GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (17)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Raporti i Lidhjes Kosovare dhe paraqitja historike e çështjes së Kosovës

Një nga momentet më të rëndësishme të pjesëmarrjes së Lidhjes Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane ishte prezantimi i një raporti të posaçëm, përmes të cilit delegacioni shqiptar synonte ta vendoste çështjen e Kosovës në një perspektivë të gjerë historike. Sipas përshkrimit të botuar në gazetën “Besa”, raporti tërhoqi vëmendjen dhe zgjoi kureshtjen e pjesëmarrësve të kongresit, jo vetëm për shkak të temës që trajtonte, por edhe për mënyrën se si përpiqej të ndërtonte një vazhdimësi historike të pranisë dhe të përvojës së shqiptarëve në krahinë[1].

Gazeta e vlerësonte raportin me tone veçanërisht të larta, duke e paraqitur atë pothuajse si një “kryevepër historike”[2]. Një cilësim i tillë duhet kuptuar në kontekstin publicistik dhe politik të “Besës”, e cila e ndiqte me simpati veprimtarinë e Lidhjes Kosovare dhe përpiqej t’ia paraqiste lexuesit të saj si pjesë të një përpjekjeje më të gjerë për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës. Për gazetën, rëndësia e raportit qëndronte sidomos në faktin se ai nuk kufizohej në paraqitjen e gjendjes së momentit, por kërkonte t’u ofronte delegatëve të huaj një shpjegim historik të problemit.

Në këtë mënyrë, argumentimi i Lidhjes Kosovare mbështetej mbi një retrospektivë shumëshekullore. Sipas artikullit, raporti paraqiste ngjarjet dhe zhvillimet që kishin shënuar “pesë shekuj” të historisë së shqiptarëve të krahinës, duke ndjekur në mënyrë kronologjike fazat që autorët e tij i konsideronin më të rëndësishme dhe më të dhimbshme. Historia shërbente kështu jo thjesht si sfond informues, por si bazë mbi të cilën ndërtohej argumenti politik që delegacioni dëshironte t’ia përcillte opinionit evropian.

Një qasje e tillë ishte e kuptueshme për natyrën e forumit ku raporti po paraqitej. Delegatët e Kongresit vinin nga komunitete dhe mjedise të ndryshme evropiane dhe jo domosdoshmërisht kishin njohuri të hollësishme për historinë shqiptare apo për zhvillimet që kishin përcaktuar pozitën e Kosovës. Për këtë arsye, Lidhja Kosovare duhej ta shpjegonte çështjen jo vetëm përmes realitetit politik të viteve 1960–1970, por duke e vendosur atë në një vijë historike që mund t’i ndihmonte të pranishmit të kuptonin argumentet e saj.

Në këtë rindërtim historik, një vend të rëndësishëm zinin zhvillimet e lidhura me Luftën Ruso-Osmane të viteve 1877–1878 dhe pasojat që ajo solli në Ballkan. Raporti, sipas përmbledhjes së “Besës”, i kushtonte vëmendje të posaçme kësaj periudhe, duke e trajtuar atë si një nga momentet e rëndësishme të ndryshimeve politike dhe demografike që prekën popullsinë shqiptare dhe hapësirat ku ajo jetonte.

Për historinë politike shqiptare, vitet 1877–1878 përbëjnë një periudhë me peshë të veçantë. Lufta ruso-osmane dhe riorganizimi politik që pasoi atë ndryshuan ndjeshëm raportet e forcave në Ballkan. Në të njëjtën kohë, çështja e territoreve të banuara nga shqiptarët u bë gjithnjë e më e pranishme në përplasjet ndërmjet Perandorisë Osmane, shteteve ballkanike dhe Fuqive të Mëdha. Në narrativën e raportit të Lidhjes Kosovare, këto zhvillime paraqiteshin si pjesë e një procesi historik që kishte pasoja të drejtpërdrejta për shqiptarët.

