ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (27)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Mërgata shqiptare përballë sfidave dhe mobilizimit kombëtar

Autori vëren se agjitimi gojor kishte pasur tradicionalisht sukses të madh në mesin e shqiptarëve. Kjo lidhej me kulturën e komunikimit të drejtpërdrejtë, me rëndësinë e fjalës së dhënë dhe me besimin që krijohej përmes lidhjeve familjare, krahinore, shoqërore dhe kombëtare. Në shumë raste, një bashkatdhetar mund të bindej më shpejt nga fjala e një njeriu të afërt e të besuar sesa nga një thirrje anonime e shkruar. Prandaj, komunikimi gojor nuk shihej si zëvendësim i përkohshëm i thirrjeve të shtypura, por si një mjet i fuqishëm dhe i domosdoshëm i punës politike.

Megjithatë, autori nuk e nënvlerëson aspak rëndësinë e thirrjeve të shkruara. Përkundrazi, ai thekson se sapo ato të dalin, duhet të shpërndahen menjëherë dhe në mënyrë sa më të gjerë. Thirrjet përbënin burimin e parë zyrtar të informacionit, sepse përmbanin të dhënat e sakta për demonstratën dhe i jepnin asaj një formë më të organizuar e më të besueshme. Ato shërbenin si dëshmi konkrete e organizimit dhe si mjet për ta përhapur mesazhin në një rreth më të gjerë njerëzish.

Nga një këndvështrim historik, ky fragment dëshmon mënyrën praktike dhe të kujdesshme me të cilën organizohej veprimtaria politike e mërgatës shqiptare. Në të shihet qartë bashkimi i dy formave të komunikimit: fjalës së gjallë dhe materialit të shkruar. E para siguronte shpejtësi, afërsi dhe ndikim personal, e dyta siguronte saktësi, qëndrueshmëri dhe autoritet organizativ. Të dyja së bashku përbënin bazën e mobilizimit politik në një kohë kur çdo vonesë mund të ndikonte në numrin e pjesëmarrësve dhe në suksesin e demonstratës.

Prandaj, kjo pjesë e traktit nuk është vetëm një udhëzim teknik për shpërndarjen e lajmit. Ajo është një dëshmi e kulturës organizative të mërgatës shqiptare, e cila në kushtet e kufizuara të kohës dinte të shfrytëzonte rrjetet shoqërore, besimin ndërpersonal dhe fjalën e drejtpërdrejtë për të ndërtuar një mobilizim sa më të gjerë rreth çështjes kombëtare.

Në vazhdim të udhëzimeve për mobilizimin e mërgatës, autori i traktit ndalet edhe te një aspekt që në pamje të parë mund të duket thjesht praktik, por që në realitet kishte rëndësi të madhe për suksesin e demonstratës: organizimi teknik i udhëtimit. Ai e kuptonte se dëshira për të marrë pjesë në një manifestim politik nuk ishte gjithmonë e mjaftueshme. Shpeshherë, mundësitë ekonomike, largësia gjeografike dhe kushtet e jetesës së mërgimtarëve luanin rol vendimtar në shkallën e pjesëmarrjes. Për këtë arsye, ai u kushton vëmendje mënyrave se si udhëtimi mund të organizohej sa më racionalisht dhe me sa më pak shpenzime.

Sipas tij, ekonomizimi i mjeteve dhe i shpenzimeve nuk ishte një çështje dytësore. Përkundrazi, ai përbënte një faktor të rëndësishëm që mund të ndikonte drejtpërdrejt në numrin e pjesëmarrësve në demonstratë. Sa më i përballueshëm të bëhej udhëtimi, aq më shumë bashkatdhetarë do të kishin mundësi të merrnin pjesë në manifestim. Kjo tregon se organizatorët nuk mendonin vetëm për aspektin politik të demonstratës, por edhe për kushtet konkrete të jetës së mërgimtarëve, shumica e të cilëve ishin punëtorë me të ardhura modeste dhe me përgjegjësi familjare.

Duke u mbështetur në përvojën e deriatëhershme, autori arrin në përfundimin se mënyra më e përshtatshme dhe më ekonomike e udhëtimit ishte organizimi me autobusë. Ky mjet transporti jo vetëm që ulte shpenzimet individuale, por edhe krijonte mundësi për lëvizje të organizuar dhe të koordinuar të grupeve të mëdha të bashkatdhetarëve. Në këtë mënyrë, udhëtimi nuk ishte vetëm një proces logjistik, por edhe një përvojë kolektive që forconte ndjenjën e solidaritetit dhe të përkatësisë së përbashkët.

Megjithatë, autori nuk ndalet gjatë te detajet teknike të organizimit. Ai mendon se secili grup dhe secili individ i njihte më së miri rrethanat e veta dhe ishte në gjendje të gjente mënyrën më të përshtatshme për të arritur në vendin e demonstratës. Kjo tregon një besim të caktuar në aftësinë organizative të komunitetit shqiptar në mërgim, i cili tashmë kishte krijuar përvojë në organizimin e aktiviteteve të ngjashme politike dhe kombëtare.

Por pikërisht në këtë pikë, autori kalon nga aspekti praktik në atë moral dhe politik. Ai përpiqet t’u kujtojë bashkatdhetarëve se pjesëmarrja në një demonstratë nuk duhet të matet vetëm me vështirësitë apo shpenzimet që ajo kërkon. Në argumentimin e tij shfaqet një ide e rëndësishme, karakteristike për diskursin patriotik të kohës: ideja e sakrificës si detyrim moral ndaj atdheut dhe popullit.

