momentit, por e shihnin atë si themelin mbi të cilin mund të ndërtohej një e ardhme më e drejtë dhe më e sigurt për të gjithë njerëzit e punës. Në optikën e tyre, pa mbështetje reciproke dhe pa bashkëpunim ndërkombëtar, asnjë popull dhe asnjë klasë punëtore nuk mund të garantonte liritë dhe të drejtat e saj në mënyrë afatgjatë. E ardhmja nuk ndërtohej mbi izolimin, por mbi ndjenjën se padrejtësia ndaj njërit ishte një kërcënim për të gjithë.

Nga këndvështrimi historik, ky përfundim pasqyronte qartë gjuhën politike të lëvizjeve shoqërore të viteve tetëdhjetë, kur koncepti i solidaritetit ndërkombëtar zinte një vend qendror në diskursin e sindikatave, organizatave demokratike dhe lëvizjeve për të drejtat e njeriut. Megjithatë, në rastin e mërgatës shqiptare, ky nocion merrte edhe një kuptim të veçantë kombëtar. Për shqiptarët e Kosovës, solidariteti ndërkombëtar nuk ishte vetëm një ideal ideologjik, por një domosdoshmëri historike. Duke qenë përballë një aparati shtetëror shumë më të fuqishëm, ata e shihnin mbështetjen e opinionit demokratik evropian si një faktor vendimtar për ta bërë të njohur kauzën e tyre dhe për të penguar izolimin politik të Kosovës.

Në të njëjtën kohë, ky mesazh përmbyllës ishte edhe një thirrje për shpresë. Ai u drejtohej jo vetëm minatorëve, mërgimtarëve apo sindikalistëve, por të gjithë atyre që besonin në drejtësi dhe liri. Autorët shprehnin besimin se, pavarësisht represionit, burgimeve dhe dhunës së ushtruar ndaj shqiptarëve, e ardhmja mund të ndërtohej vetëm mbi bashkimin e njerëzve dhe mbi ndihmën reciproke. Në këtë mënyrë, fundi i traktit shndërrohej në një manifest besimi te forca e solidaritetit njerëzor, duke lënë të kuptohej se regjimet mund të mbështeteshin mbi armët dhe dhunën, por popujt që vepronin të bashkuar zotëronin një fuqi shumë më të madhe – fuqinë e ndërgjegjes, të unitetit dhe të drejtësisë.

Sot, shpresojë se këta rreshta mbeten një dëshmi domethënëse e mënyrës se si mërgata shqiptare përpiqej ta ndërkombëtarizonte çështjen e Kosovës. Ato tregojnë se veprimtarët shqiptarë nuk kërkonin vetëm mbështetje politike për popullin e tyre, por synonin të ndërtonin ura bashkëpunimi me lëvizjet demokratike dhe sindikale të Evropës, duke e paraqitur luftën e Kosovës si pjesë të një ideali më të gjerë universal: mbrojtjen e dinjitetit njerëzor, të drejtave të punës dhe të lirisë së popujve. Pikërisht ky vizion e bën këtë trakt jo vetëm një dokument të kohës së vet, por edhe një dëshmi të rëndësishme të kulturës politike dhe të mendimit strategjik të mërgatës shqiptare gjatë viteve të rezistencës.

Në fund të këtij trakti, autorët e mbyllnin mesazhin e tyre me një parullë që përmblidhte tërë filozofinë politike dhe shoqërore mbi të cilën ishte ndërtuar dokumenti: “RROFTË SOLIDARITETI PROLETAR NDËRKOMBËTAR!” Nuk ishte një slogan i zgjedhur rastësisht, por një formulim që pasqyronte frymën e kohës dhe orientimin ideologjik të shumë lëvizjeve çlirimtare e sindikale të viteve tetëdhjetë. Për mërgatën shqiptare, kjo thirrje nuk përfaqësonte vetëm një deklaratë politike, por një besim të thellë se bashkimi i njerëzve të punës përtej kufijve shtetërorë ishte rruga më e sigurt për t’u përballur me padrejtësinë, diskriminimin dhe shtypjen.

Parulla përmbyllëse sintetizonte gjithë argumentimin e paraqitur në trakt. Pas përshkrimit të vuajtjeve të minatorëve të Kosovës, krahasimit me grevën e minatorëve britanikë, kritikës ndaj indiferencës së disa strukturave sindikale dhe thirrjes për bashkim ndërkombëtar, kjo fjali shërbente si një betim kolektiv dhe si një apel për veprim. Autorët dëshironin që lexuesi të largohej nga ky dokument me bindjen se lufta e minatorëve shqiptarë nuk ishte vetëm një çështje lokale apo kombëtare, por pjesë e një përpjekjeje shumë më të gjerë për mbrojtjen e dinjitetit të punës dhe të drejtave themelore të njeriut.

Në fund të traktit ishte shënuar edhe vendi dhe data e hartimit të tij: Duisburg, 9 mars 1985. Ky informacion, në pamje të parë formal, mbart një domethënie të veçantë historike. Duisburgu, i vendosur në zemër të rajonit industrial të Ruhrit, ishte një nga qendrat më të mëdha të industrisë së rëndë gjermane dhe njëkohësisht një prej vendeve ku ishte përqendruar një numër i madh i punëtorëve emigrantë shqiptarë. Pikërisht në këtë mjedis industrial, ku çdo ditë bashkëjetonin dhe punonin krah për krah punëtorë të kombësive të ndryshme, mërgata shqiptare kishte krijuar një terren të përshtatshëm për organizim politik, sindikal dhe kombëtar.