Pikërisht në këtë periudhë mori formë edhe një mobilizim i rëndësishëm politik shqiptar, i cili do të shprehej më 1878 me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit[3]. Në një analizë të historisë së Kosovës, ky moment kishte një rëndësi të natyrshme, sepse përpjekjet për mbrojtjen e territoreve të banuara nga shqiptarët dhe artikulimi i kërkesave politike shqiptare u lidhën ngushtë me ndryshimet që po ndodhnin në Ballkan. Për një organizatë që mbante emrin “Lidhja Kosovare”, rikthimi te kjo periudhë ndihmonte gjithashtu në ndërtimin e një vazhdimësie historike të çështjes që ajo përfaqësonte.

Raporti vazhdonte më tej drejt fillimit të shekullit XX, duke e paraqitur Luftën Ballkanike të vitit 1912 si një tjetër pikë kthese me pasoja të thella për krahinën. Shpërbërja graduale e sundimit osman në Ballkan, luftërat ndërmjet shteteve të rajonit dhe ndryshimet territoriale që pasuan krijuan një realitet të ri politik. Për shqiptarët, viti 1912 lidhej njëkohësisht me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë dhe me problemin e territoreve me popullsi shqiptare që mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri[4].

Në interpretimin e paraqitur nga Lidhja Kosovare, pikërisht zhvillimet e kësaj periudhe shënonin një nga fazat më të rënda të historisë së Kosovës. Sipas mënyrës se si “Besa” e përmblidhte raportin, Lufta Ballkanike e vitit 1912 konsiderohej si “grushti i fundit” që iu dha krahinës shqiptare, duke e futur atë në një etapë të re politike[5]. Ky ishte, natyrisht, formulimi dhe interpretimi politik i raportit dhe duhet lexuar si pjesë e narrativës që Lidhja Kosovare po përpiqej të ndërtonte përpara delegatëve të kongresit.

Në të njëjtën linjë shfaqej edhe formula “përçaj e sundo”, me të cilën përmblidhej mënyra se si raporti interpretonte proceset që kishin çuar në ndarjen politike të hapësirave shqiptare. Kjo shprehje kishte një funksion të fuqishëm retorik. Në vend që zhvillimet historike të paraqiteshin vetëm si rezultat i luftërave dhe i ndryshimit të kufijve, ato përmblidheshin në një formulë që sugjeronte fragmentimin e shqiptarëve si mekanizëm politik sundimi.

Proceset që ndryshuan hartën politike të Ballkanit gjatë fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX ishin rezultat i ndërthurjes së shumë faktorëve: dobësimit të Perandorisë Osmane, ngritjes së nacionalizmave ballkanikë, luftërave rajonale, interesave të Fuqive të Mëdha dhe përpjekjeve të popujve të rajonit për krijimin ose zgjerimin e shteteve të tyre. Prandaj, shprehja “përçaj e sundo” duhet parë para së gjithash si interpretimi politik i paraqitur në raport, jo si shpjegim i vetëm dhe përfundimtar i këtyre proceseve komplekse historike.

Megjithatë, për qëllimin që kishte Lidhja Kosovare në Kongres, një narrativë e tillë ishte funksionale. Delegacioni nuk po paraqiste një studim akademik të shkëputur nga angazhimi politik, por një raport që synonte të bindte një audiencë ndërkombëtare se gjendja e Kosovës nuk mund të kuptohej pa marrë parasysh zhvillimet historike që kishin paraprirë. Për këtë arsye, përzgjedhja e momenteve historike – nga periudha osmane, te lufta ruso-osmane, ndryshimet e viteve 1877–1878 dhe Luftërat Ballkanike – ndërtohej në mënyrë që të krijonte një vijë argumentuese të vazhdueshme.

Kjo mënyrë e paraqitjes së çështjes dëshmon edhe për një karakteristikë të rëndësishme të veprimtarisë politike të mërgatës: përdorimin e historisë si instrument argumentimi ndërkombëtar. Për organizatat shqiptare jashtë vendit nuk mjaftonte të pohonin se ekzistonte një problem aktual politik. Ato përpiqeshin të dëshmonin se ky problem kishte rrënjë historike dhe se për ta kuptuar drejt duhej njohur e kaluara e popullsisë shqiptare dhe e territorit për të cilin flitej.

