Funksionaliteti shtetëror në mes të punës dhe shpresës

Ese argumentuese:

Nga pasiguria te mundësia, niveli i funksionalitetit shtetëror luan një rol të drejtpërdrejtë në shpresën e qytetarëve shqiptarë.

Nga Safet SADIKU

Nga pasiguria te mundësia: Jetojmë në një kohë kur pasiguria shpesh duket më e fortë se besimi, dhe kur vështirësitë përpara nesh duken më të mëdha se mundësitë që kemi në dorë. Por historia na mëson se pikërisht në momente të tilla lindin kthesat më të mëdha. Sepse aty ku ka vizion, organizim dhe përgjegjësi, pasiguria nuk është fundi i rrugës por fillimi i një mundësie të re. Sot, teksa flasim për temën “Nga pasiguria te mundësia – shteti në mes punës dhe shpresës”, jemi të ftuar të reflektojmë mbi rolin e shtetit jo vetëm si administrues i realitetit, por si ndërtues i së ardhmes. Një shtet që punon me përkushtim dhe udhëhiqet nga shpresa nuk i shmanget përballjeve, por i kthen ato në mundësi për zhvillim dhe dinjitet.

Tema që na mbledh sot nuk është thjesht një reflektim teorik, por një thirrje për ndërgjegjësim. Kur sot flasim për çështje të pazgjidhura ose për çështjen e sigurisë globale dhe reflektimi i saj në shoqërinë tonë nuk mund të anashkalojmë një realitet të hidhur: papërgjegjësinë institucionale që po dëmton vetë themelin e shtetit tonë. Dy kuvendet tona, në Shqipëri dhe në Kosovë, që duhet të jenë shtylla të përfaqësimit dhe përgjegjësisë demokratike, shpesh po dëshmojnë të kundërtën. Përfaqësues të legjislativit, në vend që të mbrojnë interesin publik, po japin shembuj të papërgjegjësisë që cenojnë besimin qytetar dhe dëmtojnë të ardhmen e përbashkët. Shqiptarët ende nuk kanë ndërtuar mekanizma të qartë dhe funksionalë për të mbajtur përgjegjës ligjvënësit kur ata dështojnë në detyrën e tyre.

Mungon një sistem efektiv që të mund të ndëshkojë, të sanksionojë apo edhe të ndërpresë mandatin e atyre që, me veprimet ose mosveprimet e tyre, kontribuojnë në dobësimin e shtetit. Prandaj, sot nuk jemi këtu vetëm për të kritikuar, por për të pyetur veten: si mund të kalojmë nga kjo pasiguri e krijuar nga papërgjegjësia, drejt një realiteti ku shteti funksionon mbi bazën e punës, llogaridhënies dhe shpresës? Në shumë vende të Bashkimi Evropian, për vendime historike dhe me ndikim të gjerë, fjala e fundit u takon qytetarëve përmes referendumit. A nuk është koha që edhe ne të ndërtojmë mekanizma të tillë, ku sovraniteti i popullit të mos mbetet vetëm në letër, por të ushtrohet realisht?

1) Ne ende ndodhemi në realitetin jetësor, në mes punës dhe shpresës . Parimisht, fati ynë shoqëror ende po ndodhet „në mes rastësisë dhe përgjegjësisë“. Ky fakt përmbledh një tensionim të vazhdueshëm midis asaj që na ndodh dhe asaj që ne zgjedhim të ndërtojmë si shoqëri. Në pamje të parë, shumë zhvillime duken të kushtëzuara nga rrethana të jashtme si; ekonomia globale, historia apo mundësitë e pabarabarta etj. Por, në thelb, drejtimi që marrim varet nga niveli i përgjegjësisë që pranojnë individët dhe institucionet.

Marrëdhëniet në punë, besimi në shtet dhe respektimi i rregullave janë tregues konkretë se sa një shoqëri mbështetet te rastësia apo te vetëdija kolektive. Sa më shumë që përgjegjësia bëhet vlerë e përbashkët, aq më pak fati mbetet në dorë të rastësisë dhe aq më shumë kjo përgjegjësi shndërrohet në një rezultat të qëndrueshëm të përpjekjeve tona të përbashkëta.

a) Kjo logjikë flet për tensionin mes asaj që “na ndodh” dhe asaj që “ne zgjedhim”. Për këtë logjikë kemi edhe shembull politik: Në raportin mes Kosovës dhe Serbisë, shpesh situatat në veri të Kosovës paraqiteshin si “rastësi” apo “tensione spontane”. Por në realitet, shumë prej tyre janë rezultat i politikave të qëllimshme shtetërore nga Serbia për të ruajtur ndikimin. Përderisa për shqiptarët këto zhvillime shpesh me vite të tëra janë quajtur si rrethana të jashtme të pakontrollueshme, Serbia vepronte dhe ende po vepron edhe sot me përgjegjësi strategjike shtetërore (organizim, financim, ndikim politik). Këtu shihet qartë diferenca: njëra palë e përjeton si “fat”, tjetra e ndërton si “politikë”.

b) Për shqiptarët, modeli i demokracisë direkte, do ta kthente këtë raport nga rastësia te përgjegjësia, sepse përmes referendumeve qytetarët do të mund të vendosin vetë për çështjet kryesore, duke forcuar vlerat kombëtare pa u varur nga politika e deritanishme e pasuksesshme.