Në këtë frymë, ai nënvizon se historia nuk është ndërtuar nga ata që kanë zgjedhur rrugën më të lehtë, por nga ata që kanë qenë të gatshëm të përballen me vështirësi dhe të bëjnë flijime për idealet që besonin. Sipas tij, sakrificat nuk varen nga dëshira e njerëzve për t’i shmangur ato, por nga ndërgjegjja dhe rrethanat historike që i imponojnë. Pikërisht për këtë arsye, ai i kundërshton qëndrimet që justifikojnë pasivitetin me argumentin se të tjerët po kontribuojnë më pak.

Traktshkruesi e konsideron të gabuar logjikën sipas së cilës një individ mund të tërhiqet nga angazhimi për shkak se dikush tjetër nuk po sakrifikon sa duhet. Në mendimin e tij, momentet e vështira kërkojnë pikërisht të kundërtën: që ata që e kuptojnë më herët domosdoshmërinë e veprimit të japin më shumë nga vetja, duke shërbyer si shembull për të tjerët. Vetëm në këtë mënyrë mund të krijohej fryma e përgjegjësisë kolektive dhe të zgjohej vetëdija e atyre që ende hezitonin.

Në gjuhën e traktit, sakrifica paraqitet si një vlerë themelore e angazhimit kombëtar. Ajo nuk kufizohet vetëm në shpenzimin e parave apo të kohës për të marrë pjesë në një demonstratë. Përkundrazi, ajo lidhet me gatishmërinë për të vënë interesin e përbashkët mbi interesin personal dhe, në raste ekstreme, me gatishmërinë për të përballuar pasoja të rënda në emër të idealeve që konsideroheshin të drejta. Kjo mënyrë e të menduarit ishte karakteristike për një pjesë të madhe të literaturës politike shqiptare të viteve tetëdhjetë, e cila e paraqiste angazhimin kombëtar si një detyrë që kërkonte përkushtim, vendosmëri dhe flijim.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment është domethënës sepse tregon se organizatorët e demonstratave nuk e shihnin mobilizimin vetëm si një çështje numrash apo organizimi teknik. Për ta, pjesëmarrja në demonstratë kishte edhe një dimension moral dhe simbolik. Çdo udhëtim, çdo shpenzim dhe çdo përpjekje për të qenë i pranishëm në protestë shihej si pjesë e një kontributi më të madh në shërbim të çështjes kombëtare.

Prandaj, kjo pjesë e traktit përfaqëson një ndërthurje të veçantë të pragmatizmit organizativ me idealizmin politik. Nga njëra anë, autori flet për autobusët, shpenzimet dhe mënyrat e udhëtimit, nga ana tjetër, ai e ngre diskutimin në nivelin e përgjegjësisë historike dhe të sakrificës kombëtare. Pikërisht ky kombinim i aspektit praktik me atë moral përbënte një nga karakteristikat më të spikatura të diskursit politik të mërgatës shqiptare në vitet e vështira të pasdemonstratave të vitit 1981.

Në vazhdim të udhëzimeve të tij për organizimin e demonstratës, autori i traktit ndalet te një element që e konsideron po aq të rëndësishëm sa mobilizimi dhe pjesëmarrja masive: kultura e disiplinës. Për të, suksesi i një demonstrate nuk matet vetëm me numrin e pjesëmarrësve, por edhe me aftësinë e tyre për të vepruar në mënyrë të organizuar, të vetëpërmbajtur dhe të disiplinuar. Pikërisht për këtë arsye, ai u bën thirrje demonstruesve që të bisedojnë vazhdimisht mes tyre për rëndësinë e ruajtjes së rendit dhe të respektimit të rregullave që përcaktohen nga organizatorët.

Traktshkruesi shpreh habinë dhe pakënaqësinë e tij për faktin se, megjithëse mërgata shqiptare kishte organizuar tashmë një numër të konsiderueshëm demonstratash, ende kishte pjesëmarrës që nuk u përmbaheshin udhëzimeve të përcaktuara. Në optikën e tij, kjo nuk ishte vetëm një mangësi organizative, por një dobësi që mund të dëmtonte drejtpërdrejt qëllimin politik të manifestimit. Për këtë arsye, ai e konsideron të domosdoshme edukimin e vazhdueshëm të demonstruesve në frymën e disiplinës dhe të përgjegjësisë kolektive.

Një aspekt që zë vend të rëndësishëm në analizën e tij është çështja e provokatorëve. Në literaturën politike të mërgatës shqiptare të viteve tetëdhjetë, ekzistonte bindja se në demonstrata mund të infiltronin persona me qëllim të nxitjes së incidenteve dhe të komprometimit të protestave. Për këtë arsye, autori argumenton se ruajtja e disiplinës nga shumica e demonstruesve do ta bënte shumë më të lehtë identifikimin e atyre që synonin të prishnin rendin. Në një turmë të organizuar dhe të disiplinuar, çdo sjellje e pazakontë do të binte menjëherë në sy, ndërsa në një situatë të çrregullt do të ishte më e vështirë të dallohej se kush vepronte me qëllim dhe kush jo.