Në këtë aspekt, raporti i prezantuar në Eisenstadt mund të konsiderohet si një formë e diplomacisë historike të mërgatës. Historia përdorej për t’i dhënë argumentit politik thellësi kohore dhe për t’i bindur bashkëbiseduesit e huaj se çështja e ngritur nga Lidhja Kosovare nuk ishte produkt i një konflikti të çastit. Përkundrazi, delegacioni përpiqej ta paraqiste atë si rezultat të një vargu zhvillimesh historike që kishin ndikuar mbi pozitën e shqiptarëve përgjatë një periudhe të gjatë.

Edhe entuziazmi me të cilin “Besa” e përshkruante reagimin e kongresistëve duhet parë në këtë kontekst. Pohimi se raporti kishte “zgjuar kureshtjen e të pranishmëve”[6] i shërbente njëkohësisht informimit të lexuesve dhe dëshirës për të treguar se argumentet e Lidhjes Kosovare po gjenin dëgjues edhe në një forum ndërkombëtar. Për mërgatën, fakti që një çështje shqiptare diskutohej përpara përfaqësuesve të komuniteteve të ndryshme evropiane përbënte në vetvete një arritje që meritonte të evidentohej.

Në këtë mënyrë, prezantimi i raportit në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane nuk ishte vetëm një paraqitje e historisë së Kosovës. Ai përfaqësonte përpjekjen e Lidhjes Kosovare për ta kthyer historinë në argument politik dhe përmes saj ta bënte çështjen e shqiptarëve të Kosovës më të kuptueshme për opinionin evropian. Duke kaluar nëpër pesë shekuj histori dhe duke u ndalur posaçërisht te kthesat e viteve 1877–1878 dhe 1912, raporti ndërtonte një narrativë të vazhdimësisë së vuajtjeve, ndarjeve dhe përpjekjeve shqiptare për ruajtjen e identitetit dhe të të drejtave të tyre.

Raporti i Lidhjes Kosovare me Fuqitë e Mëdha dhe çështja territoriale shqiptare

Raporti i paraqitur nga Lidhja Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane ishte, sipas mënyrës se si e vlerësonte gazeta “Besa”, rezultat i një pune të gjerë dhe të kujdesshme hulumtuese. Në hartimin e tij thuhej se kishin kontribuar studiues dhe intelektualë që vepronin në kuadër të Lidhjes, të cilët kishin synuar që argumentet politike të organizatës t’i mbështesnin mbi të dhëna historike, kronologji, emra vendesh dhe ngjarje konkrete[7]. Në këtë mënyrë, raporti kërkonte të paraqitej para delegatëve të huaj jo vetëm si deklaratë politike, por si një dokument i argumentuar historikisht.

Një nga boshtet kryesore të raportit ishte analiza kritike e rolit që Fuqitë e Mëdha kishin luajtur në përcaktimin e fatit politik dhe territorial të shqiptarëve. Sipas interpretimit të Lidhjes Kosovare, historia shqiptare e fundit të shekullit XIX dhe e fillimit të shekullit XX nuk mund të kuptohej pa marrë parasysh vendimet e diplomacisë evropiane dhe marrëveshjet që kishin ndryshuar hartën politike të Ballkanit[8]. Raporti përpiqej kështu të nxirrte në pah atë që autorët e tij e konsideronin një varg padrejtësish historike ndaj Shqipërisë dhe popullit shqiptar.

Në këtë këndvështrim, Fuqitë e Mëdha nuk paraqiteshin si arbitra të paanshëm të krizave ballkanike. Përkundrazi, raporti synonte, siç shprehej në frymën e shkrimit të “Besës”, të bënte një lloj “zhveshjeje” të politikës së tyre, duke treguar interesat dhe kompromiset diplomatike që, sipas autorëve, ishin realizuar në dëm të shqiptarëve. Kjo gjuhë e fortë ishte pjesë e diskursit politik të Lidhjes Kosovare, e cila kërkonte t’i bindte pjesëmarrësit e kongresit se çështja shqiptare kishte qenë vazhdimisht objekt i vendimeve të marra pa përfilljen e mjaftueshme të vullnetit të popullsisë së prekur.

