Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Dëshmia personale e Priftit mbi identitetin ortodoks shqiptar
Në vazhdim të polemikës së tij me Dr. Basil Photos-in, Prifti e zhvendoste argumentin nga fusha e statistikave dhe e kategorive të përgjithshme drejt përvojës së tij personale, duke e bërë kundërshtimin edhe më të drejtpërdrejtë. Ai vinte në dukje se Photos-i, në përpjekjen për të provuar karakterin grek të popullsisë ortodokse të Shqipërisë së Jugut, jo vetëm që tregonte një zell të tepruar, por, sipas tij, e dobësonte vetë bazën e argumentit të vet. Pikërisht këtu Prifti sillte dëshminë e tij si një shembull konkret që kundërshtonte barazimin ndërmjet fesë ortodokse dhe kombësisë greke. Ai deklaronte hapur se edhe vetë ishte një prej atyre shqiptarëve që Dr. Photos do t’i përfshinte nën përcaktimin “greko-ortodoks” dhe që, sipas logjikës së tij, do të duhej të konsideroheshin si pjesë e popullsisë greke[1]. Mirëpo, për Priftin, përvoja e tij personale tregonte pikërisht të kundërtën.
Ai kishte lindur në Shqipërinë e Jugut, në një fshat afër kufirit me Greqinë, ku banorët ishin të gjithë të krishterë ortodoksë[2]. Ky fakt, që në logjikën e Photos-it mund të përdorej si provë e greqizimit të zonës, për Priftin ishte dëshmi e qartë se ortodoksia dhe identiteti shqiptar mund të bashkëjetonin pa asnjë kundërthënie. Sipas rrëfimit të tij, ai e kishte kaluar fëmijërinë në atë fshat dhe nuk kishte folur greqisht. Edhe më e rëndësishme ishte se ai e kishte ditur veten gjithmonë shqiptar, ashtu si pjesa tjetër e banorëve të fshatit. Në këtë mënyrë, argumenti i tij mbështetej jo vetëm në kategori teorike, por në një përvojë të jetuar, ku gjuha, vetëdija kombëtare dhe përkatësia fetare ishin të dallueshme nga njëra-tjetra.
Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme sepse Prifti nuk po fliste për një komunitet të largët ose për të dhëna që i kishte lexuar në një raport. Ai po fliste për vendin e vet të lindjes, familjen dhe fëmijërinë e tij. Në këtë kuptim, ai e sfidonte interpretimin e Photos-it nga brenda vetë kategorisë që ky i fundit përpiqej ta përdorte si argument. Nëse një njeri ishte ortodoks, kishte lindur pranë kufirit grek dhe jetonte në një komunitet tërësisht ortodoks, por nuk fliste greqisht dhe e identifikonte veten si shqiptar, atëherë, sipas Priftit, vetë ekzistenca e tij ishte provë se përkatësia fetare nuk mund të merrej automatikisht si tregues i kombësisë.
Në këtë mënyrë, letra e tij fitonte një karakter edhe më bindës për lexuesin amerikan. Argumenti nuk mbështetej vetëm në logjikën abstrakte se serbët, bullgarët apo rusët janë ortodoksë pa qenë grekë, tani paraqitej edhe një rast konkret shqiptar, i cili e ilustronte drejtpërdrejt të njëjtin parim. Prifti vazhdonte më tej me një dëshmi familjare që i jepte rrëfimit edhe një dimension historik. Ai kujtonte fjalët e të atit, i cili, sipas tij, shpjegonte se gjatë sundimit osman, shqiptarët e krishterë kishin kërkuar shpesh përkrahje te grekët për shkak të gjendjes së tyre të vështirë si të krishterë nën Perandorinë Osmane[3].
Ky pohim është i rëndësishëm sepse tregon një dallim ndërmjet afërsisë fetare dhe identitetit kombëtar. Të kërkoje mbështetje te grekët nuk do të thoshte domosdoshmërisht se konsideroheshe grek. Përkundrazi, në rrëfimin e të atit të Priftit, simpatia për Greqinë kishte lindur nga një ndjenjë solidariteti fetar dhe nga nevoja për mbështetje në një periudhë shtypjeje. Pra, marrëdhënia me Greqinë kishte pasur fillimisht një karakter pragmatik dhe fetar, jo domosdoshmërisht kombëtar. Kjo është një nuancë shumë e rëndësishme në studimin e identiteteve ballkanike, sepse tregon se afërsitë historike nuk duhet të interpretohen gjithmonë përmes kategorive kombëtare moderne.
