ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (17)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Vazhdon kushtrimi i Kosovës në mërgim

Dhimbja për ta ishte e thellë, sepse ata ishin pjesë e një brezi që jetonte mes mallit për atdheun dhe shpresës për liri. Dhe kur ranë, dukej sikur një copë e shpirtit shqiptar u rrëzua bashkë me ta. Por edhe në vdekje, ata mbetën simbol i lidhjes së fortë mes Kosovës dhe mërgatës — një lidhje që nuk mund ta këpuste as dhuna, as frika dhe as vrasjet politike.

E megjithatë, krahas tragjedive, ai vit nxori në pah edhe heroizmin e rrallë të familjeve shqiptare. Në çdo shtëpi ku kishte rënë një bir, lindte një forcë e re që nuk pranonte të nënshtrohej. Familjet shqiptare u bënë kala të qëndresës, duke bartur mbi supe dhimbjen, por edhe krenarinë për sakrificën e bijve të tyre.

Dhe ndër ato familje, historia e Kosovës u ngrit lart nga familja Mehaj dhe familja Gërvalla. Bota e dëgjoi zërin e familjes Mehaj nga gryka e pushkës — një zë që vinte nga qëndresa e armatosur, nga trimëria dhe gatishmëria për të mos iu dorëzuar pushtetit. Ndërsa zëri i familjes Gërvalla u dëgjua nga maja e pendës — nga fjala e shkruar, nga poezia, publicistika dhe mendimi atdhetar që sfidonte errësirën.

Këto dy familje u bënë si dy shtylla të një qëndrese të përbashkët shqiptare: njëra me armën në dorë, tjetra me fjalën dhe mendimin e lirë. Dhe të dyja, secila në mënyrën e vet, i treguan botës se populli shqiptar nuk ishte një popull i nënshtruar. Ai dinte të luftonte, të shkruante, të sakrifikonte dhe të mbijetonte.

Kur lexohen sot ato rreshta të traktit, duket sikur dëgjohet ende zëri i një kohe të përgjakur, por krenare. Emrat e të vrarëve nuk shfaqen vetëm si lista viktimash, por si yje të dhembshëm në qiellin e historisë sonë kombëtare. Ata ranë, por lanë pas një amanet: që kujtesa të mos vdesë kurrë dhe që liria e fituar të mos harrojë çmimin e saj.

Traktshkruesi vazhdonte rrëfimin e tij me një dhimbje që rëndonte mbi çdo fjalë. Emrat e të vrarëve shfaqeshin njëri pas tjetrit, si një varg i gjatë martirësh që historia e Kosovës po i gdhendte me gjak në kujtesën kombëtare. Nuk ishin më vetëm emra njerëzish, ata po bëheshin dëshmorë të një kohe të trazuar, bij të një populli që po mësonte se liria kërkon sakrificë dhe se rruga drejt saj kalon përmes vuajtjes e flijimit.

Shovinistët, të verbuar nga urrejtja dhe etja për sundim, e burgosën rininë shqiptare, sepse pikërisht tek ajo shihnin forcën më të madhe të rezistencës. Ata e dinin se rinia mbante në vete frymën e së ardhmes dhe se ëndrra e lirisë nuk mund të vritej lehtë. Por kur burgjet nuk mjaftuan për ta thyer shpirtin shqiptar, pushteti foli me gjuhën e plumbit. Dhe kështu, Nebihu e Tahiri ranë të goditur, duke u bërë simbol i brezit që nuk pranoi të përkulet.

Rënia e tyre nuk ishte heshtje. Përkundrazi, ajo u kthye në këngë dhe kushtrim. Mbi plagët dhe gjakun e tyre do të këndonin më pas Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi — zëra të fuqishëm të ndërgjegjes kombëtare, që me pendë, me fjalë dhe me idealin e tyre do ta ngrinin dhimbjen shqiptare në art, në revoltë dhe në amanet për brezat. Ata nuk kënduan vetëm për vdekjen e shokëve, ata kënduan për Kosovën, për robërinë, për shpresën dhe për domosdoshmërinë e qëndresës.

