[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Letra e Dr. Agim Lekës dhe kundërshtimi i pretendimeve greke
Letra e shkruar nga Dr. Agim Leka dhe drejtuar gazetës “The New York Times” paraqitej nga “Besa” si një reagim i matur, i argumentuar dhe i mbështetur në fakte. Sipas vlerësimit të gazetës shqiptare të mërgatës, Leka nuk kishte zgjedhur gjuhën e polemikës së ashpër, por kishte synuar t’u jepte lexuesve amerikanë sqarimet e nevojshme historike dhe politike për disa prej çështjeve më të ndjeshme në marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë.
Në qendër të reagimit të tij qëndronin dy tema që kishin rënduar për një kohë të gjatë mbi raportet ndërmjet dy shteteve: pretendimi mbi ekzistencën e një “gjendjeje lufte” ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë dhe çështja e pakicës greke në Shqipëri. Për “Besën”, mënyra se si këto çështje paraqiteshin në disa qarqe greke nuk përputhej me realitetin politik të kohës dhe kërkonte korrigjim përpara opinionit ndërkombëtar.
Sipas përshkrimit të gazetës, Dr. Leka ishte përpjekur të tregonte se nocioni i një “gjendjeje lufte” të vazhdueshme ndërmjet dy vendeve ishte i tejkaluar dhe absurd në kushtet e zhvillimeve të reja diplomatike. Vetë fakti që Shqipëria dhe Greqia po vendosnin marrëdhënie diplomatike tregonte, se realiteti politik kishte ecur përpara dhe se mbajtja gjallë e formulimeve të vjetra juridike ose propagandistike nuk i shërbente normalizimit të marrëdhënieve.
Pikërisht këtu qëndronte edhe një nga argumentet më të rëndësishme të letrës: historia nuk mund të trajtohet sikur koha të kishte mbetur e ngrirë. Marrëdhëniet ndërmjet shteteve ndryshojnë, konfliktet mund të tejkalohen dhe realitete të reja diplomatike kërkojnë edhe një gjuhë të re politike. Në këtë kuptim, Dr. Leka e paraqiste normalizimin shqiptaro-grek si një arsye për të hequr dorë nga narrativat që ushqenin tensionet e së kaluarës. Në vend të tyre, duhej të ndërtohej një marrëdhënie e mbështetur në njohjen e kufijve, respektin reciprok dhe pranimin e realitetit politik ekzistues[1].
Po aq e ndjeshme ishte edhe çështja e pakicës greke në Shqipëri. Për “Besën”, mënyra se si disa qarqe greke e përdornin këtë temë ishte e lidhur shpesh me pretendime më të gjera politike ndaj jugut të Shqipërisë. Kjo e bënte çështjen e pakicës jo vetëm problem të të drejtave të një komuniteti, por edhe pjesë të debatit mbi territorin dhe sovranitetin. Sipas artikullit, Dr. Leka ishte përpjekur ta trajtonte këtë çështje pa sulmuar askënd dhe pa mohuar ekzistencën e komunitetit grek në Shqipëri. Përkundrazi, ai kërkonte të dallonte realitetin e një pakice etnike nga pretendimet territoriale që mund të ndërtoheshin mbi ekzistencën e saj.
Ky dallim është me rëndësi të madhe nga pikëpamja historike. Ekzistenca e një pakice kombëtare brenda kufijve të një shteti nuk nënkupton automatikisht se territori ku ajo jeton duhet të vihet në diskutim. Në Evropën Juglindore, ku popullsitë kanë qenë historikisht të ndërthurura, një logjikë e tillë do të krijonte konflikte të pafundme.
Pikërisht për këtë arsye, Leka përpiqej, sipas “Besës”, të vinte në dukje se çështjet e pakicave duheshin trajtuar në kuadrin e të drejtave dhe jo si argument për pretendime territoriale[2]. Gazeta e vlerësonte veçanërisht tonin e tij. Në vend të gjuhës së zemërimit, ai kishte zgjedhur një qasje që “Besa” e cilësonte të matur dhe të dokumentuar mirë. Ky vlerësim ishte i rëndësishëm sepse tregonte se për diasporën shqiptare nuk mjaftonte vetëm të kundërshtoje një pretendim, duhej ta bëje këtë në një mënyrë që të ishte bindëse për një publik të huaj.