Në shumë raste, komunitetet e krishtera ortodokse në Perandorinë Osmane kishin lidhje me institucione fetare greqishtfolëse dhe mund të kërkonin mbështetje nga qarqe greke. Por kjo nuk do të thotë se ato kishin humbur automatikisht gjuhën, përkatësinë vendore ose vetëdijen kombëtare shqiptare. Sipas rrëfimit të Priftit, ky raport ndryshoi në mënyrë të thellë me ngjarjet e vitit 1914, kur ushtria greke hyri në zonat e jugut shqiptar[4]. Pikërisht ky moment, sipas fjalëve që ai i atribuon të atit, shënoi një kthesë të rëndësishme në mënyrën se si familja dhe komuniteti i tij e shihnin Greqinë.
I ati i tij, sipas Priftit, thoshte se më parë kishin pasur simpati për grekët, por se kjo simpati kishte marrë fund kur ushtria greke kishte hyrë në tokën e tyre. Formulimi ishte i prerë: “Vetëm atëherë e pamë se çka ishin ata edhe nuk deshëm të dimë më për ta.”[5]
Kjo fjali ka një ngarkesë të fortë emocionale dhe duhet lexuar si pjesë e kujtesës familjare dhe polemikës së kohës, jo si një gjykim neutral mbi popullin grek në tërësi. Ajo tregon se për familjen e Priftit, përvoja e vitit 1914 kishte shndërruar një raport të mëparshëm simpatie në mosbesim dhe kundërshtim. Nga pikëpamja historike, kjo pjesë e letrës ka interes të veçantë sepse tregon se identiteti kombëtar mund të forcohet pikërisht përmes konfliktit. Një komunitet që më parë kishte pasur afërsi fetare me një fqinj mund ta dallonte edhe më qartë identitetin e vet kur përballej me pretendime politike ose me ndërhyrje ushtarake.
Në këtë kuptim, hyrja e ushtrisë greke në vitin 1914 bëhej, në kujtesën e Priftit, një moment që e ndihmoi komunitetin e tij të kuptonte më qartë dallimin ndërmjet ortodoksisë së përbashkët dhe kombësisë së ndryshme.
Ky është një nga aspektet më të rëndësishme të gjithë polemikës. Dr. Photos, sipas interpretimit të Priftit, merrte një element të identitetit – fenë – dhe e kthente atë në provë të kombësisë. Prifti, përkundrazi, tregonte se e njëjta fe mund të bashkojë njerëz që megjithatë e shohin veten si pjesëtarë të kombeve të ndryshme.
Prifti e përdorte vetveten si një lloj kundërshembulli të gjallë. Nëse teoria e Photos-it do të ishte e saktë, atëherë Prifti, familja e tij dhe gjithë fshati ortodoks pranë kufirit duhej të konsideroheshin grekë. Mirëpo, sipas dëshmisë së tij, ata flisnin shqip dhe e konsideronin veten shqiptarë. Kjo metodë argumentimi ishte shumë efektive sepse e thjeshtonte debatin. Në vend të statistikave të ndërlikuara dhe historive diplomatike, lexuesi përballej me një pyetje konkrete: si mund të quhet grek një njeri që vetë thotë se është shqiptar dhe që është rritur në një komunitet shqipfolës?
Pikërisht këtu hyn edhe koncepti i vetëidentifikimit, një element thelbësor në çdo diskutim modern mbi përkatësinë kombëtare. Kombësia nuk është vetëm kategori që mund t’i caktohet një njeriu nga jashtë, ajo lidhet edhe me mënyrën se si individi dhe komuniteti e kuptojnë veten.
Për këtë arsye, për Priftin ishte e papranueshme që një statistikë fetare të përdorej për të ndryshuar identitetin e një popullsie kundër mënyrës se si ajo e identifikonte veten. Në këtë pikë, debati merrte edhe një dimension filozofik: kush ka të drejtë të përcaktojë identitetin e një njeriu? Vetë individi dhe komuniteti i tij, apo një studiues, politikan ose organizatë që i klasifikon sipas një kriteri të vetëm? Për Priftin, përgjigjja ishte e qartë. Ortodoksia nuk e anulonte shqiptarinë.