Ai kritikon gjithashtu disa sjellje që, sipas tij, ndonëse nuk buronin nga qëllime të këqija, mund të shkaktonin pasoja negative. Në veçanti, ai përmend rastet kur ndonjë demonstrues largohej nga rreshti për të reaguar ndaj fotografëve, për të debatuar me kalimtarët ose për të marrë përsipër role që tashmë u ishin besuar organizatorëve dhe përgjegjësve të rendit. Sipas autorit, veprime të tilla krijonin konfuzion dhe e dobësonin disiplinën e përgjithshme të demonstratës.

Në thelb, ai kërkon nga pjesëmarrësit që të kontrollojnë emocionet dhe revoltën e tyre. Kjo nuk do të thotë se ai nënvlerësonte zemërimin e shkaktuar nga zhvillimet në Kosovë. Përkundrazi, ai e konsideron revoltën si një ndjenjë të natyrshme dhe të kuptueshme. Megjithatë, sipas tij, zemërimi duhej të kanalizohej në mënyrë të organizuar dhe të mençur, në mënyrë që të shërbente për forcimin e mesazhit politik dhe jo për dobësimin e tij.

Një element veçanërisht domethënës i këtij fragmenti është mënyra se si autori e koncepton vetë funksionin e demonstratës. Sipas tij, protestat nuk organizoheshin për vetëkënaqësi personale, as për të krijuar përshtypjen e një radikalizmi të jashtëm apo të një heroizmi demonstrativ. Ato kishin një mision shumë më të rëndësishëm: të informonin opinionin publik të vendeve mikpritëse për gjendjen e shqiptarëve në Kosovë, për padrejtësitë që, sipas demonstruesve, po ushtroheshin ndaj tyre dhe për kërkesat që ata ngrinin para botës demokratike.

Kjo qasje tregon qartë vetëdijen politike që kishte fituar mërgata shqiptare në atë periudhë. Organizatorët e demonstratave e kuptonin se mbështetja e opinionit publik ndërkombëtar nuk fitohej përmes akteve spontane apo përplasjeve të panevojshme, por përmes paraqitjes së një imazhi serioz, të përgjegjshëm dhe të organizuar. Një demonstratë e qetë, e disiplinuar dhe e rregullt kishte shumë më tepër gjasa të fitonte mirëkuptimin e qytetarëve vendas, të mediave dhe të institucioneve të shtetit mikpritës.

Në këtë kuptim, autori argumenton se lufta politike kundër padrejtësive nuk zhvillohej duke krijuar kaos apo duke shkelur rregullat e vendit ku organizohej protesta. Përkundrazi, sipas tij, forca e vërtetë e demonstruesve qëndronte pikërisht në aftësinë e tyre për të ruajtur rendin, për të respektuar ligjin dhe për të dëshmuar para opinionit publik se kërkesat e tyre mbështeteshin mbi parime të drejta dhe mbi një kulturë demokratike të protestës.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment paraqet një dëshmi të rëndësishme të pjekurisë organizative që kishte arritur mërgata shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai tregon se organizatorët nuk mendonin vetëm për mobilizimin e turmave, por edhe për mënyrën se si ato turma do të perceptoheshin nga shoqëria përreth. Kjo dëshmon se demonstratat e mërgatës nuk ishin vetëm akte proteste, por edhe forma të komunikimit politik me opinionin ndërkombëtar, ku disiplina, rendi dhe vetëpërmbajtja konsideroheshin armë po aq të rëndësishme sa vetë mesazhi që protestuesit dëshironin të përcillnin.

Duke vazhduar reflektimin e tij mbi rëndësinë e disiplinës në demonstrata, autori i traktit ndjen nevojën të ndalet edhe një herë te pasojat që mund të sjellë mosrespektimi i rendit dhe i udhëzimeve organizative. Ai është i vetëdijshëm se për disa lexues kritikat ndaj mosdisiplinës mund të duken të tepërta ose të ekzagjeruara, sidomos në një kohë kur emocionet patriotike ishin të forta dhe dëshira për të protestuar kundër padrejtësive ishte e madhe. Megjithatë, ai këmbëngul se prishja e rendit gjatë demonstratave nuk është një çështje e vogël, por një problem serioz që mund të dëmtojë drejtpërdrejt qëllimin politik të protestës.

Në argumentimin e tij, autori shkon aq larg sa të pohojë se një demonstratë e organizuar keq dhe e shoqëruar me çrregullime mund të shkaktojë më shumë dëm sesa dobi. Sipas tij, nëse një manifestim publik përfundon duke krijuar përshtypje negative te opinioni publik ose duke larguar mbështetjen e atyre që duhej të sensibilizoheshin për çështjen shqiptare, atëherë ai rrezikon të prodhojë efekt të kundërt nga ai që ishte synuar. Për këtë arsye, ai e konsideron disiplinën jo si një detyrim formal, por si një kusht themelor për suksesin politik të demonstratës.

Për të ilustruar këtë shqetësim, autori sjell si shembull një demonstratë të zhvilluar në Vjenë, e cila, sipas tij, kishte krijuar situata të pakëndshme dhe kishte rrezikuar të merrte një drejtim të padëshiruar. Edhe pse nuk hyn në hollësi të shumta, ai lë të kuptohet se gjatë asaj ngjarjeje kishte pasur tensione dhe reagime që mund të kishin sjellë pasoja të rënda për organizatorët dhe pjesëmarrësit. Për të, kjo ngjarje shërbente si një mësim i vlefshëm për demonstratat e ardhshme.