Një lexues amerikan nuk mund të pritej të njihte gjithë historinë e marrëdhënieve shqiptaro-greke. Prandaj, letra duhej të shpjegonte çështjen në mënyrë të qartë, të argumentuar dhe pa retorikë të tepërt, në mënyrë që kundërargumenti shqiptar të kishte më shumë peshë. Pikërisht ky është një nga aspektet më interesante të aktivizmit të diasporës. Në komunikimin e brendshëm, gazetat mund të përdornin një gjuhë më emocionale dhe kombëtare, ndërsa kur i drejtoheshin shtypit ndërkombëtar, nevojitej një gjuhë më e disiplinuar dhe më diplomatike.
Dr. Leka, sipas përshkrimit të “Besës”, kishte zgjedhur pikërisht këtë rrugë. Ai paraqiste argumentin shqiptar pa cenuar individë ose popullin grek në tërësi. Kritika e tij drejtohej ndaj qarqeve të caktuara politike që vazhdonin të mbanin gjallë pretendime të vjetra[3]. Ky dallim ishte i rëndësishëm. Të kritikosh një politikë ose një rrymë nacionaliste nuk është e njëjta gjë me të sulmosh një popull të tërë. Në këtë mënyrë, letra kërkonte të shmangte shndërrimin e një debati politik në armiqësi etnike.
Sipas “Besës”, Leka theksonte se ende ekzistonin disa qarqe greke që nuk dëshironin ta pranonin realitetin e ri dhe që kishin mbetur prapa zhvillimeve politike[4]. Ky formulim sugjeronte se problemi nuk shihej më si qëndrim i gjithë shtetit grek, por si rezistencë e disa rrymave që vazhdonin t’u përmbaheshin koncepteve të vjetra. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme në vitin 1971, kur vetë vendosja e marrëdhënieve diplomatike tregonte se Athina dhe Tirana po kërkonin një fazë të re të komunikimit. Për diasporën shqiptare, ky zhvillim mund të shihej si argument se pretendimet e vjetra duhej të liheshin gradualisht pas. Në këtë kuptim, letra e Lekës ishte më shumë se një reagim ndaj një harte apo një artikulli. Ajo ishte një përpjekje për të riformuluar mënyrën se si duhej kuptuar marrëdhënia shqiptaro-greke në opinionin amerikan.
Në vend të një narrative të konfliktit të përhershëm, ajo synonte të promovonte idenë e një realiteti të ri, ku dy shtete fqinje mund të vendosnin marrëdhënie normale pavarësisht mosmarrëveshjeve historike. Kjo nuk do të thotë se problemet e së kaluarës zhdukeshin. Por, sipas logjikës së letrës, ato nuk duhej të mbaheshin artificialisht gjallë në një mënyrë që pengonte stabilitetin dhe bashkëpunimin e së tashmes.
Për “Besën”, kjo ishte edhe një mënyrë për të mbrojtur integritetin territorial të Shqipërisë pa rënë në gjuhën e konfliktit. Leka, sipas gazetës, “tregonte të vërtetën dhe nuk cënonte askënd”[5]. Ky formulim shërbente për ta paraqitur atë si një zë racional dhe jo si polemist nacionalist. Nga pikëpamja e komunikimit publik, kjo ishte një strategji e zgjuar. Një argument i matur ka më shumë gjasa të merret seriozisht nga një medium ndërkombëtar sesa një tekst i ngarkuar me fyerje ose akuza të pakontrolluara.
Për këtë arsye, botimi i letrës në “The New York Times” shihej nga “Besa” si një sukses i vogël diplomatik i diasporës shqiptare[6]. Një version i çështjes që shqiptarët e konsideronin të nevojshëm kishte arritur të hynte në një nga forumet më të rëndësishme të opinionit publik amerikan. Në këtë mënyrë, diaspora demonstronte se mund të ndikonte jo vetëm përmes organizatave politike dhe kongreseve, por edhe përmes argumentit të shkruar dhe ndërhyrjes në media.
Ky rast është me interes të veçantë edhe për historinë e marrëdhënieve shqiptaro-greke sepse tregon se konflikti mbi terminologjinë dhe territorin zhvillohej njëkohësisht në disa nivele: ndërmjet qeverive, në shtypin ndërkombëtar dhe brenda diasporave. Për çdo palë, mënyra se si çështja paraqitej jashtë rajonit kishte rëndësi. Një term i përdorur në New York mund të kishte pasoja simbolike shumë më të mëdha sesa një debat i zhvilluar vetëm në Athinë ose Tiranë.