Për t’i dhënë argumentit të vet një bazë sa më konkrete, raporti nuk mjaftohej me pohime të përgjithshme. Sipas përshkrimit të gazetës, në të paraqiteshin ngjarje, data, emra krahinash dhe qytetesh, duke ndjekur hap pas hapi ndryshimet territoriale që kishin ndodhur gjatë krizave të ndryshme ballkanike. Në këtë mënyrë, historia politike ndërthurej me gjeografinë: çdo vendim diplomatik lidhej me një territor të caktuar, ndërsa çdo territor lidhej me popullsinë, kujtesën dhe përkatësinë që raporti synonte të dokumentonte.

Një vëmendje e posaçme u kushtohej territoreve që, sipas terminologjisë së përdorur nga Lidhja Kosovare, “iu dhuruan” Serbisë dhe Malit të Zi[9]. Vetë përdorimi i foljes “dhuroheshin” kishte një ngarkesë të qartë politike. Për autorët e raportit, territoret nuk po trajtoheshin si hapësira pa identitet, por si krahina dhe qytete të lidhura historikisht me popullsinë shqiptare. Prandaj, kalimi i tyre nën një sovranitet tjetër paraqitej jo si një rregullim i zakonshëm diplomatik i kufijve, por si humbje territoriale dhe si padrejtësi ndaj shqiptarëve.

Ky argument lidhej veçanërisht me zhvillimet e Krizës Lindore të viteve 1877–1878 dhe me riorganizimin territorial të Ballkanit që pasoi luftën ruso-osmane. Në këtë periudhë, dobësimi i Perandorisë Osmane, zgjerimi i shteteve ballkanike dhe ndërhyrja e Fuqive të Mëdha krijuan një realitet të ri politik. Për shqiptarët, këto zhvillime u ndërthurën me përpjekjet për organizim politik dhe për mbrojtjen e territoreve që ata i konsideronin pjesë të hapësirës së tyre kombëtare.

Në narrativën e raportit, ndryshimi i kufijve nuk paraqitej vetëm përmes dokumenteve diplomatike, por edhe përmes rezistencës së shqiptarëve në terren. Shqiptarët përshkruheshin si një popull që nuk kishte pranuar në heshtje vendimet e marra për territoret ku jetonte, por kishte reaguar edhe me armë në dorë. Kjo rezistencë interpretohej si përpjekje për mbrojtjen e vendit, të trashëgimisë dhe të asaj që teksti e paraqiste si etikën e të parëve[10].

Shprehja “etika e të parëve” kishte këtu një domethënie më të gjerë sesa thjesht mbrojtja e tokës. Ajo lidhej me një sistem vlerash që në diskursin patriotik përfshinte nderin, besnikërinë ndaj vendit, vazhdimësinë ndërmjet brezave dhe detyrimin për të mos hequr dorë nga trashëgimia e paraardhësve. Në këtë mënyrë, rezistenca politike dhe ushtarake merrte edhe një dimension moral: mbrojtja e territorit paraqitej njëkohësisht si mbrojtje e kujtesës dhe e identitetit.

Raporti e vendoste këtë qëndresë shqiptare përballë dy faktorëve të fuqishëm të politikës së kohës: Fuqive të Mëdha dhe Perandorisë Osmane. Në interpretimin e autorëve të tij, këta faktorë, pavarësisht interesave të ndryshme që kishin ndërmjet tyre, në momente të caktuara kishin vepruar në mënyrë që vendimet territoriale të zbatoheshin edhe kundër kundërshtimit shqiptar. Kjo përbënte një nga pikat kryesore mbi të cilat Lidhja Kosovare ndërtonte tezën e saj për padrejtësitë historike ndaj shqiptarëve.