Dëshmia e tij kishte rëndësi të veçantë edhe për një arsye tjetër. Ajo tregonte se identiteti shqiptar në jug të vendit nuk ishte domosdoshmërisht i lidhur me një fe të caktuar. Shqiptari mund të ishte mysliman, katolik ose ortodoks dhe përsëri ta shihte veten si pjesë të të njëjtit komb. Ky ishte një nga themelet ideologjike të nacionalizmit shqiptar që nga Rilindja: përpjekja për ta vendosur gjuhën dhe përkatësinë kombëtare mbi dallimet fetare.
Pikërisht për këtë arsye, letra e Priftit nuk ishte vetëm mbrojtje e një territori. Ajo ishte edhe një mbrojtje e një modeli shqiptar të identitetit, ku diversiteti fetar nuk e cenonte unitetin kombëtar. Nga ky këndvështrim, historia e fshatit të tij merr një simbolikë më të gjerë. Një fshat krejtësisht ortodoks, pranë Greqisë, që fliste shqip dhe e konsideronte veten shqiptar, sfidonte vetvetiu çdo përpjekje për të reduktuar hartën etnike të Shqipërisë në një hartë të besimeve fetare.
Në këtë mënyrë, letra e Priftit i jepte debatit një dimension që statistikat nuk mund ta jepnin lehtë: dimensionin e jetës së përditshme dhe të kujtesës familjare. Ai nuk fliste vetëm për përqindje, regjistrime apo kufij. Fliste për gjuhën që kishte dëgjuar si fëmijë, për identitetin që kishte mësuar në familje dhe për kujtimet që i ati i kishte përcjellë nga një periudhë historike e trazuar.
Këto elemente i jepnin letrës një fuqi të veçantë narrative. Për lexuesin, historia e kombësisë nuk paraqitej më si diçka abstrakte; ajo bëhej histori e familjes, fshatit dhe kujtesës personale. Megjithatë, kujtesa familjare duhet trajtuar me kujdes. Ajo është një burim i çmuar për të kuptuar perceptimet dhe përvojat, por nuk mund të zëvendësojë vetvetiu analizën e plotë të ngjarjeve të vitit 1914. Fjalët që Prifti i atribuon të atit na tregojnë me siguri si familja e tij i kujtonte ato ngjarje, ndërsa për rindërtimin e plotë historik duhen edhe burime të tjera. Por për qëllimin e letrës së tij, kjo dëshmi ishte jashtëzakonisht e fuqishme. Ai nuk po përpiqej të shkruante monografi mbi vitin 1914; po kundërshtonte një pretendim konkret se ortodoksët e jugut shqiptar ishin automatikisht grekë.
Në këtë aspekt, rrëfimi personal e kryente funksionin e vet në mënyrë të drejtpërdrejtë.
Polemika fitonte kështu një strukturë interesante. Dr. Photos kishte përdorur një shifër të përgjithshme për ta mbështetur pretendimin e vet, Prifti përgjigjej me një rast të veçantë, por shumë domethënës. Njëri thoshte: ka kaq shumë ortodoksë, prandaj ka kaq shumë grekë. Tjetri përgjigjej: unë jam një prej këtyre ortodoksëve, por jam shqiptar.
Në fund, dëshmia e Priftit për veten dhe familjen e tij ishte më shumë sesa kujtim autobiografik. Ajo ishte një kundërargument ndaj një mënyre të caktuar të hartimit të identitetit. Ai kërkonte të dëshmonte se shqiptari ortodoks i jugut nuk ishte një anomali dhe as një kategori e paqartë. Mund të ishte plotësisht ortodoks në besim dhe plotësisht shqiptar në vetëdijen kombëtare.
Në këtë mënyrë, përvoja e tij personale shndërrohej në një deklaratë më të gjerë: feja mund ta lidhë një komunitet me fqinjët e vet, por nuk e përcakton domosdoshmërisht kombin të cilit ai i përket.
Në pjesën përmbyllëse të letrës së tij, studenti Prifti e zgjeronte debatin përtej çështjes së identitetit fetar dhe kombëtar, duke e vendosur polemikën me Dr. Basil Photos-in në një plan më të gjerë moral dhe politik. Për të, problemi nuk qëndronte vetëm te pasaktësia e një argumenti mbi ortodoksinë apo te interpretimi i historisë së Shqipërisë së Jugut. Më shqetësuese ishte, sipas tij, fakti që një individ që jetonte dhe vepronte në Shtetet e Bashkuara të Amerikës vazhdonte të mbronte pikëpamje që ai i konsideronte shoviniste dhe përçarëse.