Prandaj, letra e Dr. Agim Lekës duhet parë si pjesë e një beteje për përfaqësimin ndërkombëtar të historisë dhe kufijve shqiptarë. Ajo nuk ndryshonte vetë politikën shtetërore, por synonte të ndikonte në mënyrën se si publiku amerikan e kuptonte çështjen. Në fund, ajo që “Besa” vlerësonte më shumë në këtë ndërhyrje ishte pikërisht kombinimi ndërmjet qëndrueshmërisë kombëtare dhe maturisë në argument. Dr. Leka nuk tërhiqej nga mbrojtja e pozitës shqiptare, por as nuk e kthente atë në sulm ndaj popullit grek.
Ai synonte të tregonte se disa pretendime i përkisnin një kohe të kaluar dhe se marrëdhëniet e reja diplomatike kërkonin pranimin e realiteteve të reja. Në këtë mënyrë, letra e tij paraqitej nga “Besa” si shembull i një forme të pjekur të angazhimit të diasporës: të mbrosh çështjen kombëtare jo vetëm me emocion, por me argument, dokumentim dhe gjuhë të matur, duke kërkuar që historia të mos përdoret për të penguar afrimin ndërmjet dy popujve fqinjë.
Reagimet greke ndaj letrës së Dr. Agim Lekës dhe kundërpërgjigjet shqiptare
Letra e Dr. Agim Lekës, e botuar në “The New York Times”, duket se kishte nxitur një valë të re reagimesh dhe kundërreagimesh në qarqet shqiptare dhe greke të diasporës. Sipas mënyrës se si e paraqiste çështjen gazeta “Besa”, debati nuk mbeti më vetëm në nivelin e një korrigjimi të një harte apo të një interpretimi të marrëdhënieve shqiptaro-greke, por u shndërrua në një përplasje më të gjerë mbi historinë, territorin, përkatësinë kombëtare dhe interpretimin e së kaluarës së Shqipërisë së Jugut[7].
Pas botimit të letrës së Lekës, në shtypin njujorkez kishin ardhur reagime nga qarqe greke ose greqishtfolëse që kundërshtonin argumentet e tij. Një nga këto ishte letra e botuar më 6 shtator 1971, po në “The New York Times”, nga një person me emrin Dr. Basil Photos, i cili, sipas “Besës”, e prezantonte veten si drejtues i një organizimi të greqishtfolësve me prejardhje nga Shqipëria në Shtetet e Bashkuara. Për “Besën”, letra e Photos-it kishte një ton të papranueshëm dhe një karakter të theksuar polemik. Gazeta e akuzonte atë se paraqiste ngjarjet historike në mënyrë të shtrembëruar dhe se ndërtonte një interpretim ku feja dhe kombësia përziheshin qëllimisht, duke e trajtuar përkatësinë fetare ortodokse si dëshmi të identitetit grek[8].
Ky ishte një nga pikat më të ndjeshme të debatit shqiptaro-grek. Në hapësirën e Shqipërisë së Jugut, ku për shekuj kishin bashkëjetuar komunitete të ndryshme fetare dhe gjuhësore, identiteti fetar nuk përputhej domosdoshmërisht me identitetin kombëtar. Për këtë arsye, për shqiptarët që kundërshtonin pretendimet greke, identifikimi automatik i popullsisë ortodokse me kombësinë greke përbënte një shtrembërim të realitetit historik dhe shoqëror. Në këtë aspekt, polemika nuk ishte vetëm mbi emrat e qyteteve apo kufijtë. Ajo prekte një çështje shumë më të thellë: si përcaktohet përkatësia kombëtare e një popullsie? A përcaktohet nga gjuha, prejardhja, vetëidentifikimi, feja apo nga mënyra se si shtetet dhe organizatat politike e interpretojnë atë?
Sipas “Besës”, letra e Dr. Basil Photos shkonte edhe më tej, duke i paraqitur Korçën dhe Gjirokastrën, dhe në një kuptim më të gjerë Shqipërinë e Jugut, si hapësira me karakter të supozuar “helen” dhe me popullsi që ai e konsideronte kryesisht greke. Për redaksinë e gazetës shqiptare, ky interpretim shihej si vazhdim i narrativës së vjetër të “Epirit të Veriut” dhe si përpjekje për t’i dhënë legjitimitet historik pretendimeve territoriale ndaj Shqipërisë[9].
Për këtë arsye, reagimi shqiptar ishte i fortë. Në sytë e “Besës”, çështja nuk kishte të bënte thjesht me një dallim akademik mbi historinë e një rajoni. Bëhej fjalë për integritetin territorial të Shqipërisë dhe për mënyrën se si historia e saj paraqitej përpara publikut amerikan[10].