Por edhe ata, më vonë, do të bëheshin pjesë e të njëjtës tragjedi. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi u vranë që të zgjohej Kosova. Rënia e tyre ishte si një kambanë e rëndë që jehoi në çdo qytet, në çdo fshat dhe në çdo zemër shqiptari. Ishte sikur gjaku i tyre të thërriste popullin të mos mbetej më në heshtje. Dhe vërtet, pas vrasjes së tyre, Kosova nuk ishte më e njëjta. Një ndjenjë e re vetëdijeje dhe revolte filloi të përhapej gjithandej, si një zjarr që nuk mund të shuhej më.

Në ato vite, populli shqiptar e kuptoi se historia po hynte në një kthesë të madhe. Kur pjesa më e shëndoshë e një kombi — rinia, intelektualët, punëtorët dhe bijtë më të mirë të tij — ngrihen në luftë, atëherë askush nuk mund të mbetet anash. Kjo ishte thirrja e traktit: një thirrje për bashkim dhe përgjegjësi kolektive. Sepse liria nuk fitohet nga disa të zgjedhur, por nga një popull i tërë që vendos të mos jetojë më në gjunjë.

Fjalët e traktshkruesit tingëllonin si një betim i madh kombëtar. Ai paralajmëronte se kush mbetet në bisht të luftës, rrezikon të mbetet edhe në bisht të historisë. Në ato rreshta ndihej bindja se secili shqiptar kishte një vend dhe një detyrë në përpjekjen për çlirim — qoftë me pushkë, me pendë, me zë apo me qëndresë të heshtur.

Dhe kështu, emrat e Nebihut, Tahirit, Jusufit, Kadriut e Bardhoshit nuk mbetën vetëm kujtime të dhimbshme. Ata u kthyen në simbole të një epoke kur Kosova po zgjohej nga heshtja e gjatë. Rënia e tyre u bë dritë për të tjerët, ndërsa kënga për ta u bë një formë e pavdekësisë shqiptare.

Sot, kur lexohen ato fjalë, duket sikur dëgjohet ende jehona e një kohe kur rinia shqiptare ecte drejt vdekjes me idealin e lirisë në zemër. Dhe në atë jehonë kuptohet një e vërtetë e madhe historike: se popujt që dinë të sakrifikojnë bijtë më të mirë për lirinë e tyre, nuk mund të mbeten përgjithmonë të robëruar.

Dhe në fund, pas gjithë atyre rrëfimeve të dhimbshme, pas kujtimit të të vrarëve, të burgosurve, të përndjekurve dhe të familjeve që bartnin mbi supe barrën e një kohe të egër, traktshkruesi arrinte në një përfundim që buronte jo vetëm nga mendimi politik, por nga vetë përvoja e hidhur e popullit shqiptar. Ishte një përfundim i nxjerrë nga plagët, nga vuajtjet dhe nga një vit i tërë rezistence që kishte tronditur ndërgjegjen kombëtare.

Ai shkruante se edhe ky vit, ashtu si ai që kishte kaluar, do të mbetej i shënuar nga lufta jonë — nga përpjekja e pandërprerë për dinjitet dhe liri. Ishte sikur koha vetë të kishte hyrë në një epokë përballjeje, ku çdo ditë sillte sprova të reja, por edhe bindje më të fortë se rruga e nisur nuk mund të ndërpritej më. Lufta nuk kuptohej vetëm si përleshje me armë; ajo ishte luftë morale, politike dhe shpirtërore për të drejtën e ekzistencës shqiptare në Kosovë.

Edhe punëtorët kosovarë në mërgim, ata burra që kishin lënë vendlindjen për bukën e gojës dhe që jetonin mes fabrikave të huaja, kishin arritur në të njëjtin përfundim. Larg Kosovës, në qytetet industriale të Evropës, ata e kishin kuptuar se mërgimi nuk mund ta shuante dhimbjen për atdheun. Përkundrazi, largësia ua bënte plagën edhe më të thellë. Në netët e gjata të punës, mes lodhjes dhe mallëngjimit, ata mendonin për Kosovën dhe për fatin e popullit të tyre. Dhe sa më shumë kalonte koha, aq më qartë kuptonin se rrënja e të gjitha vuajtjeve ishte robëria politike dhe sundimi i egër serbomadh.

