GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (22)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Ekrem Bardha dhe veprimtaria e mërgatës shqiptare

Në faqen e gazetës të titulluar “Në të ndryshme”, ku zakonisht përmblidheshin lajme dhe informacione të shkurtra nga jeta e komuniteteve shqiptare dhe nga veprimtaria e organizatave të mërgatës, mes materialeve të shumta të botuara tërhiqte vëmendjen edhe shkrimi me titull domethënës “Një vend merite”. Ndonëse i shkurtër për nga forma, lajmi përcillte një informacion që redaksia duket se e konsideronte me rëndësi për veprimtarinë politike të shqiptarëve jashtë atdheut.

Në qendër të këtij njoftimi ishte Ekrem Bardha[1], i paraqitur nga gazeta si një përfaqësues i brezit të ri të aktivistëve shqiptarë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në atë kohë ai mbante detyrën e sekretarit të përgjithshëm të Ballit Kombëtar për shtetin e Michiganit, një funksion që e vendoste në strukturat organizative të një prej rrymave më aktive të emigracionit politik shqiptar të pas Luftës së Dytë Botërore.

Vetë titulli “Një vend merite” nuk ishte zgjedhur rastësisht. Përmes tij, gazeta e paraqiste zgjedhjen e Bardhës jo thjesht si një emërim formal, por si një lloj njohjeje të punës dhe angazhimit të tij. Në gjuhën publicistike të mërgatës, një formulim i tillë shërbente njëkohësisht për të informuar lexuesin dhe për të vlerësuar figurën që kishte arritur të fitonte një pozitë në një organizëm më të gjerë politik.

Sipas njoftimit, në një mbledhje të zhvilluar gjatë muajit maj, në kuadër të një organizimi që gazeta e lidhte me përfaqësuesit e “kombeve të robëruara”, Ekrem Bardha ishte zgjedhur nënpresident i komitetit të tyre. Për gazetën, rëndësia e këtij zhvillimi qëndronte në faktin se një veprimtar shqiptar merrte një detyrë drejtuese në një strukturë që nuk kufizohej vetëm në komunitetin shqiptar, por përfshinte përfaqësues të popujve të ndryshëm[2].

Termi “kombet e robëruara” duhet kuptuar brenda fjalorit politik të Luftës së Ftohtë. Në qarqet antikomuniste të mërgatës në Shtetet e Bashkuara dhe në vende të tjera perëndimore, me këtë përcaktim zakonisht identifikoheshin popujt dhe vendet e Evropës Qendrore e Lindore që konsideroheshin të vendosura nën regjime komuniste dhe nën ndikimin sovjetik. Përfaqësuesit e emigracionit politik të këtyre vendeve krijonin organizata dhe komitete të përbashkëta për ta mbajtur çështjen e tyre të pranishme në opinionin publik dhe në qarqet politike perëndimore.

Në këtë mjedis duhet vendosur edhe pjesëmarrja e përfaqësuesve shqiptarë. Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, një pjesë e kundërshtarëve politikë të tij u larguan jashtë vendit dhe vazhduan veprimtarinë në mërgim. Balli Kombëtar ishte një nga organizatat që ruajti struktura dhe aktivitet politik në diasporë, veçanërisht në Evropën Perëndimore dhe në Shtetet e Bashkuara.

Michigan-i kishte një rëndësi të posaçme në këtë drejtim për shkak të pranisë së një komuniteti shqiptar që po konsolidohej në jetën ekonomike dhe shoqërore amerikane. Në këtë mjedis, veprimtarët politikë shqiptarë përpiqeshin jo vetëm të organizonin bashkatdhetarët, por edhe të ndërtonin marrëdhënie me organizata të tjera të emigracionit politik.

Prandaj, zgjedhja e Ekrem Bardhës në postin e nënpresidentit kishte për gazetën një kuptim që shkonte përtej suksesit personal. Ajo interpretohej si një mundësi që zëri i shqiptarëve të përfaqësohej në një forum më të gjerë, ku diskutoheshin çështjet e popujve të Evropës komuniste dhe ku synohej sensibilizimi i opinionit amerikan për gjendjen e tyre.

Ky ishte një mekanizëm karakteristik i diplomacisë politike të mërgatës. Organizatat shqiptare nuk kishin mundësinë të vepronin përmes institucioneve shtetërore, prandaj kërkonin hapësira alternative për përfaqësim: shoqata, komitete, kongrese, konferenca dhe organizata ndërkombëtare. Nëpërmjet tyre përpiqeshin të krijonin kontakte, të shpërndanin materiale dhe të vendosnin çështjet që i konsideronin shqiptare brenda debateve më të gjera ndërkombëtare.