Një tjetër pikë që ngjalli indinjatë ishte mënyra se si, sipas “Besës”, Dr. Photos i kishte paraqitur shqiptarët gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore. Gazeta pohonte se ai i kishte vendosur në të njëjtin plan me pushtuesit fashistë[11], duke e zbehur dallimin ndërmjet popullsisë shqiptare që jetonte nën okupim dhe forcave që kishin pushtuar vendin. Në këtë mënyrë, debati mbi territorin kalonte në një tjetër nivel: debatin mbi fajin historik. Kush ishte pushtuesi? Kush ishte viktima? Kush bashkëpunoi me kë? Dhe në çfarë mase mund të përgjithësohen veprimet e individëve apo grupeve mbi një popullsi të tërë?
Për “Besën”, përgjigjja ishte e qartë: shqiptarët, si popullsi e një vendi të pushtuar, nuk mund të barazoheshin në mënyrë kolektive me regjimin fashist. Një formulim i tillë shihej jo vetëm si historikisht i padrejtë, por edhe si fyerje ndaj përvojës së shqiptarëve gjatë okupimit[12]. Gazeta reagonte edhe ndaj akuzave që, sipas saj, letra e Photos-it u kishte bërë shqiptarëve duke i cilësuar si “hajdutë” dhe “milicë fashistë”, të cilët gjoja kishin plaçkitur fshatra dhe qytete greke[13]. Për redaksinë, këto akuza nuk ishin vetëm pohime të paprovuara, por pjesë e një diskursi që kriminalizonte në mënyrë kolektive shqiptarët.
Pikërisht ky dimension i përgjithësimit etnik e bëri reagimin edhe më të ashpër. Të akuzosh individë ose formacione të caktuara për krime është një çështje, të etiketosh një popullsi të tërë përmes kategorive si “hajdutë” apo “fashistë” është krejt tjetër gjë. Për diasporën shqiptare, kjo përbënte një sulm ndaj dinjitetit kombëtar. Në këtë kuadër, sipas “Besës”, letra e Dr. Basil Photos shkaktoi një indinjatë të thellë ndër shqiptarët në Shtetet e Bashkuara[14]. Reagimi nuk u kufizua te një ose dy kundërpërgjigje. Gazeta pohonte se ishin shkruar dhjetëra letra proteste, në të cilat shqiptarë të ndryshëm kundërshtonin interpretimin e Photos-it dhe kërkonin të hidhnin poshtë pohimet e tij.
Ky fakt është me rëndësi të veçantë për të kuptuar organizimin e diasporës. Debati mbi Shqipërinë e Jugut nuk shihej si çështje që duhej t’u lihej vetëm diplomatëve ose historianëve. Qytetarët e zakonshëm të diasporës e ndienin si detyrë të reagonin, duke shkruar letra dhe duke ndërhyrë në debatin publik. Kështu, “The New York Times” shndërrohej përkohësisht në një arenë të vogël të konfliktit shqiptaro-grek të diasporës, ku palët përpiqeshin të bindnin publikun amerikan për versionin e tyre të historisë.
Në këtë debat, fjala e shkruar merrte një funksion të ngjashëm me atë të diplomacisë. Një letër mund të mos kishte fuqinë e një dokumenti shtetëror, por mund të ndikonte në perceptimin e lexuesve. Për komunitetet e emigrantëve, ky ishte një instrument shumë i rëndësishëm: mundësia për ta futur narrativën e tyre në një medium me prestigj ndërkombëtar. Nga ky këndvështrim, reagimet shqiptare ndaj Photos-it nuk ishin vetëm shpërthime emocionale. Ato përfaqësonin një përpjekje për kontrollin e narrativës historike. Shqiptarët e diasporës nuk dëshironin që opinioni amerikan ta njihte jugun e Shqipërisë vetëm përmes versionit grek.
Në këtë kuptim, beteja zhvillohej mbi tri tema kryesore: territorin, identitetin dhe kujtesën historike. Territori lidhej me pretendimin mbi Korçën, Gjirokastrën dhe të ashtuquajturin “Epir i Veriut”. Identiteti lidhej me pyetjen nëse popullsia ortodokse ishte automatikisht greke. Ndërsa kujtesa historike lidhej me mënyrën se si interpretoheshin ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore dhe raportet ndërmjet shqiptarëve dhe grekëve. Pikërisht ndërthurja e këtyre tri çështjeve e bënte debatin kaq të ndezur. Asnjëra prej tyre nuk ishte thjesht akademike; secila prekte një dimension emocional dhe politik të identitetit kombëtar.
Për diasporën shqiptare, mbrojtja e jugut të Shqipërisë lidhej drejtpërdrejt me idenë e paprekshmërisë së shtetit shqiptar. Për qarqet greke që mbronin termin “Epir i Veriut”, çështja lidhej me një interpretim tjetër të historisë dhe përkatësisë së rajonit. Në këto kushte, edhe një hartë, një term apo një fjali në gazetë mund të merrte peshë shumë më të madhe sesa në një debat të zakonshëm. Në këtë mënyrë duhet kuptuar edhe ashpërsia e reagimit të “Besës”. Për redaksinë, letra e Photos-it nuk ishte vetëm mendim i një individi. Ajo shihej si pjesë e një tradite të propagandës territoriale greke, ndaj së cilës shqiptarët duhej të përgjigjeshin me argumente dhe dokumente.
Kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e “Besës” si burim. Përkundrazi, ajo na tregon shumë qartë si e perceptoi diaspora shqiptare atë ndërhyrje dhe pse e pa si kërcënim ndaj interesave kombëtare. Në këtë rast, rëndësi të veçantë ka edhe vetë numri i reagimeve. Nëse, siç pohon gazeta, u dërguan dhjetëra letra kundërshtuese, kjo dëshmon se çështja kishte një fuqi të madhe mobilizuese brenda komunitetit shqiptar në Amerikë. Diaspora nuk ishte pra vetëm një publik që konsumonte lajme. Ajo po vepronte si komunitet politik, duke ndjekur shtypin, duke reaguar, duke debatuar dhe duke kërkuar të ndikonte në mënyrën se si çështja shqiptare paraqitej ndërkombëtarisht.
Kjo është një nga karakteristikat më të rëndësishme të mërgatës politike shqiptare gjatë Luftës së Ftohtë. Edhe kur nuk kishte fuqi të drejtpërdrejtë shtetërore, ajo kishte zë publik, sidomos në vendet demokratike ku mund të shkruante lirshëm në gazeta dhe të organizonte fushata. Në këtë kuptim, polemika Leka–Photos ishte më shumë se debat mes dy individësh. Ajo pasqyronte një konflikt më të gjerë ndërmjet dy narrativave kombëtare, të cilat konkurronin për legjitimitet përpara publikut amerikan.
Për “Besën”, qëllimi i reagimeve shqiptare ishte të dëshmonin se Korça dhe Gjirokastra ishin pjesë e padiskutueshme e Shqipërisë, se ortodoksia nuk mund të barazohej automatikisht me kombësinë greke dhe se shqiptarët nuk mund të paraqiteshin kolektivisht si bashkëpunëtorë fashistë ose si grabitës.
Nga ana tjetër, vetë ekzistenca e këtij debati tregon sa të ndërlikuara ishin marrëdhëniet shqiptaro-greke në kujtesën e diasporës, edhe në një moment kur dy shtetet po tentonin të normalizonin raportet diplomatike. Kështu, ndërsa Tirana dhe Athina bënin hapa drejt komunikimit zyrtar, në komunitetet e emigrantëve vazhdonin të qarkullonin kujtime, trauma dhe pretendime të trashëguara nga dekadat e mëparshme.
Ky kontrast është shumë domethënës: diplomacia shtetërore mund të ndryshojë relativisht shpejt, por kujtesa kolektive dhe narrativat kombëtare ndryshojnë shumë më ngadalë. Pikërisht për këtë arsye, polemika në “The New York Times” duhet parë si një dëshmi e vazhdimësisë së konflikteve të vjetra në një arenë të re. Në vend të kufirit shqiptaro-grek, përplasja zhvillohej tashmë në faqet e një gazete amerikane.
Në fund, reagimet ndaj letrës së Dr. Basil Photos dëshmojnë se për diasporën shqiptare mbrojtja e territorit dhe e figurës së shqiptarëve në opinionin ndërkombëtar ishte pjesë e vetë veprimtarisë kombëtare. Një artikull i konsideruar shtrembërues nuk lihej pa përgjigje; ai nxiste letra, protesta dhe kundërargumente. Kështu, debati i vitit 1971 shndërrohej në një shembull të qartë se si historia, identiteti dhe politika vazhdonin të përplaseshin në shtypin e diasporës, duke e bërë gazetën jo vetëm vend informimi, por edhe arenë të luftës për kuptimin e së kaluarës dhe të së tashmes.
Vijon
[1] Shkrime për jugun shqiptar ne gazetën “The New York Times”, gazeta “Besa” Stamboll, më 23 Dhjetor 1971.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