2) Vision ynë si shoqëri, duket si një përzierje mes vështirësive dhe mundësive, nga njëra anë përballemi me pasiguri ekonomike, ndryshime të shpejta dhe ndarje sociale, por nga ana tjetër kemi më shumë mundësi për bashkëpunim, zhvillim dhe ndërgjegjësim kolektiv, si kurrë më parë. Ajo që e përcakton vërtet “fatin tonë” nuk është vetëm rastësia, por mënyra si reagojmë ndaj këtyre rrethanave, se sa solidarë jemi, sa investojmë në arsim, dhe sa ndërtojmë besim tek njëri-tjetri. Në këtë kuptim, fati nuk është thjesht diçka që na ndodh, por diçka që e formësojmë bashkë çdo ditë.

Kështu fati ynë shoqëror nuk është një rrjedhë e verbër ngjarjesh, por një pasqyrë e mënyrës se si i ndërtojmë marrëdhëniet tona dhe si organizojmë përgjegjësitë kolektive. Në thelb, ai formësohet nga bashkëveprimi në mes individëve, institucioneve dhe vlerave që udhëheqin një shoqëri.

Duke parë më konkretisht marrëdhëniet në punë, rolin e shtetit dhe krahasimin mes vendeve tona, si Kosova, Shqipëria dhe ato të Bashkimit Evropian, bëhet më e qartë se “fati” ynë është rezultat i zgjedhjeve dhe sistemeve që ndërtojmë.

a) Ndodhemi edhe në mes vështirësive dhe mundësive. Serbia ka investuar vazhdimisht në ruajtjen e ndikimit te serbët në rajon (në Bosnje dhe Herzegovinë përmes „Republikës Srpska“, në Kosovë dhe më herët në Kroaci). Kjo tregon një reagim aktiv ndaj realitetit: organizim politik, mbështetje financiare dhe koordinim strategjik. Në anën tjetër, shqiptarët shpesh kanë pasur më pak koordinim të përbashkët mes Shqipërisë dhe Kosovës. Pra, mundësitë ekzistojnë për bashkëpunim kombëtar, diplomaci të përbashkët, por reagimi nuk ka qenë gjithmonë në nivelin e duhur.

b) Në këtë realitet mes vështirësive dhe mundësive, demokracia direkte dhe modeli i eferendumeve u jep shqiptarëve fuqinë që përmes vendimmarrjes së drejtpërdrejtë të bashkohen rreth interesave të përbashkëta dhe të ndërtojnë një të ardhme më të drejtë e më të qëndrueshme.

3) Në marrëdhëniet e punës, për shembull, fati i një punonjësi shpesh varet nga balanca mes të drejtave dhe detyrimeve. Në shumë raste në Kosovë dhe Shqipëri, marrëdhëniet mes punonjësve dhe punëdhënësve karakterizohen nga pasiguri të shumta: kontrata të përkohshme, mungesë transparence dhe kushte jo gjithmonë të favorshme pune. Kjo krijon një ndjenjë të vazhdueshme të pasigurisë, ku individi ndihet i zëvendësueshëm dhe jo i mbrojtur. Në këtë kontekst, “fati” i punonjësit duket sikur varet më shumë nga vullneti i punëdhënësit sesa nga një sistem i drejtë.

Ndërkohë, në shumë vende të Bashkimit Evropian, marrëdhëniet e punës janë më të strukturuara dhe të mbrojtura me ligj. Sindikatat, kontratat kolektive dhe mekanizmat e mbikëqyrjes krijojnë një ekuilibër më të drejtë. Kjo nuk do të thotë se edhe në BE nuk ka probleme, por individi ka më shumë siguri dhe dinjitet në vendin e punës. Këtu shihet qartë se fati nuk është thjesht çështje individuale, por produkt i një kulture institucionale që mbron dhe vlerëson punën.