Në këtë aspekt, lajmi për Bardhën lidhet edhe me materiale të tjera që botonte “Besa”. Gazeta i kushtonte hapësirë jo vetëm zhvillimeve politike në Shqipëri dhe Kosovë, por edhe aktivitetit të shqiptarëve në Stamboll, Romë, Paris, Nju Jork, Detroit dhe qendra të tjera të diasporës. Në këtë mënyrë, faqet e saj krijonin një lloj harte të veprimtarisë shqiptare jashtë kufijve.

Veçanërisht domethënëse ishte vëmendja që gazeta u kushtonte rasteve kur shqiptarët merrnin funksione në organizata jo vetëm shqiptare. Një pozitë drejtuese në një organizëm ndërkombëtar apo shumëkombësh mund të paraqitej si dëshmi se përfaqësuesit shqiptarë po fitonin njohje dhe po krijonin mundësi për ta bërë më të dëgjueshëm qëndrimin e tyre politik.

Në rastin konkret, fakti që Bardha përshkruhej si “i riu Ekrem Bardha” është gjithashtu domethënës. Gazeta duket se dëshironte të nënvizonte jo vetëm funksionin e tij, por edhe përkatësinë ndaj një brezi më të ri. Për organizatat e mërgatës, të cilat në fund të viteve 1960 përballeshin me sfidën e vazhdimësisë brezore, angazhimi i të rinjve kishte rëndësi të posaçme.

Një pjesë e drejtuesve të emigracionit politik shqiptar e kishin formuar veprimtarinë e tyre gjatë Luftës së Dytë Botërore ose menjëherë pas saj. Me kalimin e viteve, ruajtja e organizatave kërkonte përfshirjen e njerëzve më të rinj, veçanërisht të atyre që jetonin dhe vepronin në shoqëritë perëndimore. Në këtë këndvështrim, promovimi i figurave të reja mund të shihej edhe si shenjë e përpjekjes për vazhdimësi politike ndërmjet brezave të mërgatës.

Për “Besën”, një sukses i tillë kishte edhe vlerë simbolike. Një shqiptar që zgjidhej në një pozitë drejtuese mes përfaqësuesve të komuniteteve të tjera paraqitej si dëshmi se mërgata shqiptare nuk ishte e izoluar, por po përpiqej të bëhej pjesë e rrjeteve më të gjera politike antikomuniste të Perëndimit[3].

Në të njëjtën kohë, këto rrjete i jepnin veprimtarisë shqiptare një dimension tjetër. Në vend që çështjet shqiptare të paraqiteshin vetëm si probleme të një populli të vogël ballkanik, ato mund të vendoseshin brenda narrativës më të gjerë të Luftës së Ftohtë mbi lirinë politike, komunizmin dhe të drejtat e popujve të Evropës Lindore.

Në këtë mënyrë, zgjedhja e Bardhës si nënpresident i një komiteti të tillë mund të shihej nga qarqet e mërgatës si një mundësi për ndërkombëtarizimin e çështjeve shqiptare. Pozita drejtuese krijonte kontakte me përfaqësues të komuniteteve të tjera dhe mundësi më të mëdha për pjesëmarrje në mbledhje, manifestime dhe veprimtari publike[4].

Nga pikëpamja e historisë së diasporës, lajme të tilla, edhe pse në pamje të parë të vogla, janë me vlerë dokumentare. Ato ndihmojnë për të rindërtuar rrjetet e individëve, organizatave dhe institucioneve nëpërmjet të cilave vepronte emigracioni politik shqiptar. Një njoftim i shkurtër mund të tregojë se kush mbante një funksion të caktuar, ku zhvillohej aktiviteti, me cilat organizata bashkëpunohej dhe çfarë rëndësie i jepte shtypi shqiptar këtij bashkëpunimi.

Në këtë drejtim, faqja “Në të ndryshme” fiton një vlerë që tejkalon karakterin e saj të thjeshtë informativ. Përmes lajmeve të shkurtra ajo regjistronte episode të jetës së mërgatës që, të marra së bashku, krijojnë një tablo më të gjerë të organizimit politik dhe shoqëror të shqiptarëve jashtë vendit.

Megjithatë, edhe ky njoftim duhet lexuar me kujdesin që kërkon kritika e burimit. Titulli “Një vend merite” është qartazi vlerësues, ndërsa termi “kombet e robëruara” i përket fjalorit politik antikomunist të Luftës së Ftohtë.

Pavarësisht kësaj, lajmi mbetet domethënës për mënyrën se si “Besa” e konceptonte suksesin politik të mërgatës shqiptare. Arritja individuale e një veprimtari shndërrohej në një sukses të komunitetit dhe në dëshmi të pranisë shqiptare në organizimet ndërkombëtare të kohës. Për gazetën, “vendi i meritës” që i jepej Ekrem Bardhës ishte njëkohësisht njohje e veprimtarisë së tij dhe një tregues se përfaqësuesit shqiptarë po kërkonin të siguronin një vend gjithnjë më të dukshëm në rrjetet politike të mërgatës antikomuniste gjatë Luftës së Ftohtë.

Në vazhdim të shkrimit “Një vend merite”, gazeta “Besa” nuk e paraqiste zgjedhjen e Ekrem Bardhës në postin e nënpresidentit vetëm si një arritje personale të një veprimtari shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Për redaksinë, ky zhvillim kishte një domethënie shumë më të gjerë, sepse interpretohej si një sukses i përfaqësimit politik shqiptar në mjediset ndërkombëtare antikomuniste të kohës[5]. Pikërisht për këtë arsye lajmi përcillej me një ton të dukshëm krenarie dhe me bindjen se pozita që i ishte besuar Bardhës përbënte një njohje jo vetëm të angazhimit të tij individual, por edhe të pranisë gjithnjë më aktive të mërgatës shqiptare në këto qarqe.

Gazeta theksonte në mënyrë të posaçme se kjo ishte, sipas saj, hera e parë që një funksion me peshë në atë “vatër ndërkombëtare” të njohur për veprimtarinë antikomuniste i besohej një shqiptari[6]. Vetë ky formulim e ngrinte ngjarjen përtej dimensionit të një zgjedhjeje të zakonshme organizative. Në interpretimin e “Besës”, marrja e një posti të tillë dëshmonte se përfaqësuesit shqiptarë po arrinin gradualisht të fitonin besimin dhe njohjen e organizatave me të cilat bashkëpunonin.

Termi “vatër ndërkombëtare” ishte gjithashtu domethënës për gjuhën politike të gazetës. Ai sugjeronte një hapësirë ku takoheshin dhe bashkëvepronin përfaqësues të komuniteteve të ndryshme të emigracionit politik, të bashkuar kryesisht nga kundërshtimi ndaj regjimeve komuniste. Brenda realitetit të Luftës së Ftohtë, organizime të tilla krijonin rrjete bashkëpunimi ndërmjet emigrantëve politikë nga vende të ndryshme të Evropës Qendrore dhe Lindore, duke u përpjekur që çështjet e tyre t’i mbanin të pranishme në opinionin dhe qarqet politike të Perëndimit.

Për mërgatën politike shqiptare, përfshirja në këto rrjete kishte rëndësi të veçantë. Organizatat shqiptare jashtë vendit nuk dispononin instrumentet e një shteti për të zhvilluar veprimtari diplomatike, prandaj shoqatat, komitetet, kongreset dhe forumet ndërkombëtare shndërroheshin në hapësira alternative të përfaqësimit politik. Çdo funksion që një shqiptar arrinte të merrte në këto organizime mund të shfrytëzohej për të krijuar kontakte të reja, për të paraqitur qëndrimet e mërgatës dhe për të siguruar një prani më të dukshme të çështjeve shqiptare në debatet antikomuniste të kohës.

Në këtë perspektivë duhet kuptuar edhe krenaria me të cilën “Besa” e përcillte zgjedhjen e Bardhës. Për gazetën, fakti që një shqiptar kishte marrë një “ofiq me rëndësi” përfaqësonte një lloj depërtimi politik në një mjedis ndërkombëtar ku vepronin përfaqësues të shumë popujve. Pozita e fituar interpretohej kështu si dëshmi se veprimtaria shqiptare nuk po mbetej e mbyllur brenda komunitetit të vet, por po fitonte një shkallë më të gjerë njohjeje.

Megjithatë, shkrimi nuk e paraqiste këtë funksion si diçka të fituar rastësisht. Përkundrazi, zgjedhja e Ekrem Bardhës lidhej drejtpërdrejt me aktivitetin e tij të vazhdueshëm, për të cilin gazeta shprehej se po shtohej nga dita në ditë[7]. Në këtë mënyrë krijohej figura e një veprimtari të ri, energjik dhe të përkushtuar, i cili përmes punës së vazhdueshme kishte arritur të siguronte një pozitë të rëndësishme në një organizim më të gjerë ndërkombëtar.

Ky vlerësim lidhej edhe me funksionin që Bardha mbante në Ballin Kombëtar në Michigan. Si sekretar i përgjithshëm i kësaj organizate për shtetin e Michiganit, ai përfaqësonte një strukturë politike të mërgatës shqiptare që vazhdonte veprimtarinë e saj në kushtet e Luftës së Ftohtë. Zgjedhja e tij në një detyrë drejtuese jashtë strukturave shqiptare mund të interpretohej nga “Besa” si dëshmi se kjo veprimtari po krijonte lidhje edhe me organizata të tjera antikomuniste.

Në një plan më të gjerë, raste të tilla ndihmojnë për të kuptuar mënyrën se si emigracioni politik shqiptar kërkonte ta ndërkombëtarizonte veprimtarinë e vet[8]. Në vend që aktiviteti të kufizohej vetëm në tubime të brendshme, përvjetorë kombëtarë apo botime në gjuhën shqipe, një pjesë e veprimtarëve synonin të hynin në organizata të përbashkëta me emigrantë të tjerë politikë dhe të ndërtonin aleanca mbi bazën e interesave që konsideroheshin të përbashkëta.

Ky dimension ishte veçanërisht i rëndësishëm në Shtetet e Bashkuara, ku komunitetet e emigracionit politik vepronin në një mjedis ku antikomunizmi ishte pjesë e rëndësishme e klimës politike të Luftës së Ftohtë. Për organizatat shqiptare, bashkëpunimi me përfaqësues të komuniteteve të tjera krijonte mundësi që çështjet e Shqipërisë dhe, në raste të caktuara, ato të shqiptarëve jashtë kufijve të shtetit shqiptar, të artikuloheshin para një audience më të gjerë.

Pikërisht këtu merr kuptim edhe mënyra se si “Besa” e shndërronte një lajm organizativ në një mesazh politik për lexuesit e saj. Zgjedhja e Bardhës tregonte, sipas gazetës, se puna e vazhdueshme mund t’i siguronte mërgatës shqiptare pozita të respektuara në organizimet ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, suksesi i një individi paraqitej njëkohësisht si shembull dhe si nxitje për veprimtarët e tjerë.

Një element tjetër domethënës ishte lidhja e drejtpërdrejtë që ekzistonte ndërmjet Ekrem Bardhës dhe vetë gazetës “Besa”. Në fund të shkrimit, redaksia e cilësonte atë si bashkëpunëtor të saj[9]. Kjo e bënte lajmin edhe më të afërt për gazetën, sepse nuk bëhej fjalë vetëm për suksesin e një veprimtari të Ballit Kombëtar, por edhe të një personi që ishte pjesë e rrjetit të bashkëpunëtorëve të organit të shtypit.

Prandaj, pjesa përmbyllëse largohej disi nga gjuha informative dhe merrte një ton më të ngrohtë e personal. “Besa” shfrytëzonte rastin për t’i uruar bashkëpunëtorit të saj shëndet dhe “horizonte të reja në fushën e atdhetarisë”[10]. Ky formulim është karakteristik për publicistikën politike të mërgatës, ku raportimi për aktivitetet e individëve shpesh ndërthurej me vlerësimin moral të angazhimit të tyre kombëtar.

Shprehja “horizonte të reja në fushën e atdhetarisë” është veçanërisht domethënëse. Ajo sugjeronte se funksioni i ri nuk konsiderohej si pikëmbërritje, por si një mundësi për ta zgjeruar më tej veprimtarinë. Në këtë mënyrë, posti ndërkombëtar lidhej drejtpërdrejt me detyrimin moral për të vazhduar punën në shërbim të çështjeve që mërgata i konsideronte kombëtare.

Në të njëjtën kohë, ky formulim na lejon të kuptojmë edhe sistemin e vlerave që promovonte “Besa”. Gazeta u jepte hapësirë figurave që konsideroheshin aktive në jetën kombëtare, i paraqiste arritjet e tyre si shembuj pozitivë dhe i vendoste ato në një narrativë më të gjerë të shërbimit ndaj atdheut. Suksesi personal fitonte vlerë sidomos kur mund të interpretohej si kontribut ndaj komunitetit dhe çështjes shqiptare.