Prandaj përfundimi i tyre ishte i prerë, i qartë dhe i mbushur me revoltë historike: pa u bërë Kosova Republikë, pa e hequr nga qafa zgjedhën e rëndë të serbomëdhenjve, nuk mund të kishte ditë të mira për shqiptarët. Kjo nuk ishte thjesht një kërkesë politike; ishte një klithmë e lindur nga përvoja e gjatë e padrejtësive dhe shtypjes. Ishte bindja se pa liri nuk mund të kishte as dinjitet, as siguri, as të ardhme.

Metafora e “zgjedhës” që rëndonte mbi qafën e popullit shqiptar bartte në vetvete gjithë peshën e robërisë shekullore. Populli e ndiente veten si një trup i lodhur që mbahej i përkulur me forcë, pa të drejtë të ngrihej lirshëm. Dhe pikërisht për këtë arsye, kërkesa për Republikën e Kosovës nuk shihej vetëm si ndryshim administrativ apo politik, por si çlirim shpirtëror dhe kombëtar.

Në ato fjalë ndihej fryma e një populli që kishte filluar të zgjohej plotësisht. Ishte vetëdija se liria nuk dhurohet dhe se askush nuk ta lehtëson barrën e robërisë nëse nuk ngrihesh vetë për ta hequr. Punëtorët në mërgim, studentët në rrugë, familjet që qanin bijtë e vrarë — të gjithë po bashkoheshin në një mendim të vetëm: se e ardhmja nuk mund të ndërtohej mbi frikën dhe nënshtrimin.

Dhe kështu, ato rreshta të traktit tingëllonin si një amanet i kohës. Një amanet që vinte nga zemra e një populli të lodhur, por jo të thyer. Sepse shqiptarët kishin kuptuar se ditët e mira nuk vijnë vetvetiu, ato fitohen me sakrificë, me qëndresë dhe me besim të palëkundur në lirinë e vet.

Dhe më pas trakti merrte tonin e një kushtrimi të hapur, të një betimi kolektiv që dilte nga thellësia e një populli të plagosur, por të vendosur të mos dorëzohej. Në ato rreshta nuk kishte më vend për dyshim apo lëkundje. Përvoja e një viti të mbushur me gjak, burgime dhe sakrifica kishte sjellë një bindje të hekurt: se rrugë tjetër, përveç vazhdimit të luftës, nuk kishte më.

Kjo fjali tingëllonte si një e vërtetë e hidhur e kohës. Populli shqiptar e kishte kuptuar se liria nuk do të vinte nga mëshira e pushtetit, as nga premtimet boshe të politikës jugosllave. Çdo kërkesë e drejtë ishte pritur me plumba, çdo thirrje për barazi ishte mbytur me terror, ndërsa çdo shenjë e vetëdijes kombëtare ishte shpallur armike. Dhe pikërisht për këtë arsye, vazhdimi i luftës shihej jo si zgjedhje, por si domosdoshmëri historike.

“Vetëm nëpërmjet saj do të arrijmë tek fitorja…” — këto fjalë nuk kishin brenda vetëm revoltë, por edhe besim. Besim se sakrifica nuk do të shkonte kot. Besim se popujt që luftojnë për të drejtën e tyre nuk mund të mbeten përgjithmonë të shtypur. Ishte bindja e lindur nga vetë historia shqiptare, nga kujtesa e brezave që kishin kaluar nëpër robëri, por nuk kishin humbur kurrë etjen për liri.

Dhe pastaj vinte ajo fjali e rëndë, e mbushur me krenari dhe qartësi morale: “Ne e kemi shumë më të lehtë sepse dimë për çka luftojmë dhe për çka vdesim.”Në këto fjalë fshihej forca më e madhe e një populli. Shqiptarët nuk luftonin për pushtim, as për urrejtje ndaj të tjerëve; ata luftonin për dinjitetin e tyre, për gjuhën, për flamurin, për të drejtën që të jetonin të lirë në tokën e vet. Dhe kur një popull e di pse sakrifikon, atëherë ai bëhet i pathyeshëm. Sepse vdekja nuk e frikëson më njeriun që e ka kthyer lirinë në idealin më të lartë të jetës.