Prifti e cilësonte këtë gjë si të papërshtatshme pikërisht sepse Amerika, në perceptimin e tij, përfaqësonte një shoqëri që kishte bërë përpjekje të vazhdueshme për të zbutur urrejtjen etnike dhe kombëtare dhe për të ndërtuar një kulturë qytetare mbi bashkëjetesën[6]. Për këtë arsye, ai e shihte si paradoksale që, në një vend të tillë, të ringjalleshin pretendime nacionaliste që, sipas tij, kishin prodhuar tensione të gjata ndërmjet shqiptarëve dhe grekëve.
Në këtë pikë, argumenti i tij merrte një dimension pothuajse etik: liria e shprehjes nuk duhej përdorur për të ushqyer armiqësi të vjetra, sidomos kur vetë zhvillimet politike po shkonin në drejtim të kundërt, drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve. Prifti sillte si shembull pikërisht zhvillimet e fundit në Athinë. Ai vërente se edhe regjimi i kolonelëve në Greqi, të cilin nuk e idealizonte, kishte treguar, sipas tij, më shumë realizëm politik duke pranuar në muajin maj vendosjen e marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë[7].
Ky argument kishte një funksion të qartë polemik. Nëse edhe qeveria greke, e drejtuar në atë kohë nga një regjim autoritar dhe fort nacionalist, kishte pranuar të hynte në marrëdhënie zyrtare me Tiranën, atëherë, sipas Priftit, vazhdimi i pretendimeve të vjetra nga individë të diasporës dukej edhe më i tejkaluar.
Në mënyrë të kujdesshme, Prifti shprehte mendimin se një nga kushtet e marrëveshjes diplomatike mund të kishte qenë heqja dorë e Greqisë nga pretendimi mbi të ashtuquajturin “Epir i Veriut”[8]. Kjo pjesë e argumentit duhet lexuar si interpretim i tij politik dhe jo si provë e dokumentuar e përmbajtjes së marrëveshjes. Megjithatë, ajo tregon qartë se si diaspora shqiptare e perceptonte normalizimin e marrëdhënieve: si një shenjë se pretendimet territoriale të së kaluarës po humbnin rëndësinë e tyre praktike.
Pikërisht mbi këtë bazë, Prifti i drejtohej drejtpërdrejt Dr. Photos-it. Në vend që të vazhdonte të ringjallte një çështje që ai e konsideronte të vjetër, të pabazuar dhe të dëmshme, do të ishte, sipas tij, shumë më konstruktive të përshëndeste zhvillimet pozitive në marrëdhëniet greko-shqiptare[9].
Ky formulim është i rëndësishëm sepse tregon se Prifti nuk e ndërtonte përfundimin e letrës mbi idenë e armiqësisë së përhershme me Greqinë. Përkundrazi, ai sugjeronte se e ardhmja duhej ndërtuar mbi afrimin dhe jo mbi riprodhimin e konflikteve historike. Në këtë mënyrë, letra e tij largohej nga një nacionalizëm i mbyllur dhe merrte një ton më pajtues. Mbrojtja e identitetit dhe territorit shqiptar nuk paraqitej si e papajtueshme me fqinjësinë e mirë. Për Priftin, këto dy gjëra mund të bashkëjetonin: mund të kundërshtoje pretendimet territoriale dhe njëkohësisht të mbështesje marrëdhënie të mira me popullin grek.
Kjo ndarje ndërmjet popullit dhe qarqeve shoviniste ishte thelbësore në argumentin e tij. Problemi nuk paraqitej si konflikt i pashmangshëm ndërmjet shqiptarëve dhe grekëve, por si produkt i “elementeve shoviniste” që vazhdonin të mbanin gjallë pretendime të vjetra. Kjo mënyrë e formulimit kishte edhe një funksion politik shumë të qartë. Duke e kufizuar kritikën te disa qarqe të caktuara, Prifti shmangte përgjithësimin mbi gjithë popullin grek dhe krijonte mundësinë për një narrativë të pajtimit ndërmjet dy kombeve.
Në këtë kuptim, ai e paraqiste çështjen e “Epirit të Veriut” si një pengesë artificiale që kishte ushqyer mosmarrëveshje për dekada. Sipas tij, ajo kishte kontribuar në përçarjen e shqiptarëve dhe grekëve për rreth pesëdhjetë vjet, duke e penguar ndërtimin e një raporti më normal ndërmjet dy popujve[10].
