[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
Historia kulturore e Shqipërisë së Veriut gjatë gjysmës së parë të shekullit XX është e lidhur ngushtë me veprimtarinë e një plejade klerikësh katolikë që, krahas misionit fetar, dhanë kontribute të rëndësishme në fushën e arsimit, letërsisë, publicistikës dhe historiografisë kombëtare. Ndër këto figura zë vend edhe Dom Nikoll Kimza, meshtar i Mirditës, veprimtar atdhetar dhe studiues i historisë e traditës së trevës së tij.
Ndonëse emri i tij përmendet në historiografinë kishtare dhe në bibliografitë e botimeve të kohës, figura dhe vepra e tij nuk kanë marrë ende vëmendjen e merituar nga studiuesit.
Dom Nikoll Kimza lindi më 20 gusht 1878 në Gjakovë, me prejardhje nga katundi Kimz i Spaçit në Mirditë. Në vitin 1892 filloi studimet në Seminarin Papnor të Shkodrës, një ndër institucionet më të rëndësishme të formimit intelektual të klerit shqiptar.
Pas shugurimit meshtarak, ai kremtoi meshën e parë në Kallmet më 21 gusht 1905. Për më shumë se pesëdhjetë vjet ushtroi shërbimin si meshtar në zona të ndryshme të dioqezës së Lezhës dhe të Abacisë së Mirditës. Për 27 vjet shërbeu në Bulgër dhe Velë, ndërsa më pas për afro 15 vjet në Kalivare.
Veprimtaria e tij pastorale u zhvillua në një periudhë të trazuar politike e shoqërore, kur kleri katolik luante një rol të rëndësishëm në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe kulturor të popullsisë së Veriut.
Veprimtaria atdhetare
Krahas misionit fetar, Dom Nikoll Kimza u dallua edhe për angazhimin e tij atdhetar. Gjatë rrethimit të Shkodrës në vitin 1912, ai u arrestua dhe u burgos nga forcat e Esat Pashës. Burimet e kohës dëshmojnë se, në periudha të vështira, ai strehoi dhe ndihmoi personalitete të ndryshme të lëvizjes kombëtare.
Emri i tij gjendet në dokumente dhe promemorje të hartuara nga përfaqësues të Mirditës dhe të Lezhës gjatë viteve 1910–1920. Veçanërisht me rëndësi paraqitet pjesëmarrja e tij në protestën e bajrakëve të Mirditës, drejtuar Konferencës së Paqes në Paris më 1919, kundër pretendimeve territoriale jugosllave ndaj trojeve shqiptare.
Bashkëpunimi me figura të njohura si At Pal Dodaj dhe kontaktet me Bajram Currin tregojnë lidhjen e tij të ngushtë me lëvizjen kombëtare shqiptare.
Krijimtaria letrare dhe publicistike
Veprimtaria letrare e Dom Nikoll Kimzës filloi herët. Në vitin 1915, së bashku me Anton Xanonin, botoi tregimin Dy pasqyra, ndërsa në vitin 1917 publikoi veprën E vorfna e i verbti, e cila gjeti përdorim edhe në tekstet shkollore të kohës.
Një pjesë e shkrimeve publicistike u botuan me pseudonimin “Munella”. Ato trajtonin tema shoqërore, fetare dhe kombëtare, duke pasqyruar shqetësimet intelektuale të autorit dhe zhvillimet e kohës.
Poema Lot mërgimi përfaqëson një dëshmi të ndjenjave patriotike të autorit dhe të besimit të tij në të ardhmen e kombit shqiptar.
Kontributi në historiografinë dhe etnokulturën e Mirditës
Fusha ku Dom Nikoll Kimza la gjurmët më të dukshme është historia lokale dhe studimi i trashëgimisë kulturore të Mirditës.
Studimet e tij trajtojnë çështje që lidhen me:
• lashtësinë e Mirditës;
• traditën gojore dhe gojëdhënat historike;
• organizimin kanunor dhe vetëqeverisjen tradicionale;
• prejardhjen e derës së Gjomarkajve;
• monumentet e kultit dhe historinë kishtare;
• figurat e qëndresës kombëtare;
• problemet e etnogjenezës shqiptare.
Në këtë aspekt, Dom Nikoll Kimza paraqitet si pjesë e traditës së studiuesve klerikë që dokumentuan kulturën tradicionale shqiptare shumë kohë përpara institucionalizimit të studimeve etnologjike dhe antropologjike në Shqipëri.
Shkrimet e tij mbeten me vlerë jo vetëm për informacionin historik që përmbajnë, por edhe si dëshmi e mënyrës se si perceptoheshin historia dhe identiteti kulturor në Shqipërinë Veriore gjatë gjysmës së parë të shekullit XX.
Veprat kryesore
Ndër botimet më të rëndësishme të Dom Nikoll Kimzës mund të përmenden:
• Çka thotë gojëdhana mbi vjetërsinë e Mirditës (1933);
• Hetime mbi vjetërsinë e rrjedhës së derës së Gjomarkajve të Mirditës (1937);
• Tirana (1937);
• Disa çika pyetjesh historike (1939);
• Një kambanë e vjetër në ma të vjetrën famulli (1939).
Në mërgim ai vijoi punën studimore duke hartuar në italisht dorëshkrimet Appunti storici albanesi – Mirdita e il suo principe dhe Albania e l’Occidente, të cilat dëshmojnë për interesimin e pandërprerë të tij ndaj historisë shqiptare.
Dom Nikoll Kimza përfaqëson një nga figurat e rëndësishme të klerit katolik shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX. Ai bashkoi në personalitetin e vet meshtarin, atdhetarin, publicistin, shkrimtarin dhe studiuesin e historisë.
Kontributi i tij në dokumentimin e traditave historike të Mirditës, në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në zhvillimin e kulturës shqiptare meriton një vlerësim më të gjerë shkencor. Një studim i plotë mbi veprën e tij, i mbështetur në burime arkivore dhe bibliografike, do të ndihmonte në ndriçimin e mëtejshëm të rolit që luajtën intelektualët e klerit katolik në historinë moderne shqiptare.
Një ndër meritat më të rëndësishme të Dom Nikoll Kimzës qëndron në përpjekjen për të mbledhur, sistemuar dhe interpretuar traditën historike të Mirditës. Në një kohë kur studimet historike shqiptare ndodheshin ende në fazat e para të zhvillimit institucional, ai u mbështet në burimet gojore, në kujtesën kolektive të popullsisë dhe në dokumentacionin kishtar për të rindërtuar elemente të së kaluarës së krahinës.
Interesi i tij u përqendrua veçanërisht te lashtësia e Mirditës, te prejardhja e derës së Gjomarkajve, te organizimi tradicional i bajrakëve dhe te roli i Kishës Katolike në ruajtjen e identitetit kulturor të banorëve. Edhe pse disa nga përfundimet e tij pasqyrojnë metodologjinë dhe horizontin historiografik të kohës, shkrimet e tij mbeten burime me vlerë për studimin e mendimit historik shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX.
Në këtë kuptim, Dom Nikoll Kimza mund të konsiderohet një ndër kronistët më të rëndësishëm të Mirditës, duke zënë vend përkrah klerikëve dhe studiuesve që kontribuuan në ruajtjen e memories historike dhe kulturore të Shqipërisë Veriore.
Literatura:
1. Cordignano, Fulvio. Saggi sulla cultura albanese. Roma: Pontificia Università Gregoriana.