Trakti pastaj shndërrohej në një thirrje për bashkim kombëtar. Ai i ftonte të gjithë shqiptarët — studentë, punëtorë, mërgimtarë, fshatarë e intelektualë — të bashkoheshin me popullin që ishte ngritur përsëri në këmbë për të shënuar njëvjetorin e betejave të përgjakshme. Nuk ishte thjesht përkujtim i demonstratave, ishte një ringjallje e shpirtit të rezistencës. Populli po dilte sërish në rrugë jo vetëm për të kujtuar të rënët, por për të dëshmuar se gjaku i tyre nuk kishte rënë kot.

Në ato ditë përvjetori, Kosova dukej sikur ecte mbi kujtesën e bijve të saj të vrarë. Çdo rrugë mbante jehonën e hapave të demonstruesve, çdo qytet ruante plagët e plumbave dhe çdo familje kishte një histori dhimbjeje për të treguar. Por mbi gjithë atë dhembje qëndronte krenaria e qëndresës.

“Të ecim rrugës së heronjve të luftës më të re…” — kjo ishte thirrja që e kthente kujtesën në obligim moral. Heronjtë nuk përmendeshin vetëm për t’u nderuar, por për t’u ndjekur. Ata kishin hapur rrugën me gjakun e tyre dhe populli ndiente se kishte detyrë ta vazhdonte atë rrugëtim deri në fund.

Dhe në fund, trakti merrte një ton sfidues, krenar dhe të pamposhtur ndaj shovinistëve të Beogradit. Shqiptarët donin t’u thoshin atyre se, pavarësisht terrorit, burgjeve dhe vrasjeve, ata nuk ishin thyer. “Ne po ata të vjetrit jemi” — kjo fjali tingëllonte si një deklaratë identiteti dhe qëndrese. Ishte një mënyrë për të thënë se populli shqiptar nuk kishte harruar asgjë, nuk ishte gjunjëzuar dhe nuk kishte hequr dorë nga idealet e veta.

Në ato fjalë jetonte krenaria e një kombi që kishte kaluar nëpër zjarr, por kishte ruajtur shpirtin e tij. Ishte zëri i Kosovës që i drejtohej pushtetit me guxim: mund të na vrisni, mund të na burgosni, mund të përpiqeni të na shuani, por ne mbetemi po ata — bijtë e këtij trualli që nuk e harrojnë lirinë dhe nuk ndalen së kërkuari atë.

Dhe krejt në fund të traktit, pas gjithë atyre rrëfimeve të mbushura me dhembje, revoltë dhe kujtime të përgjakshme, vinte njoftimi — i thjeshtë në formë, por i madh në peshën historike dhe shpirtërore që mbante brenda vetes. Ai nuk ishte vetëm një thirrje për pjesëmarrje në një demonstratë, ishte një kushtrim për bashkim, një betim kolektiv dhe një dëshmi se mërgata shqiptare nuk do të heshtte përballë tragjedisë së Kosovës.

“Të dashur bashkatdhetarë!” — kështu hapej thirrja, me një afërsi të ngrohtë që i bashkonte shqiptarët përtej kufijve, përtej largësisë dhe mallit të mërgimit. Ishte sikur zëri i Kosovës të trokiste në derën e çdo shqiptari të shpërndarë nëpër Evropë, duke i kujtuar se, edhe larg atdheut, ai mbetej pjesë e fatit të popullit të vet.

Demonstrata ishte caktuar për 3 prillin e vitit 1982, në Bon — pikërisht në ditën kur në Kosovë ishte pranuar zyrtarisht gjendja e shtetrrethimit. Kjo datë nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ajo bartte simbolikën e një kohe të errët, kur mbi Kosovë kishte rënë hija e rëndë e tankeve, policisë dhe terrorit shtetëror. Ishte dita kur pushteti kishte vendosur ta mbyste zërin e protestës shqiptare me forcë ushtarake, por njëkohësisht ishte edhe dita kur shqiptarët vendosnin t’i përgjigjeshin frikës me qëndresë.

Tubimi do të mbahej në orën njëmbëdhjetë, takimi ishte në stacionin hekurudhor të Bonit — në atë vend ku zakonisht kryqëzoheshin udhët e njerëzve të zakonshëm, por që atë ditë pritej të bëhej pikëtakim i dhimbjes, revoltës dhe krenarisë shqiptare. Dukej sikur vetë mërgata po përpiqej ta kthente një cep të Evropës në një tribunë të Kosovës së robëruar.