Roli i shtetit është po aq vendimtar. Nëse shteti funksionon si garant i drejtësisë dhe mirëqenies, atëherë edhe qytetarët ndihen më të sigurt për të ardhmen e tyre. Në Shqipëri dhe Kosovë, sfidat si korrupsioni, zbatimi i dobët i ligjit dhe mungesa e besimit në institucione ndikojnë drejtpërdrejt në perceptimin e fatit kolektiv. Kur qytetarët ndihen se nuk trajtohen në mënyrë të barabartë, ata e shohin suksesin më shumë si rezultat të lidhjeve apo rastësisë sesa të meritës. Në kontrast, në vendet e BE-së, edhe pse nuk janë të përsosura, ekziston një nivel më i lartë besimi në institucione. Shteti shihet si një aktor që rregullon lojën dhe jo si një pengesë apo privilegj për disa. Kjo krijon një ndjenjë më të fortë stabiliteti, por edhe të drejtësisë, duke ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si individët e perceptojnë të ardhmen e tyre.

a) Marrëdhëniet e punës dhe roli i shtetit lidhen me funksionimin e sistemit politik dhe besimin në institucione shtetërore. Në Serbi, shteti ka luajtur rol aktiv në mbështetjen e strukturave paralele apo ndikimit institucional jashtë territorit të vet, sidomos në Kosovë dhe Bosnje dhe Herzegovinë.

Kjo është një formë e “kontratës shtet-qytetar” edhe jashtë kufijve: qytetarët serbë ndihen të mbështetur nga shteti i tyre. Në kontrast, të kësaj logjike në Kosovë dhe Shqipëri,  shpesh qytetarët ndihen më pak të mbrojtur nga shteti i tyre, qoftë në punë, drejtësi apo në arenën ndërkombëtare. Kjo krijon ndjesinë që “fati” varet nga lidhjet (familjare ose politike) dhe jo nga sistemi politik që afron siguri dhe stabilitet.

b) Duke e zhvendosur vendimmarrjen nga një sistem i mbyllur politik te qytetari, demokracia direkte krijon mundësinë që shqiptarët të rikthejnë besimin në shtet dhe të sigurojnë që vendimet të bazohen në meritë dhe interes të përgjithshëm.

4) Krahasimi mes këtyre realiteteve tregon se fati ynë shoqëror nuk është i njëjtë në çdo vend, por as i pandryshueshëm. Ai ndikohet nga niveli i organizimit, nga kultura e përgjegjësisë dhe nga forca e institucioneve. Në Kosovë dhe Shqipëri, potenciali për përmirësim është i madh, por kërkon angazhim të përbashkët nga qytetarët, që kërkojnë llogaridhënie dhe nga shteti që duhet të ndërtojë besim përmes veprimit konkret.

Në fund, fati ynë nuk është një histori e shkruar paraprakisht. Ai është një proces i vazhdueshëm ndërtimi, ku çdo vendim, çdo marrëdhënie dhe çdo institucion luan rolin e vet. Nëse zgjedhim të ndërtojmë drejtësi, bashkëpunim dhe besim, atëherë edhe fati ynë kolektiv do të marrë një drejtim më të qëndrueshëm dhe më shpresëdhënës.

a) Pas luftërave të viteve ’90, Kroacia ka ndërtuar institucione më të forta dhe është integruar në Bashkimin Evropian. Kjo ka sjellë stabilitet dhe drejtim më të qartë shtetëror.

Ndërkohë, Bosnja dhe Herzegovina mbetet një shtet me institucione të flogshta, ku ndikimi i Serbisë vazhdon të jetë i madh, i ndërtuar përmes strukturave politike serbe. Kjo e bën “fatin” e shtetit më të pasigurt dhe të varur nga aktorë të jashtëm. Për shqiptarët, mësimi është i qartë: pa institucione të forta dhe pa koordinim të përbashkët, fati mbetet i lëkundur. Ndërsa kur ka strategji dhe përgjegjësi shtetërore, edhe ndikimi jashtë kufijve bëhet i mundur. Shqipëria mund të bëjë më shumë për bashkëkombasit e saj jashtë kufijve artificialë dhe të shtrijë veprimtarinë deri në kufijtë e saj natyrorë.

b) Dhe, përmes demokracisë direkte, konkretisht përmes programit „Platforma për Referendum Kombëtar“ shqiptarët kanë mundësinë reale të unifikojnë vlerat kombëtare dhe të ndërtojnë një fat të përbashkët, duke mos mbetur më peng i politikave të dështuara, por duke u bërë vetë përcaktues të së ardhmes së tyre.

Prandaj, rruga nga pasiguria te mundësia nuk është e pamundur, por kërkon një shtet që funksionon, institucione që mbajnë përgjegjësi dhe qytetarë që nuk heshtin përballë dështimit. Shpresa nuk ndërtohet me fjalë, por me veprime konkrete dhe me guxim për të ndryshuar atë që nuk funksionon.

Është koha që përgjegjësia të mos mbetet një koncept abstrakt, por një standard i panegociueshëm për këdo që merr besimin e qytetarëve.