Në këtë narrativë, edhe qëndrimi i Perandorisë Osmane paraqitej në mënyrë kritike. Megjithëse shqiptarët kishin jetuar për shekuj brenda strukturës së saj politike, raporti theksonte se në momentet kur interesat e diplomacisë osmane kërkonin zbatimin e marrëveshjeve ndërkombëtare, Porta e Lartë nuk kishte ngurruar të vepronte kundër rezistencës shqiptare. Për autorët e raportit, kjo ishte dëshmi se interesat e shqiptarëve nuk përputheshin domosdoshmërisht me interesat e Perandorisë, edhe pse ata ndodheshin ende formalisht nën sovranitetin e saj.

Kjo përplasje kishte rëndësi të veçantë në zhvillimin e vetëdijes politike shqiptare. Vendimet ndërkombëtare mbi territoret dhe përpjekjet për zbatimin e tyre kontribuuan në krijimin e bindjes se shqiptarët duhej të organizoheshin për mbrojtjen e interesave të veta. Në këtë kontekst historik merr kuptim edhe veprimtaria e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e cila u shfaq në vitin 1878 në rrethanat e krijuara nga Kriza Lindore dhe nga rreziku i ndryshimeve territoriale që preknin hapësirat e banuara nga shqiptarët.

Për Lidhjen Kosovare të vitit 1970, rikthimi te këto ngjarje kishte një funksion shumë të qartë. Duke përshkruar rezistencën e shqiptarëve të shekullit XIX, organizata krijonte një vijë vazhdimësie historike ndërmjet përpjekjeve të së kaluarës dhe angazhimit të saj bashkëkohor. Në këtë mënyrë, çështja e Kosovës paraqitej jo si një problem i lindur rishtazi në Jugosllavinë e shekullit XX, por si pjesë e një historie shumë më të gjatë të ndryshimeve territoriale, konflikteve politike dhe përpjekjeve shqiptare për vetëpërfaqësim.

Përdorimi i hollësive historike – datave, emrave të qyteteve, krahinave dhe episodeve të rezistencës – i shërbente pikërisht këtij qëllimi. Delegacioni kërkonte t’i tregonte audiencës evropiane se argumentet e tij nuk mbështeteshin vetëm mbi emocionin kombëtar. Raporti synonte të krijonte përshtypjen e një dokumentimi të vazhdueshëm historik, ku çdo pretendim lidhej me një ngjarje dhe çdo ndryshim territorial me një moment të caktuar të diplomacisë ballkanike e evropiane.

Në këtë aspekt, raporti mund të shihet si shembull i mënyrës se si historia përdorej nga mërgata si instrument i diplomacisë politike. Lidhja Kosovare përpiqej të fliste në një gjuhë që mund të kuptohej në një forum ndërkombëtar: kronologji, dokumente, kufij, popullsi dhe vendime diplomatike. Përmes tyre synohej të ndërtohej një argument që të kishte jo vetëm forcë emocionale, por edhe peshë dokumentare.

Megjithatë, nga pikëpamja e kritikës së burimit, duhet bërë një dallim ndërmjet fakteve historike që raporti përmblidhte dhe interpretimit politik që u jepte atyre. Terma të tillë si “padrejtësi”, “dhurim i tokave shqiptare” apo paraqitja e Fuqive të Mëdha si përgjegjëse kolektive pasqyrojnë këndvështrimin e Lidhjes Kosovare dhe të gazetës “Besa”. Historia diplomatike e Ballkanit ishte më komplekse dhe përfshinte interesa të shumëfishta, popullsi të ndërthurura, pretendime konkurruese kombëtare dhe raporte të ndryshueshme ndërmjet Perandorisë Osmane, shteteve ballkanike dhe Fuqive të Mëdha.

Kjo nuk ia zvogëlon vlerën raportit si burim historik. Përkundrazi, e bën atë veçanërisht të rëndësishëm për të kuptuar se si mërgata shqiptare e interpretonte të kaluarën dhe si e përdorte atë për ta argumentuar çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare. Raporti na tregon jo vetëm cilat ngjarje konsideroheshin vendimtare, por edhe mënyrën se si ato lidheshin në një narrativë të vazhdueshme të humbjes territoriale, rezistencës dhe kërkesës për korrigjimin e padrejtësive historike.