Në rreshtat që pasonin ndihej qartë ankthi dhe zemërimi për gjendjen në Kosovë. Dhuna e UDB-së përshkruhej si një hije terrori që nuk ndalte së godituri shqiptarët — jo vetëm brenda Kosovës, por edhe në mërgim. Mërgimtarët e dinin se syri i pushtetit i ndiqte kudo; ata e kishin ndier dorën e tij në kërcënime, në ndjekje dhe në vrasje politike. Dhe pikërisht për këtë arsye, pjesëmarrja në demonstratë nuk shihej thjesht si akt proteste, por si detyrim moral dhe kombëtar.

Thirrja për të dalë sa më masivisht në manifestim kishte brenda vetes një ndjenjë urgjence historike. Ishte sikur traktshkruesit t’u thoshin bashkatdhetarëve: “Nëse heshtim tani, heshtja do të bëhet varri i së vërtetës sonë.” Prandaj kërkohej prania e të gjithëve — e punëtorëve të lodhur nga fabrikat, e studentëve, e intelektualëve dhe e çdo shqiptari që ende mbante gjallë dashurinë për Kosovën.

Dhe pastaj vinte ajo përshëndetje e thjeshtë, por e mbushur me emocion: “Mirë u pafshim më 3.4.1982…” Në pamje të parë dukej si një fjali e zakonshme, por në të vërtetë ajo bartte një ndjenjë të thellë shprese dhe besimi. Ishte dëshira për t’u parë jo vetëm fizikisht në Bon, por për t’u bashkuar shpirtërisht rreth një ideali të përbashkët.

Në fund, si një vulë e madhe mbi gjithë tekstin, qëndronte parulla që ishte bërë zemra e lëvizjes shqiptare:

“KOSOVA – REPUBLIKË”

Këto dy fjalë të shkruara me shkronja të mëdha ishin më shumë se slogan politik. Ato ishin ëndrra e një populli të tërë, kërkesa për dinjitet, barazi dhe liri. Ishin britma e një kombi që nuk pranonte më të jetonte në robëri.

Dhe poshtë tyre qëndronin emrat “Zëri i Kosovës” dhe “Liria” — dy emra që tingëllonin si vetë fryma e kohës. Ato nuk ishin vetëm tituj gazetash apo organizimesh ilegale; ishin simbol i zërit që nuk mund të shuhej dhe i idealit që nuk mund të burgosej.

Sot, kur lexohen ato rreshta, duket sikur dëgjohet ende trokitja e hapave të shqiptarëve që niseshin drejt Bonit me flamuj në duar dhe Kosovën në zemër. Dhe në atë kujtim kuptohet se mërgata shqiptare nuk ishte vetëm dëshmitare e historisë së Kosovës, por pjesë e gjallë e saj — një pjesë që, edhe larg atdheut, vazhdonte të luftonte për lirinë e tij.

Trakti i lartpërmendur fillonte kështu:

Të dashur vëllezër dhe motra në mërgim!

Kërkesat e drejta që i shtroi populli ynë me vie të tëra nuk u përfillën dhe me nj përbuzje vazhdojnë të shikohen edhe sot.

Në vitin e kaluar popullit tonë të shumëvuajtur dhe të durueshëm i humbi durimi. I madh e i vogël u hodhën në demonstrata jehonën e të cilëve dëgjoi e tërë bota. U mbush viti që nga fillimi i tyre.

Një vjet luftë e cila do të zëne një kapitull me rëndësi në historisë sonë.

Shovinistet në vend të shqyrtimit të kërkesave tona vendosen pushtetin ushtarak e policor për ta lodhur popullin dhe detyruara atë që të heq dorë jo vetëm nga kërkesat e tij të shtruara në demonstrata por edhe nga disa të tjera të fituara më parë. Shovinizmi i verbër serbo-maqedonas disa herë iu soll edhe Flamurit tonë.

Për një vite siç thotë poeti për djemtë tanë të ri të cilët përherë do të mbesin kosovarë të moçëm u ra të provohen me shumë të reja dhe të binden për të gjitha fjalët e baballarëve.