Autori pranon se mund të kuptohet zhgënjimi i demonstruesve që kishin udhëtuar qindra kilometra për të marrë pjesë në një protestë dhe që, për arsye të ndryshme administrative ose ligjore, nuk kishin mundur ta zhvillonin atë sipas planifikimit. Megjithatë, ai thekson se zhgënjimi nuk mund të justifikojë veprime impulsive ose përplasje me autoritetet e vendit mikpritës. Në mendimin e tij, demonstrata nuk ishte vendi ku duhej dëshmuar guxim personal përballë policisë apo institucioneve shtetërore të vendeve evropiane, por një hapësirë ku duhej shprehur në mënyrë të organizuar dhe dinjitoze një qëndrim politik.

Në këtë kontekst, autori vë në dukje edhe rëndësinë e njohjes së ligjeve dhe rregullave të shtetit ku organizoheshin protestat. Ai e konsideron mungesën e njohurive për procedurat ligjore si një mangësi serioze, por njëkohësisht nënvizon se, edhe kur lindin keqkuptime ose vështirësi, zgjidhja duhet kërkuar përmes qetësisë, koordinimit dhe disiplinës. Në situata të ndërlikuara, sipas tij, demonstruesit duhet të dëgjojnë organizatorët dhe personat përgjegjës, të cilët janë të ngarkuar për të marrë vendime dhe për të gjetur zgjidhje në interes të të gjithëve.

Një pjesë e kritikës së tij drejtohet ndaj atyre individëve që, sipas perceptimit të tij, kërkonin të binin në sy përmes veprimeve të pamenduara. Në analizën e traktit, autori shfaq shqetësimin se ndonjëherë individë të caktuar përpiqeshin të fitonin vëmendje duke u paraqitur si më të vendosur ose më patriotë se të tjerët, duke kërkuar veprime të nxituara dhe duke sfiduar vendimet kolektive të organizatorëve. Për të, një sjellje e tillë nuk përbënte shenjë force apo patriotizmi, por një rrezik për mbarëvajtjen e demonstratës dhe për interesat e vetë kauzës që pretendohej të mbrohej.

Megjithatë, autori nuk dëshiron të zgjatet shumë mbi këtë episod. Ai lë të kuptohet se ngjarja e Vjenës ishte diskutuar dhe kritikuar gjerësisht në mesin e mërgatës dhe se mësimet e nxjerra prej saj tashmë ishin të njohura për shumicën e veprimtarëve. Për këtë arsye, ai preferon të përqendrohet te aspektet pozitive dhe te nevoja për të nxjerrë përfundime të dobishme për të ardhmen.

Në fund, ai rikujton se demonstratat e organizuara sipas udhëzimeve, me rreshtim të rregullt dhe me respektim të disiplinës, kishin dhënë rezultate të mira dhe kishin arritur të përcillnin mesazhin e dëshiruar. Këto përvoja pozitive shërbenin si dëshmi se suksesi nuk vinte nga veprimet spontane apo nga shfaqjet individuale të guximit, por nga puna kolektive, vetëpërmbajtja dhe respektimi i vendimeve të përbashkëta.

Nga një këndvështrim historik, ky fragment është veçanërisht domethënës sepse pasqyron procesin e pjekjes politike të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai tregon se organizatorët e demonstratave po përpiqeshin të ndërtonin një kulturë të re proteste, të bazuar jo vetëm në entuziazëm dhe përkushtim kombëtar, por edhe në përgjegjësi qytetare, respektim të ligjit dhe vetëdije për rëndësinë e opinionit publik ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, demonstrata shihej jo thjesht si një akt revolte, por si një instrument i menduar mirë i komunikimit politik, përmes të cilit mërgata shqiptare kërkonte të fitonte mbështetje, mirëkuptim dhe legjitimitet për kauzën e saj kombëtare.

Në përmbyllje të kësaj letre-trakti, autori i drejtohet mërgatës shqiptare me një ton të ngrohtë, por njëkohësisht të fuqishëm mobilizues. Ai nuk flet më vetëm në gjuhën e analizës politike apo të udhëzimeve organizative, por në gjuhën e lutjes shoqërore, të përgjegjësisë kombëtare dhe të solidaritetit njerëzor. Thirrja e tij u drejtohet në radhë të parë shokëve dhe shoqeve më aktivë, atyre bashkatdhetarëve e bashkatdhetareve që kishin mundësi të ndikonin te të tjerët, të përhapnin fjalën dhe të zgjeronin radhët e pjesëmarrësve në demonstratë.

Në thelb, autori e vendos bashkimin si kushtin kryesor të suksesit. Sipas tij, vetëm një mërgatë e bashkuar, e organizuar dhe e vetëdijshme për përgjegjësinë e saj historike mund t’i kundërvihej forcave që ai i konsideronte armiqësore ndaj popullit shqiptar. Mirëpo, ky bashkim nuk shihet si diçka që lind vetvetiu. Përkundrazi, ai kërkon përpjekje, punë të vazhdueshme, mirëkuptim, tejkalim të dallimeve dhe, mbi të gjitha, gatishmëri për sakrifica në çastet kur interesi kombëtar e kërkon këtë.