Në këtë mënyrë, materiali i paraqitur në Kongresin e Eisenstadt-it shndërrohej në shumë më tepër sesa një kronologji të së kaluarës. Për Lidhjen Kosovare, ai ishte një argument historik në funksion të një kauze politike bashkëkohore. Përmes dokumentimit të ndryshimeve territoriale, rezistencës së shqiptarëve dhe rolit të diplomacisë ndërkombëtare, delegacioni kërkonte t’i bindte përfaqësuesit evropianë se çështja që ngrinte kishte rrënjë të thella historike dhe se, sipas interpretimit të tij, padrejtësitë e së kaluarës vazhdonin të ndikonin mbi realitetin shqiptar edhe në shekullin XX.

Në vijim të paraqitjes historike, raporti i Lidhjes Kosovare ndalej edhe te periudha e Luftës së Dytë Botërore, duke e trajtuar atë si një tjetër moment vendimtar në historinë politike të shqiptarëve. Pas përshkrimit të padrejtësive territoriale, vendimeve të Fuqive të Mëdha dhe pasojave që, sipas autorëve të raportit, kishin përcaktuar fatin e shqiptarëve gjatë fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, vëmendja zhvendosej drejt vitit 1939 dhe fillimit të një kapitulli të ri historik: përballjes me fashizmin dhe shpresës se përfundimi i luftës do të sillte një rend më të drejtë politik në Ballkan[11].

Në raport theksohej se shqiptarët kishin qenë ndër të parët që u përballën me agresionin fashist në prag të Luftës së Dytë Botërore. Ky pohim lidhej me pushtimin italian të Shqipërisë në prill të vitit 1939[12], ngjarje që shënoi fundin e pavarësisë shtetërore të Shqipërisë së asaj kohe dhe përfshirjen e saj nën sundimin fashist italian. Për autorët e raportit, kundërshtimi i këtij pushtimi kishte rëndësi jo vetëm si akt i mbrojtjes së vendit, por edhe si pjesë e një përpjekjeje më të gjerë kundër fashizmit që shumë shpejt do të përfshinte pothuajse të gjithë kontinentin evropian.

Mirëpo, raporti nuk e kufizonte interpretimin e kësaj periudhe vetëm te rezistenca ndaj pushtuesit. Lufta paraqitej edhe si një moment prej të cilit shqiptarët prisnin të lindte një realitet i ri politik në marrëdhëniet ndërmjet popujve të Ballkanit. Sipas formulimit të sjellë në faqet e gazetës “Besa”, shqiptarët hynin në këtë periudhë “me shpresë që të hidhnin një ditë, me fqinjët e Ballkanit, bazat e një marrëveshjeje të sinqertë duke u dhënë fund mosmarrëveshjeve shterpa të së shkuarës, të ndezura nga Fuqitë e Mëdha.”[13]

Ky formulim është veçanërisht domethënës për mënyrën se si Lidhja Kosovare e ndërtonte narrativën e saj historike. Pas dekadash konfliktesh territoriale, rivalitetesh kombëtare dhe ndërhyrjesh ndërkombëtare, Lufta e Dytë Botërore paraqitej si mundësi për një fillim të ri në marrëdhëniet ballkanike. Ideja ishte se lufta e përbashkët kundër fashizmit mund të krijonte kushtet për tejkalimin e armiqësive të trashëguara dhe për ndërtimin e marrëdhënieve të mbështetura mbi barazinë dhe mirëkuptimin ndërmjet popujve.