E panë rinia dhe punëtoret e Prishtinës Asllan Pirevën me shokun e vet të klasës Naser Hajrizin të dytë nxënës të shkollës së mesme, në ish normalen e Prishtinës, Xhelal Maliqin shoferin e RTP, punëtorin e Kombinatit “Kosova” të Obiliqit Salih Abazin dhe shumë të tjerë që ranë heroikisht në rrugët e Prishtinës. Ishte nisur turma drejtë Xeherores së “Trepçës” kur nxënësi  Sinan (Sokol) Bajrami nga Dedia me tre prill para një viti në Mitrovicë apo më drejt siç po i thotë sot populli në Mitrovicën e Tahir Mehajt, me plagët e vdekjes në trup u gjuajte nga ura e Ibrit në lum nga kopilat e Shumadisë.

Haxhi (Salih) Mulakun me Ruzhdi Hysenin etj. I pa populli i Viçiternes kur ranë nga plumbat e çetnikëve të armatosur. U trishtuan fshataret e Llapit kur dëgjuan se bashkëfshatarit të tyre iu pre koka afër Kurshumlisë. Urrejtje të madhe ndjeu populli i Gjakovës kur oficerët e Rankoviqit vranë Nesim Danën, të cilin për së vdekuri “gjyqi i popullit” e dënoi me tri vjet burg të rëndë. Këso rastesh me natyrë fashiste nuk besojmë të jetë takuar bota me to ende.

S’do të harrojmë as shokët Sherif Frangun nga Sllatina dhe Riza Matoshin punëtorin e vyeshëm të Kombinatit të drurit “Tefik Çanga” të Ferizajt.

E panë dorën e UDB-së me gjake shqiptari edhe në Untergrupenbah kur u vranë tre shokët tanë të cilët i kishim aq të afërt dhe të cilët na përkisnin të gjithëve. Heroizmit të familjeve shqiptare këtë vit iu shtuan edhe shumë të tjera. Bota ua ndjeu zërin familjes Mehaj nga tyta e pushkës dhe familjes Gërvalla nga maja e pendës.

Burgosën shovinistet rinin e plumb iu dhanë Nebihut me Tahirin deri sa ranë, që pastaj këtyre tu këndonin Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi. U vranë këta tre që të ngritët në këmbë tanë Kosova.

Kur pjesa më e shëndosh e një populli ngritët në luftë, atëherë në luftë duhet të ngritëm të gjithë në mënyrë që asnjëri të mos mbetet në bisht të kësaj lufte.

Gjatë këtij viti i cili gjithashtu do të kalojë në shenjë të luftës sonë edhe ne punëtorët kosovar në mërgim kemi mundë me ardhe në përfundim se : Pa u bërë Kosova Republikë respektivisht pa e heq qafesh zgjedhën e serbomëdhenjëve ditë të mira për ne nuk mund të ketë.

Rrugë tjetër përveç vazhdimit të luftës nuk ka. Vetëm nëpërmjet saj do të arrijmë tek fitorja. Ne e kemi shumë më të lehtë sepse dimë për çka luftojmë dhe për çka vdesim.

Të bashkohemi edhe ne me popullin, i cili u ngrit përsëri i tëri në këmbë që të shënojë njëvjetorin e betejave të përgjakshme. Të ecim rrugës së heronjve të luftës më të re. Duke pasur parasysh edhe përvjetorin e vitit të kaluar tu themi shovinisteve të Beogradit se ne po ata të vjetrit jemi.

Njoftim:

Të dashur bashkatdhetarë!

Demonstrata është thirre për datën 3 prill 1982 në Bon.

Pra në ditën kur në Kosovë zyrtarisht u pranua gjendja e shtetrrethimit. Tubimi do të bëhet në ora 11 në stacionin hekurudhor të Bonit (Hbf).

Duke pasur parasysh gjendjen në Kosovë, vazhdimin dhe rritjen e dhunës nga UDB-ja terroriste e cila na goditi shumë edhe ne punëtorëve në mërgim është mirë dhe e nevojshme që në këtë manifesti të paraqitemi në numër sa më të madh.

Mirë u pafshim më 3.4.1982 në ora 11 në Bon (Hbf)

K O S O V A – R E P U B L I K Ë

“ZËRI I KOSOVËS”   DHE “LIRIA”

Vijon