Në këtë përmbyllje, autori rikthen në qendër të vëmendjes kujtimin e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës dhe Bardhosh Gërvallës, të cilët në diskursin e mërgatës shqiptare të asaj kohe përfaqësonin jo vetëm figura të veçanta të veprimtarisë politike, por edhe simbole të qëndresës, të flijimit dhe të unitetit kombëtar. Vrasja e tyre nuk paraqitet si një ngjarje që kishte arritur ta frikësonte apo ta shpërndante mërgatën shqiptare. Përkundrazi, sipas autorit të traktit, ajo kishte shkaktuar një indinjatë të thellë, e cila i kishte afruar edhe më shumë shqiptarët me njëri-tjetrin dhe kishte forcuar bindjen se rruga e tyre duhej të vazhdonte.

Në këtë kuptim, kujtimi i Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit shndërrohet në një burim frymëzimi moral dhe politik. Ata nuk përmenden vetëm si dëshmorë të një kohe të caktuar, por si prijës shpirtërorë që vazhdonin të ishin të pranishëm në ndërgjegjen e mërgatës. Autori thekson se edhe në demonstratën e radhës, ashtu si në demonstratat e mëparshme kur ata kishin qenë fizikisht në ballë të radhëve, demonstruesit do të marshonin me kujtimin e tyre në zemër. Kjo figurë e marshimit “me ta në zemër” i jep tekstit një dimension të thellë emocional dhe simbolik, duke e lidhur veprimin politik me kujtesën, dhimbjen dhe amanetin e të rënëve.

Po aq e rëndësishme është ideja se demonstrata nuk është vetëm një akt proteste i momentit, por vazhdimësi e një rruge të nisur më herët. Duke u thirrur në “mësimet” e tyre, autori e paraqet pjesëmarrjen në demonstratë si besnikëri ndaj një trashëgimie politike dhe morale. Në këtë mënyrë, demonstruesit nuk shihen thjesht si pjesëmarrës në një manifestim publik, por si bartës të një amaneti dhe vazhdues të një lëvizjeje që kërkonte liri, dinjitet dhe të drejta kombëtare.

Thirrja për pjesëmarrje sa më të madhe në demonstratë, e shoqëruar me brohoritjen “Kosova – Republikë!”, përmbledh në mënyrë të fuqishme frymën politike të kohës. Kjo parullë ishte një nga shprehjet më të rëndësishme të kërkesave shqiptare pas demonstratave të vitit 1981 dhe përfaqësonte aspiratën për ngritjen e statusit politik të Kosovës brenda federatës jugosllave. Në trakt, ajo shfaqet si përfundim logjik i të gjithë argumentimit: pas analizës së gjendjes, pas thirrjeve për mobilizim, pas udhëzimeve për disiplinë dhe pas përkujtimit të të rënëve, kërkesa politike shprehet në formën më të qartë dhe më të përmbledhur.

Nga këndvështrimi historik, kjo përmbyllje është veçanërisht domethënëse, sepse tregon mënyrën se si mërgata shqiptare i bashkonte në një të vetme kujtesën e dhimbshme, organizimin politik dhe aspiratën kombëtare. Trakti nuk përfundon me një konstatim të ftohtë, por me një thirrje që synon të zgjojë emocione, përgjegjësi dhe gatishmëri për veprim. Ajo dëshmon se për autorët e këtyre trakteve fjala e shkruar nuk ishte vetëm mjet informimi, por edhe instrument mobilizimi, edukimi dhe bashkimi kombëtar.

Në këtë mënyrë, përfundimi i traktit merr karakterin e një amaneti politik: të mos harrohen të rënët, të mos lejohet shpërndarja e radhëve, të forcohet bashkimi dhe të vazhdohet marshimi deri në realizimin e qëllimit të shpallur. Pikërisht këtu qëndron forca e këtij fragmenti: në ndërthurjen e dhimbjes me vendosmërinë, të kujtesës me veprimin dhe të sakrificës me shpresën për fitore.

Teksti i traktit fillonte kështu:

Në mërgim, më 17.06.1982

Shumë të dashur bashkatdhetarë e bashkatdhetare,

deri në ditën kur do të demonstrojmë në Bern (ose Gjenevë) kanë mbetur vetëm edhe ca ditë. Momentalisht leja është dhënë për në Bern, edhe pse kërkesa është bërë edhe për Gjenevë. Po që se ndërkohë jepet leja edhe për në Gjenevë, atëherë Demonstrata do mbahet atje, për çka do informohemi kohë pas kohe.

Se në cilin qytet mbahet demonstrata ka rëndësi, na është detyrë, që të sigurohet leja për qytetin e dëshiruar. Janë ngarkuar shokët, prandaj kërkimi i lejeve në të dy qytetet në fjalë është me vend, që të mos ndodh për të mbetur fare pa leje. Tani, kur dimë vendin dhe ditën, me rëndësi të veçantë është mobilizimi ynë, që numri i demonstruesve të jetë sa më i madh, demonstrata të jetë sa më e disiplinuar (ashtu siç kërkojnë rregullat e ligjit i vendit mikpritës), dhe sa më e suksesshme.