Në këtë perspektivë, raporti e paraqiste të kaluarën ballkanike si të rënduar nga “mosmarrëveshjet shterpa”, të cilat, sipas interpretimit të tij, ishin nxitur ose shfrytëzuar edhe nga Fuqitë e Mëdha[14]. Kjo mënyrë e shpjegimit vazhdonte vijën argumentuese të pjesëve të mëparshme të raportit, ku diplomacia ndërkombëtare ishte paraqitur si një ndër faktorët përgjegjës për copëzimin territorial dhe konfliktet që kishin prekur shqiptarët. Lufta antifashiste, në të kundërt, projektohej si mundësi për të kapërcyer këtë trashëgimi.

Ky ishte edhe një argument me rëndësi për audiencën evropiane të Kongresit të Eisenstadt-it. Lidhja Kosovare nuk dëshironte t’i paraqiste shqiptarët vetëm si një popull që ngrinte pretendime mbi padrejtësitë e së kaluarës. Raporti përpiqej njëkohësisht t’i paraqiste ata si të gatshëm për bashkëpunim me popujt fqinjë, me kusht që marrëdhëniet e ardhshme të ndërtoheshin mbi barazi, mirëbesim dhe respekt të ndërsjellë. Në këtë mënyrë, argumenti historik për padrejtësitë e së kaluarës shoqërohej me një mesazh politik për mundësinë e pajtimit.

Në vazhdim, raporti ndalej te zhvillimet brenda Jugosllavisë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Sipas paraqitjes së tij, Fronti i Çlirimit Kombëtar i Jugosllavisë shpallte një program sipas të cilit popujt që jetonin në Jugosllavi do të vendoseshin, pas çlirimit nga pushtuesit fashistë, mbi parimin e barazisë dhe do të gëzonin të drejta të njëjta. Premtime të tilla kishin një peshë të veçantë në kushtet e luftës, sepse krijonin pritjen se rendi politik i pasluftës do të ndryshonte marrëdhëniet e mëparshme ndërmjet popujve dhe komuniteteve të shtetit jugosllav.

Për shqiptarët që jetonin në Jugosllavi, perspektiva e një rendi të bazuar mbi barazinë e popujve mund të perceptohej si mundësi për përmirësimin e pozitës së tyre politike dhe kombëtare. Nëse rendi i vjetër lidhej, në narrativën e Lidhjes Kosovare, me diskriminim, konflikte dhe mohimin e të drejtave, premtimet e lëvizjes antifashiste krijonin shpresën se pas përfundimit të luftës do të ndërtohej një sistem tjetër, në të cilin përkatësia kombëtare nuk do të ishte bazë për pabarazi.

Kjo shpjegon edhe mënyrën se si raporti e paraqiste pjesëmarrjen e shqiptarëve në lëvizjen antifashiste në Jugosllavi. Sipas tij, një pjesë e shqiptarëve iu bashkua me vendosmëri kësaj lëvizjeje dhe luftoi në radhët e saj, duke e lidhur kontributin në luftën kundër fashizmit me pritjen se parimet e shpallura gjatë luftës do të respektoheshin edhe pas çlirimit[15].

Në këtë pikë, raporti ndërtonte një marrëdhënie të qartë ndërmjet premtimit dhe pjesëmarrjes. Shqiptarët nuk paraqiteshin thjesht si pjesëmarrës ushtarakë në një konflikt të përbashkët, por si një popullsi që, sipas argumentit të Lidhjes Kosovare, kishte arsye të besonte se lufta antifashiste do të sillte edhe një zgjidhje më të drejtë të pozitës së saj. Kështu, kontributi në luftë dhe pritjet politike për të ardhmen vendoseshin në të njëjtën vijë argumentuese.

Kjo ishte një çështje me rëndësi të veçantë, sepse retorika e lëvizjeve partizane jugosllave gjatë luftës mbështetej fuqishëm mbi idenë e “vëllazërim-bashkimit” dhe të barazisë ndërmjet popujve. Në kushtet e një Jugosllavie të paraluftës të karakterizuar nga tensione të thella kombëtare, premtimi për një federatë të re dhe për marrëdhënie të ndryshme ndërmjet popujve kishte potencial të konsiderueshëm mobilizues.