Në këtë aspekt, titulli “Një vend merite” përmbledh mjaft mirë frymën e gjithë shkrimit. “Vendi” nuk nënkuptonte vetëm postin formal të nënpresidentit. Ai simbolizonte, në këndvështrimin e gazetës, një hapësirë të fituar për përfaqësimin shqiptar në një organizatë ndërkombëtare. Ndërsa “merita” lidhej me punën, angazhimin dhe vazhdimësinë e aktivitetit të Bardhës.

Nga pikëpamja e historisë së shtypit të mërgatës, shkrime të tilla janë të vlefshme edhe sepse tregojnë se gazetat shqiptare nuk kishin vetëm funksion informues. Ato shërbenin gjithashtu si mekanizma të njohjes dhe legjitimimit të veprimtarëve politikë. Duke botuar lajmin, duke theksuar meritën dhe duke uruar publikisht Bardhën, “Besa” kontribuonte në ndërtimin e profilit të tij brenda komunitetit të mërgatës.

Njëkohësisht, kjo dëshmon për ekzistencën e një rrjeti transnacional shqiptar. Një gazetë që botohej në Stamboll informonte lexuesit e saj për veprimtarinë e një shqiptari në Michigan dhe për zgjedhjen e tij në një organizëm ndërkombëtar antikomunist. Distancat gjeografike ndërmjet Stambollit dhe Shteteve të Bashkuara zvogëloheshin përmes shtypit, i cili krijonte një hapësirë të përbashkët komunikimi politik e kombëtar.

Pohimi se kjo ishte hera e parë që një shqiptar merrte një funksion të tillë në atë organizatë, si dhe cilësimi i postit si “një vend merite”, vijnë nga vetë gazeta dhe pasqyrojnë këndvështrimin e saj. Për ta konfirmuar në mënyrë të pavarur karakterin e postit dhe rëndësinë e organizatës, do të nevojitej ballafaqimi me dokumentacionin e vetë komitetit.

Megjithatë, si burim për historinë e mërgatës politike shqiptare gjatë Luftës së Ftohtë, ky fragment mbetet mjaft domethënës. Ai dëshmon për përpjekjen e veprimtarëve shqiptarë për t’u integruar në rrjete më të gjera ndërkombëtare, për rëndësinë që shtypi i diasporës u jepte këtyre arritjeve dhe për mënyrën se si aktiviteti antikomunist ndërthurej me konceptin e atdhetarisë.

Në përfundim, zgjedhja e Ekrem Bardhës në një post drejtues paraqitej nga “Besa” si një sukses individual me domethënie kolektive. Krenaria me të cilën njoftohej ngjarja, theksimi se një funksion i tillë i besohej për herë të parë një shqiptari dhe urimi për “horizonte të reja në fushën e atdhetarisë”[11] tregojnë se gazeta e shihte këtë rast si dëshmi të zgjerimit të pranisë shqiptare në qarqet politike të mërgatës ndërkombëtare. Në këtë mënyrë, një njoftim relativisht i shkurtër shndërrohej në një dëshmi të rrjeteve, aspiratave dhe kulturës politike të emigracionit shqiptar në fillim të viteve 1970.

Vijon

[1] Ekrem Bardha (i lindur më 13 maj 1933 në Radanj të Leskovikut) është filantrop, biznesmen dhe veprimtar i shquar shqiptaro-amerikan. Ai ka qenë udhëheqës i Frontit Kombëtar Shqiptar (Balli Kombëtar) në Michigan, bashkëthemelues i Këshillit Kombëtar Shqiptaro-Amerikan (KKSHA) dhe ish-pronar i gazetës Illyria. I njohur për përkushtimin e tij të palëkundur ndaj çështjes kombëtare shqiptare, Bardha ka dhënë një kontribut të çmuar në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, në përpjekjet për njohjen e pavarësisë së saj dhe në mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve përmes angazhimit të vazhdueshëm në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Për veprimtarinë e tij atdhetare dhe humanitare, ai gëzon respekt të veçantë në komunitetin shqiptaro-amerikan dhe më gjerë. Ekrem Bardha mban titullin e Konsullit të Nderit të Shqipërisë në Michigan dhe vlerësohet si një ndër personalitetet më të suksesshme dhe më me ndikim të diasporës shqiptare në Amerikë.
[2] “Një vend merite”, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Një vend merite, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.