Kësaj radhe, siç po dimë gjer më tani, demonstrata po mbahet në kryeqytetin e Zvicrës, Bern, me 26 Qershor të këtij viti. Edhe pse na kanë mbetur pak ditë, na duhet t’i mobilizojmë të gjitha forcat, që në Bern të shkojnë sa më shumë. Dihet se në këtë drejtim kemi vepruar, por nuk është fare e tepërt të ndalemi te format e punës, se çfarë duhet të bëjmë që radhëve t’u bashkangjiten sa më shumë bashkatdhetarë e bashkatdhetare, pse pjesëmarrja e gjerëtanishme nuk kënaq gjithçka, kur ta kemi parasysh numrin e përgjithshëm të kurbetçinjve në këto anë. Përkundrazi, duhet menduar shumë për format e agitimit dhe informimit, të cilat sigurojnë sa më lehtë e më së shpejti bashkatdhetarëve e bashkatdhetareve, që ata të mos mbesin indiferentë në këtë situatë, për të mos thënë, mos të kalojnë verbërisht në anën e armikut.

Se pari kjo demonstratë po mbahet në të njëjtën kohë kur në cilin kongresi i 12-të i të ashtuquajturës Lidhje e Komunistëve të Jugosllavisë (LKJ). Mu për këtë arsye është zgjedhur kjo ditë për të demonstruar. Po të ishte Jugosllavia shtet socialist, siç e quan veten, po të udhëhiqej ajo nga një parti e vërtetë komuniste, marksiste-leniniste, pararojë e klasës punëtore, atëherë mbajtja e kongresit do kishte rëndësi të veçantë. Nuk do mend të thuhet se me atë rast, së pari që s’do bridhnim rrugëve të botës për bukën e gojës, e pastaj s’do kishim nevojë të derdhnim gjak në demonstrata, duke i kërkuar të drejtat më elemen…tare që popujt tjerë të Jugosllavisë i gëzonin, ato të drejta që qenë garantuar kur luftohej krah për krah kundra hordhive fashiste, për të patur të drejtë secili të vendos mbi fatin dhe ardhmërinë vet – parim ky themelor leninist. Por siç dimë, fatkeqësisht, LKJ është këmbë e kokë revizioniste, e udhëhequr nga klani titist. Pra, na duhet të ndalemi në analizat se çfarë është ajo dhe ç’duhet bërë kundra saj, për t’i fituar të drejtat tona elementare, dhe jo se ç’do të ndodhte po të ishte ajo parti e vërtetë komuniste.

Populli ynë, siç dimë, sakrifikoi shumë gjatë më shumë se një viti për kërkesat e legjitimuara. U vranë qindra, bijë e bija me urdhërin e qeverisë së Beogradit, u arrestuan mijëra, të cilët u dënuan shumë rëndë dhe po torturohen në format më fashiste, u përjashtuan nga shkolla, fakultetet e puna mijëra të tjerë. Për të gjitha këto nuk mban përgjegjësi askush tjetër, pos qeveria e Beogradit, në krye me klikën shoviniste të serbomëdhenjëve. Përkundrazi, qeveria e Beogradit ende nuk është kthyer në vete, për t’i analizuar kërkesat e bëra, por po ushtron terror për ditë e më fashist.

Bile, me të gjitha forcat e mjetet po hamend popujt tjerë kundra popullit tonë (sigurisht që popujt nuk lënë gjatë të mashtrohen), po provon ta mashtrojë opinionin botëror me demagogjitë e ulta. Pra, e goditur rëndë për vdekje nga kriza ekonomike e politike, po shprazet mbi popullin tonë, sidomos mbi rininë tonë përparimtare. Por populli ynë s’ka ndërmend të dorëzohet, pse e dinë se do ishte vetëvrasje. Ai ka vendosur të sakrifikojë edhe më, po frikë e ngurrim, pse është i vetëdijshëm se armikët nuk falin asgjë, por duhet marrë me zor të drejtat që ai ka shkelur. Kështu kanë vepruar e veprojnë bijtë e bijat e popullit tonë, që kaq shumë demonstratave u qëndruan në ballë, pa patur frikë nga vdekja që u erdhi dhe ndoshta do u vijë, por që se qeveria antipopullore e Beogradit nuk korrigjon qëndrimin.

Në këtë çast është e arsyeshme dhe e domosdoshme të bëjmë pyetjet: kush jemi ne, ku gjendemi ne, çfarë përgjegjësish kemi dhe çfarë duhet bërë, që t’i dalim zot popullit e atdheut ashtu siç duhet e pritet?

Parasegjithash ne nuk gjendemi rastësisht këndej. Ishte varfëria ajo që na detyroi të marrim rrugët e botës në sy, edhe pse trojet tona janë shumë të pasura. Sigurisht që jeni bijë e bija të popullit, që na lindi e rriti, për të cilin sakrifikuam kaq shumë rrugëve të botës, duke ju nënshtruar shfrytëzimit të pa…mëshirshëm të monopoleve gjakpirëse të Perëndimit. Tani, kur ndaj familjeve tona ushtrohet terror i paparë fashist, me qindra janë vrarë qindra vëllezër e motra, bijë e bija, shokë e shoqe, ne nuk mund të rrimë indiferentë, sikur asgjë s’kemi të përbashkët me popullin që i përkasim, nuk guxojmë të qëndrojmë duke bërë sehir se çfarë po ndodh, duke patur vetëm dhimbje ose derdhur lotë. Ne mbajmë përgjegjësi për qëndrimin tonë. Asnjëherë s’do na e fal atdheu fajin, për të mos thënë krimin, po që se nuk i dalim zot. Jemi një ushtri e tërë, mbi qindramijëra veta, që bredhim rrugëve të botës, sigurisht të moshës që krejt barrën e jetës duhet mbajtur mbi supe, atëherë kur është pagë e bukës puna, ndërsa kur është lufta, sigurisht që duhet ta mbajmë mbi supe. Kështu pra, na pat ra radha ta marrim botën në sy, pse duhej mbajtur familjet. Ishte kjo fatkeqësi e madhe për popullin e atdheun…

Tani gjendemi këndej, kur populli ynë është ballafaquar me terror fashist, të cilit po i bën ballë heroikisht. Populli ynë është bashkuar më shumë se çdoherë, përndryshe ai do tregonte kaq shumë revolucionaritet. Hej, nuk dorëzohet, bile as që frikësohet nga tërbimi i një regjimi kaq të egër, i cili ka dërguar dhjetra mijëra ushtarë, njësi speciale të policisë dhe shumë agjentë kriminelë, për ta nënshtruar popullin tonë trim, për ta sunduar rininë tonë revolucionare. Edhe vetë shovinistët e tërbuar serbomëdhenj dhe shërbëtorët e tyre shqiptarë pranojnë se gjendjen nuk e kanë nën kontrollë, pse “oportunizmi” i intelektualëve shqiptarë, “iredentizmi” dhe “nacionalizmi” kanë gjetur mbështetje të gjerë. Bile edhe heroizmi i rinisë po i tmerron. Në një gjendje të tillë, nuk guxojmë të rrimë duarkryq. Duhet t’i dalim zot atdheut e popullit siç është e drejtë.

Jo, asnjë shqiptar s’do rrinte indiferent po të ishte i vetëdijshëm se në cilën kohë jeton. Ndërsa ca shqiptarë, që verbërisht gjenden në kolonën e armikut, kundra popullit të “vet”, i mashtruar ose nga frika, bëjnë thjesht krim, së pari kundra vetes e familjeve të vetë, pastaj kundra popullit, atdheut e ardhmërisë. Kurse ata që me vetëdije i shërbejnë armikut, pse paguhen ose pse janë të bindur se regjimi antipopullor i Beogradit ka të drejtë, nuk do mend dhe nuk duhet ngurruar t’u themi se janë armiq të betuar, mu si dhe çetnikët e fashistët, dhe ndaj tyre duhet mbajtur qëndrim përkatës, si ndaj armiqve më.

Bashkatdhetarë e bashkatdhetare,

për të nxitur e sqaruar bashkatdhetarët, që ata t’u bashkohen radhëve të popullit, duhet njohur situatën e pari vetë. Po kështu duhet me qenë i qartë se cilat kërkesa janë bërë dhe sa ato janë të drejta. Ndryshe, çfarë do t’i flasim ndonjë bashkatdhetari e bashkatdhetareje të pasqaruar, të mashtruar ose të frikësuar, pse nuk dinë se cili qëndrim është i drejtë dhe në cilën kohë jeton. Por njohurive teorike mbi gjendjen dhe mbi kërkesat e drejta si që është axhitoni duhet t’u jetë shoqëror e popullor, i afërt, i dashur e i sinqertë. Bile, nëse njohuritë teorike nuk janë gjalltuese në nivel, prap nuk është e dëmshme sa karakteristikat e dyta, që të jesh shoqëror, popullor, i sjellshëm, i sinqertë, etj. Po ka shumë raste kur shumë bashkatdhetarë binden dhe afrohen shpejt atëherë kur atyre t’u drejtohen shokët apo shoqet, që kanë kualitete të mira shoqërore e morale, për të mos thënë më shpejt se sa kur ndokush të ketë plotë njohuri teorike, por se ekziston dyshimi mbi personalitetin e tij, si jo shoqëror e popullor, si jo i moralshëm e i sinqertë, etj.

Për zgjedhjet dhe cilësitë e shokëve që agjitojnë në rrethe është folur shpesh, por nuk është bërë mjaft. Lidhur me to duhet folur e shkruar më shumë e qartë, pse ka raste kur ndonjë shok agjiton shumë, por në fakt, në vend që t’u afrojë shokë, i largon e dëmton ata. E them këtë, pse me anë të një letre, të shkruar shpejt e shkurët, nuk është e mundur të zgjatemi mbi tema të tilla, si ato i kuptoj. Kësaj radhe më duket më e drejtë e konkrete të ndalemi se ç’duhet të ndërmarrim që brenda këtyre dhjetë ditëve të mobilizojmë sa më shumë bashkatdhetarë e bashkatdhetare.

Se pari, niveli i politizimit dhe ngritja e shpejtë e vetëdijes ndihmon shumë, kështu që këto shumicë do njoftohen po që se informohen se kur dhe ku mbahet demonstrata. Ndërsa ka se ç’tjerë duhet biseduar pak më shumë për rëndësinë e demonstratës. Pastaj, nga se thirrjet po lëshohen me vonesë, për arsye të lejës, duhet të mos humbin kohë duke i pritur ato, por të agjitojmë gojarisht, gojë më gojë, që të informohen sa më shumë e sa më shpejt. Në fund të fundit, agjitimi me gojë ka sukses të madh ke populli ynë, pse nga ai është varur shumë, në pamundësi që ata ta bëjë përmes shtypit e mjeteve tjera të informimit. Ndërsa kur të jenë lëshuar thirrjet, nuk do mend se ato duhet …shpërndarë shpejt, pse ato janë burimi i parë.

Organizimi teknik, se me çka duhet udhëtuar që udhëtimi t’i kushton secilit sa më lirë, pra ekonomizimi është i domosdoshëm, ndihmon shumë pjesëmarrjen më të madhe në demonstratë. Po shihet, bazuar në mënyrat e udhëtimit gjer më tani, se më së miri e liri është të udhëtohet me autobus. Për format e organizimit teknik, në intesin është e tepërt të flitet, pse në këtë drejtim dihet secili se si është më mirë të veprohet në rrethanat e tij përkatëse. Një gjë është e qartë të gjithëve, në të njëjtën kohë, nuk sakrifikojnë barbarët. Sakrificat janë më anembanë nga vetëdija e kushtet. Prandaj do ishte shkurtpamësi po të thuhej se nuk sakrifikoi kaq shumë pse ai tjetri po sakrifikon më pak. Bash në raste të tilla duhet sakrifikuar më shumë, gjersa edhe ai tjetri ta ketë kuptuar se duhet sakrifikuar sa është e nevojshme, bile edhe jetën, kur ajo kërkohet, për të korrur sukses.

Është me rëndësi që ndërkohë ta sigurojmë edhe kulturën e disiplinës. Për këtë duhet biseduar demonstruesit me njëri tjetrin, pse është e pakuptueshme, edhe pse kaq shumë demonstratave, ka demonstrues që nuk iu përmbahen rregullave që kërkohen. Dihet se në mesin e demonstruesve ka edhe provokatorë, por po të jenë të disiplinuar ata që pa qëllim prishin rendin, atëherë provokatorët është shumë lehtë t’i zbulojmë. Prandaj vërtetë është e pakuptimtë se përse gjatë marshimit duhet tërhequr vërejtjen për mbajtjen e rendit, shpesh edhe pa sukses.

Ne duhet t’i mbizotërojmë emocionet e revoltën, pasi duhet të mos lëngohemi nga kompleksi që të bien në sy sa më shumë, pse kur ndonjëri del nga rreshti, o për t’ju revoltuar ndonjërit që fotografon, o për të kërkuar rregull nga të tjerët, edhe atëherë kur për to janë caktuar shokët, sigurisht që synon fitimin sa për provokatorë, dihet se përse prishin rendin. Më në fund, ne demonstrojmë që popullsisë vendëse ta njoftojmë me terrorin e padrejtësitë në vendin tonë, për të gëzuar pastaj përkrahje dhe ose si për vetëkënaqësi e aventura “patriotike” e “revolucionare”. Armikun nuk luftohet nëse ne prishim rendin, por nëse ne ruajmë rendin, duke gëzuar pastaj mirëkuptimin e popullsisë vendëse dhe opinionit.

Mund t’i duket ndokujt e tepërt kjo, kur kritikohet mosdisiplina, por vërtetë është shumë e dëmshme prishja e rendit. Më . …mirë do të ishte të mos demonstrohet fare, se sa të arrihet efekti i kundërt me atë që synon demonstrata. Si shembull i keq, mi veçanërisht demonstratën e Vjenës, ku ka ekzistuar mundësia të kemi rrjedhje të hidhëruara. Sigurisht që e nuk kam mundur të kuptojmë se përse nuk bën demonstratë, edhe atëherë kur është udhëtuar me qindra kilometra, por kjo prap nuk e arsyeton reagimin e tyre, pse aty nuk ishte vendi për t’i treguar trimëri policëve austriakë në shërbim e tjerë.

Pa mëdyshje, mosnjohja e ligjeve është gabim i paarsyetueshëm, për çka mbetet përgjegjësi, por në raste të tilla është e domosdoshme disiplina e rreptë, kur shokët bisedojnë për kompromise e sundaheme aty për aty. Kurse aty ndodhi ndryshe: ca veta në mënyrë të pakuptueshme e të dëmshme, donin t’u tregonin të tjerëve se janë “trima” e “patriotë”, prandaj pse të mos demonstrohej me zor, kur ata të marshojnë në ballë. Hiq nuk po zgjatem më gjatë, pse axhna të tilla i kritikon çdo njëri, prandaj edhe nuk duhet t’i përsërisim. Vërtetë rëndësia është dhe në bazë të udhëzimeve që të shkojmë në rresht me murre (atje ku nuk është siguruar mundësia për t’i vizituar shpatën dhe përkrenaren e Skënderbeut) patëm sukses. Por ka mundur të rrjedh përfundimi i shëmtuar…

Duke përfunduar këtë letër shoqërisht i bëjë lutje çdo shoku e shoqe, bashkatdhetarëve e bashkatdhetareve me aktivë, që të mobilizohen sa më shumë, pse vetëm të bashkuar do mundim armikun. Bashkimi ynë nuk arrihet vetvetiu. Për ta arritur atë, pos tjerash, duhen sakrifica më të mëdha në raste të duhura. Kështu, të bashkuar dendur, do i tregojmë vrasësve, se nuk na kanë shpërndarë me rastin e vrasjes së shokëve tanë të shtrenjtë, Jusufit, Kadriut e Bardhoshit, por përkundrazi, indinjata e shkaktuar me atë rast na bashkon edhe më dendur, pse vetëm kështu do ua marrim hakun.

Edhe kësaj radhe, mu si në demonstratat kur shokët i kishim në ballë, marshojmë me ta në zemër, gjer në fitore, duke ju përmbajtur mësimeve të tyre! Urra! sa më shumë për në demonstratë!

– KOSOVA – REPUBLIKË!