Fakti që dokumenti ishte hartuar në Duisburg nuk ishte aspak i rastësishëm. Ai dëshmon se veprimtaria politike e mërgatës shqiptare nuk zhvillohej vetëm në rrethet e ngushta të organizatave patriotike, por edhe në qendrat industriale ku shqiptarët ishin integruar në jetën ekonomike dhe sindikale të Gjermanisë Perëndimore. Fabrikat, uzinat dhe minierat e rajonit të Ruhrit nuk ishin vetëm vende pune; ato ishin bërë edhe hapësira ku shkëmbeheshin ide, organizoheshin takime, hartoheshin trakte dhe ndërtoheshin ura komunikimi me sindikatat dhe opinionin publik gjerman.

Një rëndësi të veçantë merr edhe nënshkrimi kolektiv i dokumentit: “Punëtorët shqiptarë në rajonin e Ruhrit, simpatizantë të B.A.R.J.-it.” Ky formulim tregon se autorët nuk dëshironin ta paraqisnin traktin si produkt të një individi apo të një grupi të vogël drejtuesish. Përkundrazi, ata synonin ta paraqisnin atë si zërin kolektiv të punëtorëve shqiptarë të organizuar në mërgim, njerëz që jetonin çdo ditë realitetin e emigracionit dhe që, megjithëse larg Kosovës, nuk e kishin shkëputur lidhjen me fatin e popullit të tyre.

Përmendja e B.A.R.J.-it (Bashkimi i Aktivistëve të Rinj Jugosllavë/Shqiptarë, sipas kontekstit organizativ të kohës) dëshmon gjithashtu për ekzistencën e një rrjeti të organizuar politik dhe patriotik në diasporë, i cili përpiqej ta ndërkombëtarizonte çështjen e Kosovës përmes propagandës, botimeve, kontakteve me sindikatat dhe sensibilizimit të opinionit publik evropian. Simpatizantët e kësaj organizate nuk kufizoheshin vetëm në shpërndarjen e trakteve, por ishin pjesë e një veprimtarie shumë më të gjerë që synonte të ndërtonte aleanca me forcat demokratike dhe organizatat punëtore në vendet ku jetonin.

Nga ky këndvështrim, ky nënshkrim kolektiv është një dëshmi e rëndësishme e rolit që luajti mërgata shqiptare në ruajtjen dhe promovimin e çështjes kombëtare gjatë viteve më të vështira të Kosovës. Ai tregon se emigrantët shqiptarë nuk e shihnin veten vetëm si fuqi punëtore në ekonomitë perëndimore, por edhe si pjesëtarë aktivë të një lëvizjeje që kishte për mision ta mbante të gjallë kauzën e Kosovës në arenën ndërkombëtare.

Kështu, fundi i këtij trakti nuk përfaqëson vetëm mbylljen e një dokumenti propagandistik. Ai përfaqëson mbylljen simbolike të një manifesti politik, ku ndërthuren ideali i lirisë kombëtare, solidariteti ndërkombëtar dhe besimi se zëri i organizuar i punëtorëve mund të bëhej një forcë e rëndësishme në mbrojtje të drejtësisë. Sot, ky dokument mbetet një burim me vlerë për historiografinë shqiptare, sepse dëshmon se mërgata e Kosovës nuk luftonte vetëm me ndihmën materiale dhe me organizimin politik, por edhe me fuqinë e fjalës së shkruar, duke kërkuar ta bënte ndërgjegjen demokratike të Evropës aleate të aspiratave të popullit shqiptar për liri, barazi dhe dinjitet.

Trakti në gjuhën gjermane kishte këtë përmbajtje:

“Për çdo fitore të punëtorëve kundër qeverive reaksionare është e domosdoshme solidariteti kombëtar dhe ndërkombëtar

Minatorët tanë po zhvillojnë në këto çaste fazën më të vështirë të grevës së tyre shumëvjeçare. Punëtorët e minierave po përballen me të gjithë aparatin shtetëror reaksionar të vendit të tyre, i cili përpiqet ta thyejë këtë grevë. Për këtë arsye, përveç solidaritetit kombëtar, është i domosdoshëm edhe solidariteti ndërkombëtar. Sepse, pa këtë mbështetje, greva e tyre nuk mund të fitojë.

Ne e kuptojmë mirë vendosmërinë e minatorëve tanë grevistë. Ata po e zhvillojnë këtë luftë për të mbrojtur të drejtat e tyre. Ne, si “gastarbeiter” (punëtorë emigrantë), e dimë shumë mirë se çfarë do të thotë të jetosh si punëtor në një vend të huaj. Shumica prej nesh janë detyruar të largohen nga Kosova (Jugosllavia) për shkak të politikës diskriminuese dhe shfrytëzuese të regjimit jugosllav. Çdo ditë e ndiejmë diskriminimin që ushtrohet mbi ne në vendin e punës, një diskriminim që e kemi përjetuar edhe në vendlindje dhe që na detyroi të emigrojmë.

Për këtë arsye e kuptojmë edhe më mirë luftën e drejtë të minatorëve në Angli. Që nga prilli i vitit 1984, qeveria reaksionare britanike ka zhvilluar një luftë të ashpër kundër minatorëve. Edhe në Kosovë, situata është shumë e ngjashme. Punëtorët dhe populli ynë kërkojnë të drejta themelore: Bukë, Punë dhe Autonomi. Këto kërkesa janë të drejta dhe legjitime. Me to kërkohet që edhe populli shqiptar në Jugosllavi të ketë të njëjtat të drejta si popujt e tjerë të federatës. Këto kërkesa janë pritur me dhunë brutale nga policia dhe ushtria jugosllave. Demonstratat janë shtypur me tanke, automjete të blinduara, gaz lotsjellës, plumba gome dhe armë zjarri. Vetëm më 1 prill 1981 qindra mijëra shqiptarë demonstruan në Prishtinë. Regjimi shpalli gjendjen e jashtëzakonshme dhe më 2 prill 1981 policia dhe ushtria sulmuan demonstruesit e paarmatosur. Shumë u vranë, mijëra u plagosën. Mbi 40.000 punëtorë, studentë dhe të rinj u burgosën. Minatorët sot po përjetojnë të njëjtën rrugë të dhunës policore. Ata punojnë për një pagë rreth 200 markash gjermane në muaj, e cila nuk mjafton as për qiranë e banesës.

Prandaj është detyra jonë si internacionalistë t’i mbështesim këta punëtorë. Solidariteti nuk duhet të mbetet vetëm një fjalë. Ne duhet t’i njohim më mirë kolegët tanë, sepse kapitalistët dhe shtypësit janë armiqtë tanë të përbashkët. Ata na shfrytëzojnë të gjithëve. Prandaj nuk ka arsye që punëtorët tanë dhe punëtorët e vendeve të tjera të mos qëndrojnë së bashku.

Si anëtarë aktivë të IGM-së (Sindikata Gjermane e Punëtorëve të Metalit), ne e dimë se udhëheqja e saj duhet ta kuptojë se “heshtja” në këtë rast do të thotë tradhti. Ne ndihemi të tradhtuar nga qëndrimi hezitues i saj. Prandaj u bëjmë thirrje kolegëve tanë punëtorë, anëtarëve të IGM-së dhe të gjitha sindikatave, që ta forcojnë solidaritetin me minatorët.

Nëse jemi solidarë, qeveritë reaksionare nuk do të mund të na mposhtin. Vetëm me solidaritet ndërkombëtar mund ta sigurojmë të ardhmen tonë.

RROFTË SOLIDARITETI PROLETAR NDËRKOMBËTAR!
Duisburg, më 9 mars 1985
Punëtorët shqiptarë në rajonin e Ruhrit, simpatizantë të B.A.R.J.-it”

Përfundim

Në përmbyllje të këtij libri, ndiej nevojën të theksoj se dokumentet e paraqitura në këto faqe – traktet, thirrjet, komunikatat, mesazhet, parullat dhe materialet e tjera të veprimtarisë ilegale shqiptare – nuk përfaqësojnë fundin e këtij rrugëtimi hulumtues. Përkundrazi, ato janë vetëm një pjesë e një mozaiku shumë më të madh historik, i cili ende pret të zbulohet, të studiohet dhe të bëhet pjesë e kujtesës sonë kombëtare. Çdo dokument i gjetur ka hapur një dritare të re drejt së kaluarës, por njëkohësisht ka lënë të kuptohet se pas saj ekzistojnë edhe shumë dritare të tjera, ende të mbyllura nga pluhuri i kohës dhe heshtja e dekadave.

Gjatë punës sime kam qenë vazhdimisht e vetëdijshme se fondi dokumentar që kam arritur të identifikoj nuk përbën tërësinë e trashëgimisë së rezistencës shqiptare. Përkundrazi, ai është vetëm një fragment i saj. Jam e bindur se në arkivat e ish-gjykatave jugosllave, në dosjet e shërbimeve të sigurimit, në materialet e proceseve gjyqësore politike dhe në dokumentacionin administrativ të institucioneve të kohës ruhen ende mijëra faqe që hedhin dritë mbi veprimtarinë e organizatave ilegale shqiptare, mbi jetën e veprimtarëve, mbi rrjetet e shpërndarjes së trakteve dhe mbi mekanizmat e represionit të ushtruar ndaj tyre. Ato dokumente, të shkruara shpesh nga dora e pushtetit që synonte ta shtypte rezistencën, sot kanë fituar një vlerë të re, sepse dëshmojnë jo vetëm për forcën e aparatit represiv, por edhe për qëndresën e jashtëzakonshme të atyre që nuk reshtën së luftuari për lirinë e Kosovës.

Megjithatë, po aq të rëndësishme, e ndoshta edhe më të çmuara, janë arkivat private të mërgatës shqiptare. Në shtëpitë e mijëra bashkatdhetarëve tanë në Gjermani, Zvicër, Austri, Belgjikë, Suedi e në vende të tjera, ruhen ende dosje, letra, fotografi, trakte, revista, procesverbale, korrespondenca dhe kujtime që nuk janë bërë kurrë pjesë e arkivave publike. Ato janë dëshmi të gjalla të një periudhe kur mërgata shqiptare nuk ishte vetëm një komunitet emigrantësh, por një forcë e organizuar politike, kombëtare dhe intelektuale, e cila mbajti gjallë çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe dha një kontribut të pazëvendësueshëm në rrugën drejt lirisë.

Pikërisht për këtë arsye, gjatë përgatitjes së këtij libri kam bërë vazhdimisht thirrje që këto materiale të mos mbeten të mbyllura në sirtarët e kujtesës familjare. Kam ftuar bashkëveprimtarët, familjarët e tyre dhe gjithë ata që posedojnë dokumente të kësaj natyre, që t’i shkruajnë kujtimet e tyre, t’i botojnë ato ose, së paku, t’ua dorëzojnë institucioneve arkivore të Kosovës. Fatkeqësisht, duhet ta pranoj me keqardhje se kësaj thirrjeje i janë përgjigjur shumë pak njerëz. Shumë dokumente vazhdojnë të mbeten të panjohura, ndërsa me largimin nga jeta të brezit që i krijoi dhe i ruajti ato, ekziston rreziku real që një pjesë e rëndësishme e historisë sonë të humbasë përgjithmonë.

Historia nuk ndërtohet vetëm mbi ngjarjet e mëdha dhe mbi vendimet politike. Ajo ndërtohet edhe mbi një trakt të daktilografuar fshehurazi, mbi një fletushkë të shpërndarë natën, mbi një letër të dërguar nga mërgimi, mbi një fotografi të ruajtur me kujdes për dekada, mbi një kujtim të shkruar në kohën e duhur. Çdo dokument i tillë është një gur i vogël në themelet e kujtesës sonë kombëtare. Kur humbet një dokument, nuk humbet vetëm një copë letër; humbet një dëshmi, një zë, një histori dhe një pjesë e së vërtetës sonë kolektive.

Prandaj, këtë libër nuk e shoh si fundin e një pune, por si fillimin e një etape të re kërkimore. Ai është një ftesë për studiuesit e rinj, për historianët, arkivistët, familjet e ish-veprimtarëve dhe për gjithë mërgatën shqiptare që të vazhdojnë kërkimin, dokumentimin dhe publikimin e kësaj trashëgimie të jashtëzakonshme. Çdo dokument i zbuluar, çdo kujtim i shkruar dhe çdo arkiv i shpëtuar nga harresa e pasuron historinë tonë dhe e bën atë më të plotë, më të drejtë dhe më të denjë për brezat që do të vijnë.

Në fund, mbetet shpresa ime e sinqertë se ky botim do të shërbejë jo vetëm si një burim për studiuesit dhe historianët, por edhe si një nxitje për ndërgjegjësimin tonë kombëtar mbi rëndësinë e ruajtjes së kujtesës historike. Sepse historia e rezistencës shqiptare nuk është pronë e një individi, e një organizate apo e një brezi. Ajo është trashëgimi e përbashkët e gjithë kombit shqiptar. Dhe vetëm atëherë kur të arrijmë ta mbledhim, ta ruajmë dhe ta studiojmë në tërësinë e saj, do të kemi mundësi ta kuptojmë plotësisht madhështinë e sakrificës së atyre që, me fjalën e shkruar, me traktin e fshehtë, me guximin dhe me jetën e tyre, e mbajtën gjallë idealin e lirisë së Kosovës.

Kurrë nuk duhet ta lejojmë veten të harrojmë se të gjitha këto trakte, thirrje, komunikata, parulla dhe shkrime të veprimtarisë ilegale nuk janë thjesht dokumente të vjetra të ruajtura nga koha. Ato janë fragmente të gjalla të historisë sonë kombëtare, dëshmi autentike të një prej periudhave më të vështira, por edhe më të lavdishme që ka përjetuar Kosova në rrugëtimin e saj drejt lirisë. Çdo fletë e daktilografuar fshehurazi, çdo mesazh i shpërndarë me rrezik të madh dhe çdo thirrje e shkruar në kushte të ilegalitetit mbart në vetvete jo vetëm fjalët e autorit të saj, por edhe frymën e një kohe kur liria ishte ideal, rezistenca ishte detyrë, ndërsa sakrifica ishte pjesë e përditshmërisë.

Në këto dokumente nuk pasqyrohen vetëm ngjarje historike; aty rrah zemra e një populli që nuk pranoi të nënshtrohej. Në to gjejmë zërin e studentëve, të punëtorëve, të intelektualëve, të mësuesve, të minatorëve dhe të mërgimtarëve, të cilët, secili në mënyrën e vet, u bënë pjesë e një lëvizjeje të madhe kombëtare për liri, dinjitet dhe barazi. Këto shkrime dëshmojnë për guximin e njerëzve të zakonshëm, të cilët, edhe pse e dinin se çdo fjalë e shkruar mund t’u kushtonte burgun, torturën apo jetën, nuk reshtën së besuari se e ardhmja e Kosovës duhej të ndërtohej mbi lirinë dhe drejtësinë.

Ato janë kronika të heshtura të rezistencës shqiptare. Janë dëshmi të një kohe kur fjala e lirë ishte e ndaluar, por nuk mund të mbytej; kur shtypshkronjat ilegale zëvendësonin tribunat publike; kur një trakt i vogël i shpërndarë natën kishte fuqinë të zgjonte shpresë, të mobilizonte njerëz dhe të sfidonte një aparat të tërë represiv. Për këtë arsye, vlera e tyre nuk matet vetëm me përmbajtjen që bartin, por edhe me rrethanat në të cilat u krijuan dhe me sakrificat që kërkoi ruajtja dhe shpërndarja e tyre.

Prandaj, këto materiale duhet të lexohen jo vetëm si burime historike, por edhe si monumente të kujtesës sonë kombëtare. Ato janë pjesë e trashëgimisë shpirtërore dhe politike të Kosovës, sepse dëshmojnë se rruga drejt lirisë nuk u ndërtua vetëm në fushëbeteja, por edhe me forcën e mendimit, me guximin e fjalës së shkruar dhe me vendosmërinë e atyre që besonin se e vërteta nuk mund të burgosej. Çdo dokument i tillë është një gur i çmuar në ndërtimin e historisë sonë dhe një kujtesë se liria që gëzojmë sot është fryt i një përpjekjeje të gjatë, të mundimshme dhe të mbushur me sakrifica.

Le të mos harrojmë kurrë se këto shkrime nuk i përkasin vetëm së kaluarës. Ato janë një amanet për brezat që vijnë, një thirrje për të ruajtur kujtesën historike dhe një dëshmi se identiteti i një kombi ndërtohet edhe mbi dokumentet që ai arrin t’i shpëtojë nga harresa. Duke i ruajtur, duke i studiuar dhe duke i përcjellë te brezat e rinj, ne nuk nderojmë vetëm autorët e tyre, por nderojmë gjithë ata burra dhe gra që, në periudhën më të errët të historisë së Kosovës, patën guximin të shkruanin, të vepronin dhe të besonin se një ditë liria do të triumfonte.

Prandaj, mbetet shpresa ime e sinqertë që në një të ardhme jo shumë të largët, të gjitha këto dokumente të shpërndara sot në arkiva shtetërore, në fondet e institucioneve të huaja, në dosjet e ish-gjykatave jugosllave, por edhe në arkivat private të mërgatës shqiptare dhe të familjeve të ish-veprimtarëve, të dalin në dritë dhe të bëhen pjesë e trashëgimisë së përbashkët dokumentare të Kosovës. Vetëm atëherë do të kemi mundësinë ta rindërtojmë historinë tonë me më shumë plotësi, më shumë saktësi dhe me një përgjegjësi edhe më të madhe shkencore ndaj së vërtetës historike.

Jam e bindur se ende ekziston një pasuri e jashtëzakonshme dokumentare që pret të zbulohet. Çdo trakt i panjohur, çdo letër e ruajtur në heshtje për dekada, çdo fotografi, procesverbal, dorëshkrim apo dëshmi personale përfaqëson një copëz të mozaikut të madh të rezistencës shqiptare. Të gjitha këto materiale nuk janë vetëm burime informacioni; ato janë dëshmitarë të kohës, zëra autentikë të një brezi që jetoi, veproi dhe sakrifikoi në rrethana të jashtëzakonshme historike. Pikërisht për këtë arsye, ato meritojnë të trajtohen me seriozitetin dhe dinjitetin që u takon.

Kur këto dokumente të bëhen të qasshme për studiuesit dhe institucionet shkencore, ato do të mund të analizohen me metodologji bashkëkohore dhe me objektivitet akademik, duke ndihmuar në plotësimin e boshllëqeve që ende ekzistojnë në historiografinë e Kosovës. Shumë ngjarje, procese dhe personalitete do të mund të rivlerësohen mbi bazën e burimeve autentike, ndërsa shumë keqkuptime, pasaktësi apo interpretime të pjesshme do të kenë mundësi të korrigjohen në dritën e fakteve të reja dokumentare.

Por rëndësia e këtyre dokumenteve nuk kufizohet vetëm në dimensionin shkencor. Ato kanë një peshë të jashtëzakonshme historike, sepse ruajnë kujtesën e një periudhe vendimtare për fatin e Kosovës. Kanë vlerë shoqërore, sepse dëshmojnë për sakrificat dhe idealizmin e një brezi të tërë që jetoi nën represion, por nuk hoqi dorë nga liria. Kanë rëndësi politike, sepse ndihmojnë në kuptimin e proceseve që formësuan rezistencën shqiptare dhe rrugëtimin drejt shtetësisë së Kosovës. Po aq të rëndësishme janë edhe në aspektin kulturor, sociologjik, juridik, arkivor dhe memorial, sepse secili prej këtyre dokumenteve bart brenda vetes një pjesë të identitetit tonë kolektiv.

Në fakt, çdo brez ka detyrimin moral ta ruajë trashëgiminë që i është besuar nga brezi pararendës. Dokumentet e rezistencës nuk janë vetëm relikte të së kaluarës; ato janë ura që lidhin të kaluarën me të tashmen dhe të tashmen me të ardhmen. Duke i mbledhur, sistemuar, konservuar, studiuar dhe botuar ato, ne nuk kryejmë vetëm një detyrë akademike, por edhe një obligim kombëtar ndaj historisë sonë dhe ndaj brezave që do të vijnë.

Prandaj, shpresa ime mbetet që institucionet shkencore, arkivore dhe kulturore të Kosovës, së bashku me studiuesit dhe me vetë mërgatën shqiptare, të vazhdojnë këtë mision të rëndësishëm. Vetëm përmes një angazhimi të përbashkët do të arrijmë që kjo pasuri e jashtëzakonshme dokumentare të mos mbetet e shpërndarë dhe e rrezikuar nga harresa, por të bëhet pjesë e fondit kombëtar të kujtesës historike.

Atëherë, dhe vetëm atëherë, do të kemi mundësi t’i trajtojmë këto dokumente ashtu siç e meritojnë: me përkushtim shkencor, me ndershmëri historike, me përgjegjësi shoqërore, me maturi politike dhe me respekt të thellë njerëzor. Sepse ato nuk janë thjesht fletë të zverdhura nga koha; ato janë dëshmitë më të sinqerta të një epoke, zëri i një populli që nuk reshti së kërkuari lirinë dhe trashëgimia e çmuar që kemi detyrim t’ua përcjellim të plotë brezave të ardhshëm.

Burimet arkivore janë një pasuri e pashtershme e kujtesës historike dhe, si të tilla, nuk duhet të nënvlerësohen kurrë. Ato përbëjnë themelin mbi të cilin ndërtohet historia e një populli, sepse janë dëshmitë më autentike të kohës, të krijuara në rrethana konkrete dhe të ruajtura si gjurmë të proceseve politike, shoqërore, kulturore dhe kombëtare. Çdo brez ka detyrimin t’i kërkojë, t’i mbledhë, t’i ruajë dhe t’i studiojë këto burime, sepse pa to historia mbetet e cunguar, ndërsa kujtesa kolektive rrezikon të zbehet ose të mbështetet vetëm në rrëfime gojore dhe interpretime të mëvonshme.

Vlera e një dokumenti arkivor nuk matet me gjatësinë e tekstit, me numrin e faqeve apo me pamjen e tij fizike. Nuk është madhësia e një dosjeje ajo që përcakton rëndësinë e saj historike, por mesazhi që ajo bart, rrethanat në të cilat është krijuar dhe dëshmia që përcjell për kohën së cilës i përket. Shpesh, një trakt i daktilografuar në një faqe të vetme, një letër e shkruar me dorë, një komunikatë e shkurtër apo edhe një parullë e shpërndarë fshehurazi kanë fuqinë të ndriçojnë një periudhë të tërë historike më shumë se sa volume të tëra me përshkrime të mëvonshme. Në ato pak rreshta mund të jetë përmbledhur drama e një populli, idealizmi i një brezi, guximi i një veprimtari ose shpresa e një kombi që luftonte për liri.

Kjo është arsyeja pse çdo dokument, sado i vogël në përmasa, duhet të trajtohet me respektin më të madh shkencor. Pas çdo flete të zverdhur nga koha fshihet një histori njerëzore, një ngjarje, një sakrificë, një vendim, një organizim apo një akt rezistence. Ato nuk janë vetëm produkte të së kaluarës, por dëshmitarë të heshtur të saj. Edhe kur përmbajnë vetëm pak rreshta, ato ruajnë brenda vetes atmosferën politike, gjuhën, mendësinë dhe frymën e kohës në të cilën janë shkruar, duke u bërë burime të pazëvendësueshme për studiuesit dhe historianët.

Kjo vlen në mënyrë të veçantë për dokumentacionin e mërgatës shqiptare. Traktet, thirrjet, komunikatat, korrespondenca, procesverbalet, gazetat ilegale, fotografitë dhe materialet e tjera të krijuara jashtë Kosovës përfaqësojnë një kapitull të jashtëzakonshëm të historisë sonë kombëtare. Ato dëshmojnë se mërgata shqiptare nuk ishte vetëm një komunitet emigrantësh në kërkim të një jete më të mirë, por një pjesë aktive e lëvizjes kombëtare, e cila, larg atdheut, mbajti gjallë idealin e lirisë, organizoi veprimtarinë politike, sensibilizoi opinionin ndërkombëtar dhe kontribuoi në mënyrë të vazhdueshme për çështjen e Kosovës.

Pikërisht për këtë arsye, çdo dokument i ruajtur në arkivat personale të mërgimtarëve, në fondet e organizatave patriotike apo në institucionet arkivore të vendeve ku ata jetuan, ka një vlerë të pazëvendësueshme. Secili prej tyre përfaqëson një pjesë të historisë së shqiptarëve në mërgim, një histori që nuk është shkruar vetëm me demonstrata, organizime politike dhe sakrifica, por edhe me fjalën e shtypur, me traktin e shpërndarë fshehurazi, me letrën e dërguar në kohën e duhur dhe me dokumentin që ka mbijetuar për dekada të tëra.

Në fund të fundit, historia nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet madhore, por edhe nga gjurmët e vogla që ato ngjarje kanë lënë pas. Një dokument i vetëm mund të ndryshojë mënyrën se si e kuptojmë një periudhë të caktuar, të ndriçojë një fakt të panjohur, të korrigjojë një interpretim të gabuar ose të rikthejë në kujtesë emra dhe kontribute që koha ka tentuar t’i mbulojë me harresë. Prandaj, burimet arkivore nuk duhet parë kurrë si materiale të zakonshme administrative. Ato janë memoria e shkruar e kombit, pasuria më e sigurt e historiografisë dhe dëshmia më autentike e rrugëtimit historik të shqiptarëve.

Ruajtja, studimi dhe botimi i tyre nuk është vetëm një detyrë e historianëve dhe arkivistëve. Është një përgjegjësi kombëtare, sepse vetëm duke i mbrojtur këto dëshmi ne mbrojmë edhe të vërtetën historike. Çdo dokument i shpëtuar nga harresa është një fitore për kujtesën kolektive dhe një garanci se brezat e ardhshëm do ta njohin historinë e shqiptarëve jo përmes miteve apo legjendave, por përmes zërit autentik të dokumenteve që koha ka ruajtur deri në ditët tona.

Ekziston edhe një dimension tjetër, jashtëzakonisht i rëndësishëm, që e rrit vlerën shkencore të trakteve dhe të dokumenteve të tjera të veprimtarisë ilegale. Ato nuk janë vetëm mjete propaganduese të një periudhe të caktuar historike, por përbëjnë burime të dorës së parë për studimin e zhvillimit të çështjes kombëtare shqiptare. Për historianin, studiuesin e shkencave politike, sociologun apo arkivistin, çdo trakt përfaqëson një dëshmi autentike të kohës në të cilën është krijuar, duke ofruar informacione të drejtpërdrejta për rrethanat politike, aspiratat kombëtare, mënyrën e organizimit dhe evolucionin e mendimit politik të lëvizjes shqiptare.

Pikërisht përmes këtyre dokumenteve mund të ndiqet me saktësi rrugëtimi i çështjes kombëtare shqiptare në etapa të ndryshme historike. Në to pasqyrohen ndryshimet e programeve politike, transformimi i kërkesave kombëtare, zhvillimi i organizimit ilegal, mënyrat e komunikimit me popullin dhe me mërgatën, si dhe përpjekjet e vazhdueshme për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës. Çdo trakt është, në njëfarë mënyre, një fotografi politike e momentit kur është shkruar. Ai ruan gjurmët e realitetit historik, të shqetësimeve të kohës dhe të vizionit që kishin autorët për të ardhmen e popullit shqiptar.

Në këto materiale mund të lexohet qartë edhe evoluimi i vetë lëvizjes kombëtare. Duke krahasuar traktet e viteve të ndryshme, studiuesi arrin të kuptojë se si kanë ndryshuar prioritetet politike, si janë formuluar kërkesat kombëtare dhe si është zhvilluar vetëdija politike e shqiptarëve në raport me rrethanat historike. Nga kërkesat për barazi kushtetuese e respektim të të drejtave elementare, deri te artikulimi i aspiratave për vetëvendosje dhe liri të plotë, çdo etapë ka lënë gjurmët e saj në këto dokumente. Në këtë kuptim, traktet shndërrohen në një kronologji të shkruar të vetëdijes kombëtare shqiptare.

Njëkohësisht, ato na ndihmojnë të kuptojmë jo vetëm zhvillimin e ideve politike, por edhe marrëdhëniet ndërmjet ngjarjeve historike dhe reagimit të lëvizjes ilegale ndaj tyre. Përmes tyre mund të ndiqen ndikimet që patën demonstratat, burgosjet, proceset gjyqësore politike, grevat e punëtorëve, veprimtaria e mërgatës, ndryshimet në Jugosllavi dhe zhvillimet ndërkombëtare mbi strategjinë dhe diskursin e organizatave shqiptare. Kështu, traktet nuk flasin vetëm për atë që ka ndodhur, por edhe për mënyrën se si ngjarjet janë interpretuar dhe janë përjetuar nga vetë protagonistët e kohës.

Vlera e tyre shkencore qëndron edhe në faktin se ato janë dokumente të krijuara në kohën kur zhvilloheshin ngjarjet, pa ndërhyrjet, filtrat apo interpretimet që sjell koha. Për këtë arsye, ato përbëjnë burime të pazëvendësueshme për rindërtimin objektiv të historisë. Në to ruhen gjuha politike e periudhës, terminologjia e përdorur nga organizatat ilegale, mënyra e argumentimit, sistemi i vlerave dhe vizioni strategjik i lëvizjes kombëtare. Të gjitha këto elemente janë me rëndësi të jashtëzakonshme për studiuesit që synojnë të kuptojnë jo vetëm faktet historike, por edhe evolucionin e mendimit politik shqiptar gjatë dekadave të rezistencës.

Prandaj, traktet nuk duhet të shihen vetëm si materiale propaganduese apo si relikte të një kohe të kaluar. Ato janë dokumente me vlerë të shumëfishtë shkencore, historike dhe kombëtare, të cilat na japin mundësinë të ndjekim, hap pas hapi, evolucionin e çështjes shqiptare në kontekstin e zhvillimeve politike të Kosovës, të ish-Jugosllavisë dhe të Evropës. Çdo trakt i ruajtur dhe i studiuar me kujdes i shton një hallkë të re zinxhirit të kujtesës sonë historike, duke na ndihmuar ta kuptojmë më mirë jo vetëm rrugën që kemi përshkuar, por edhe sakrificat, idealet dhe vizionin që udhëhoqën brezat e rezistencës shqiptare.

Në përgatitjen e këtij libri jam përpjekur që, në çdo hap të punës sime, t’i qasem dokumenteve me përpikëri, përgjegjësi shkencore dhe ndershmëri profesionale. Qëllimi im nuk ka qenë vetëm t’i paraqes ato si materiale arkivore, por t’i trajtoj me kujdesin që meriton çdo burim historik, duke ruajtur autenticitetin e tyre, duke i vendosur në kontekstin përkatës historik dhe duke u përpjekur t’i analizoj me sa më shumë objektivitet. Kam qenë vazhdimisht e vetëdijshme se çdo dokument, pavarësisht përmasës apo përmbajtjes së tij, përfaqëson një dëshmi të pakthyeshme të një periudhe të caktuar dhe, si i tillë, kërkon një qasje të matur, të kujdesshme dhe të mbështetur në metodologjinë e kërkimit shkencor.

Ky botim, megjithatë, nuk synon të pretendojë se përmbledh të gjithë dokumentacionin e veprimtarisë ilegale shqiptare. Përkundrazi, ai mbështetet kryesisht në një fond dokumentesh që, në mënyrë krejt të veçantë, arriti në duart e mia falë djalit tim, Agonit. Ishte pikërisht ai që, me kujdes dhe përkushtim, arriti t’i siguronte këto materiale dhe m’i dorëzoi, duke më dhënë mundësinë të hyja në kontakt me një pjesë të rëndësishme të historisë sonë të shkruar. Prandaj, ndiej detyrim moral dhe njerëzor ta falënderoj publikisht. Kontributi i tij nuk ishte thjesht dorëzimi i disa dokumenteve, por një ndihmë e çmuar në ruajtjen e kujtesës historike dhe në mundësimin e këtij studimi.

Po aq i thellë është edhe respekti dhe mirënjohja ime për personin që zgjodhi të mbetet anonim, por që, në një kohë jo të lehtë, pati besimin të m’i dorëzonte këto materiale. Ai nuk më dha vetëm një dosje dokumentesh; ai më besoi një pjesë të kujtesës sonë kombëtare. Në ato çaste, ndoshta nuk mund ta parashikonte se ato fletë, të ruajtura për vite të tëra në heshtje, një ditë do të bëheshin objekt studimi dhe do të botoheshin për publikun. Pikërisht ky besim e bën edhe më të madhe përgjegjësinë time si studiuese për t’i trajtuar ato me ndershmëri dhe me respekt.

Nganjëherë historia ka mënyra të çuditshme për të mbijetuar. Dokumentet që dikur ruheshin fshehurazi, që kalonin dorë më dorë me rrezik të madh dhe që barteshin si dëshmi të ndaluara të rezistencës, sot mund të lexohen lirisht në një Kosovë të lirë dhe të pavarur. Ky është një nga paradokset më domethënëse të historisë sonë: ajo që dikur duhej të fshihej për të mbijetuar, sot mund të botohet për të mos u harruar.

Për mua, ky është privilegji më i madh i këtij rrugëtimi hulumtues. Të kem mundësinë që, në lirinë që gëzon sot Kosova, t’i lexoj me qetësi këto dokumente, t’i analizoj me metodë shkencore, t’i komentoj në dritën e zhvillimeve historike dhe t’ua përcjell lexuesve si pjesë të një tërësie dokumentare, është një përgjegjësi që e kam ndier në çdo faqe të këtij libri. Nëse autorët e këtyre trakteve rrezikonin lirinë e tyre për t’i shkruar dhe shpërndarë ato, brezi ynë ka detyrimin t’i ruajë, t’i studiojë dhe t’i bëjë pjesë të kujtesës sonë kolektive.

Sigurisht, jam e vetëdijshme se kjo përmbledhje nuk është e plotë dhe as nuk mund të pretendojë ta përmbyllë historinë e dokumentacionit të rezistencës shqiptare. Ajo është vetëm një kontribut modest në një fushë shumë më të gjerë kërkimore, një përpjekje për të shpëtuar nga harresa një pjesë të trashëgimisë sonë dokumentare dhe për t’ia vënë atë në dispozicion studiuesve, historianëve dhe brezave të ardhshëm. Nëse ky libër do të shërbejë si nxitje që dokumente të tjera të dalin në dritë, që arkiva të reja të hapen dhe që dëshmi të tjera të ruhen e të botohen, atëherë ai do ta ketë përmbushur misionin e tij më fisnik.

Në fund, ky botim është edhe një akt mirënjohjeje për të gjithë ata njerëz, të njohur e të panjohur, që për dekada me radhë ruajtën me kujdes këto dokumente, duke i mbrojtur nga shkatërrimi, konfiskimi dhe harresa. Falë përkushtimit të tyre, sot ne kemi mundësi të rindërtojmë me më shumë besueshmëri një pjesë të rëndësishme të historisë së rezistencës shqiptare dhe t’ia lëmë këtë trashëgimi të dokumentuar brezave që do të vijnë.

11 Korrik, 2026
Prishtinë