Ky vlerësim është me interes të veçantë sepse e zhvendos debatin nga territori te pasojat shoqërore dhe psikologjike të nacionalizmit. Një pretendim politik nuk mbetet vetëm në dokumente diplomatike, ai mund të prodhojë dyshim, frikë, armiqësi dhe kujtime të hidhura që përcillen nga një brez te tjetri.
Prifti dukej se kërkonte pikërisht thyerjen e këtij cikli. Në vend që brezat e rinj të trashëgonin të njëjtat polemika, ai sugjeronte që zhvillimet e reja diplomatike të shiheshin si mundësi për kapërcimin e një konflikti të vjetër. Në këtë aspekt, letra e tij kishte një dimension më modern sesa mund të duket në shikim të parë. Ai nuk po kërkonte vetëm fitoren e argumentit shqiptar në një debat historik, por edhe ndryshimin e vetë mënyrës se si duhej të zhvillohej marrëdhënia shqiptaro-greke në të ardhmen.
Kjo është arsyeja pse përmbyllja e letrës nuk ishte vetëm kundërpërgjigje ndaj Dr. Photos-it. Ajo ishte edhe një lloj thirrjeje për realizëm politik. Prifti sugjeronte se zhvillimet botërore dhe rajonale kishin ndryshuar. Çështjet që mund të kenë pasur peshë në fillim të shekullit XX nuk mund të trajtoheshin njësoj në vitin 1971[11]. Në një botë ku shtetet po përpiqeshin të normalizonin marrëdhëniet, insistimi në pretendime të vjetra territoriale shihej si anakronik.
Kjo ide përputhej edhe me mënyrën se si ai e shihte rolin e diasporës. Një emigrant ose intelektual që jetonte në Amerikë nuk duhej të përdorte lirinë e vet për të rikrijuar konfliktet e Ballkanit në një mjedis të ri, por për të nxitur një kulturë më racionale dhe më paqësore të debatit. Në këtë kuptim, Amerika bëhej jo vetëm vendbanim, por edhe standard moral me të cilin Prifti krahasonte sjelljen politike të diasporave. Nëse shoqëria amerikane përpiqej të dobësonte urrejtjen etnike, atëherë, sipas tij, edhe komunitetet e ardhura nga Evropa duhej të çliroheshin gradualisht nga armiqësitë e trashëguara.
Kjo e bënte kritikën ndaj Photos-it edhe më të fortë. Sipas Priftit, ai nuk po jetonte vetëm me një interpretim të vjetër të historisë, po e sillte atë interpretim në një shoqëri që përpiqej të ndërtonte marrëdhënie ndryshe. Në fund, mesazhi i letrës ishte relativisht i qartë: marrëdhëniet shqiptaro-greke nuk duhej të mbeteshin peng i një çështjeje territoriale të trashëguar nga e kaluara. Nëse vetë Athina dhe Tirana po ndërtonin marrëdhënie diplomatike, atëherë edhe diaspora duhej të gjente një gjuhë më të përshtatshme për të ardhmen[12].
Prifti shprehte shpresën se qarqet nacionaliste greke do të arrinin ta shihnin botën dhe zhvillimet politike me një sy tjetër. Kjo shpresë nuk nënkuptonte heqje dorë nga pozita shqiptare, ajo nënkuptonte bindjen se mbrojtja e identitetit shqiptar nuk kërkon domosdoshmërisht armiqësi të përhershme me Greqinë.
Në këtë mënyrë, letra përfundonte me një ton që ishte njëkohësisht polemik dhe pajtues: polemik ndaj pretendimeve territoriale, por pajtues ndaj mundësisë së një marrëdhënieje të re ndërmjet dy popujve.
Për “Besën”, ky përfundim ishte me rëndësi të veçantë. Ai tregonte se një përfaqësues i brezit të ri të diasporës mund të mbronte me vendosmëri çështjen shqiptare dhe njëkohësisht të fliste në favor të normalizimit, fqinjësisë dhe kapërcimit të shovinizmit. Kështu, përmbyllja e letrës së Priftit i jepte gjithë debatit një kuptim më të gjerë: çështja nuk ishte vetëm se kush kishte të drejtë për të kaluarën, por edhe çfarë marrëdhënieje duhej të ndërtonin shqiptarët dhe grekët në të ardhmen.
Vijon
[1] Shkrime për jugun shqiptar ne gazetën “The New York Times”, gazeta “Besa” Stamboll, më 23 Dhjetor 1971.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.