Megjithatë, raporti i Lidhjes Kosovare duhet lexuar duke pasur parasysh se ai ishte hartuar në vitin 1970, pra rreth një çerek shekulli pas përfundimit të luftës. Për këtë arsye, përshkrimi i shpresave të periudhës së luftës nuk ishte thjesht rikonstruksion i së kaluarës. Ai ndërtohej nga perspektiva e një organizate të mërgatës që tashmë kishte një vlerësim kritik ndaj mënyrës se si ishte zhvilluar pozita e shqiptarëve në Jugosllavinë socialiste.

Pikërisht këtu qëndron një nga elementet më të rëndësishme të strukturës së raportit. Duke theksuar fillimisht premtimet për barazi, autorët krijonin bazën për të analizuar më pas nëse këto premtime ishin realizuar. Sa më të qarta të paraqiteshin shpresat dhe zotimet e periudhës së luftës, aq më i fuqishëm mund të bëhej argumenti i mëvonshëm për hendekun ndërmjet tyre dhe realitetit që Lidhja Kosovare pretendonte se ishte krijuar pas vitit 1945.

Në këtë mënyrë, historia e Luftës së Dytë Botërore shërbente si një pikë lidhëse ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes politike të raportit. Përpara luftës qëndronin konfliktet territoriale dhe padrejtësitë që Lidhja ua atribuonte Fuqive të Mëdha dhe politikave ballkanike, gjatë luftës shfaqej shpresa për një rend të ri të mbështetur mbi bashkëpunim dhe barazi, ndërsa periudha e pasluftës do të bëhej terreni mbi të cilin raporti mund të vlerësonte nëse këto pritje ishin përmbushur.

Megjithatë, formulimet e raportit kërkojnë një dallim të kujdesshëm ndërmjet kujtesës politike, argumentit të organizatës dhe kompleksitetit të zhvillimeve historike. Pohimi se shqiptarët ishin “të parët”[16] që kundërshtuan agresionin fashist duhet kuptuar në kontekstin e pushtimit të Shqipërisë nga Italia më 1939 dhe të mënyrës se si raporti e ndërtonte kontributin antifashist shqiptar.

Për këtë arsye, vlera kryesore e këtij fragmenti qëndron jo vetëm në informacionin që përcjell, por edhe në mënyrën se si Lidhja Kosovare e ndërtonte historinë e shqiptarëve përpara një audience ndërkombëtare. Ajo kërkonte të tregonte se shqiptarët kishin kundërshtuar fashizmin, se kishin shpresuar në një marrëveshje të sinqertë me fqinjët ballkanikë dhe se një pjesë e tyre kishte marrë pjesë në luftën e përbashkët duke besuar në premtimet për barazi dhe të drejta pas çlirimit.

Kështu, në logjikën e raportit, lufta antifashiste nuk përfaqësonte vetëm një përballje ushtarake me pushtuesit. Ajo paraqitej edhe si një moment i madh shprese politike. Shqiptarët, sipas kësaj narrative, besuan se sakrifica e përbashkët kundër fashizmit mund t’i jepte fund një epoke të konflikteve të vjetra dhe të hapte rrugën për marrëdhënie të reja ndërmjet popujve të Ballkanit. Premtimi i barazisë pas çlirimit ishte pjesë thelbësore e kësaj shprese.

Pikërisht kjo ndërthurje ndërmjet rezistencës antifashiste, bashkëpunimit ballkanik dhe pritjes për barazi kombëtare përbënte boshtin e kësaj pjese të raportit. Përmes saj, Lidhja Kosovare përpiqej t’i tregonte Kongresit se shqiptarët nuk kishin kërkuar vetëm korrigjimin e padrejtësive të së kaluarës, por kishin qenë të gatshëm të merrnin pjesë në ndërtimin e një rendi të ri rajonal, me shpresën se pas përfundimit të luftës marrëdhëniet ndërmjet popujve do të mbështeteshin mbi të drejta të barabarta dhe mirëkuptim të ndërsjellë.

Vijon

[1] Lidhja Kosovare në Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Ethnike Evropiane, me 6–9 maj 1970, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty.