[ Libra NëLinjë ]
Nga Rexhep Çullhaj
Një reformë që duhet të sjellë zhvillim, jo braktisje. Mendoj se riorganizimi i bashkive dhe rishikimi i mënyrës se si funksionon pushteti vendor janë çështje që duhen trajtuar seriozisht, në kohën e duhur dhe me një vizion të qartë për të ardhmen e vendit. Shqipëria ka nevojë për një administratë më efikase, për më pak shpenzime të panevojshme dhe për një përdorim më të mirë të parave publike. Por çdo reformë duhet të gjykohet nga rezultatet që sjell për qytetarët dhe jo thjesht nga numri i zyrave që mbyllen apo i punonjësve që largohen. Prej vitesh dëgjojmë të flitet për shpopullimin e fshatrave, për largimin e të rinjve, për tkurrjen e popullsisë dhe për nevojën e riorganizimit të pushtetit vendor. Por lind një pyetje e thjeshtë: a është vetëm numri i banorëve ai që përcakton nëse një zonë duhet të ketë shërbime publike dhe përfaqësim vendor? Po toka bujqësore që po mbetet e papunuar?
Po shkollat që ende ekzistojnë, por rrezikojnë të mbeten pa nxënës? Po pyjet që janë bërë të pakalueshme, rrugët që nuk janë shtruar me asfalt dhe që në shumë raste bëhen të pakalueshme sidomos gjatë dimrit? Po qendrat shëndetësore që duhet të jenë pranë banorëve, edhe kur ata janë të paktë në numër dhe jetojnë larg qendrave urbane? A duhet që këto zona të harrohen vetëm sepse popullsia e tyre është pakësuar? Një vend nuk matet vetëm me numrin e banorëve, por edhe me pasuritë që zotëron, me territorin që administron dhe me mundësitë që ka për t’u zhvilluar. Nëse një fshat ka tokë pjellore, pyje, burime ujore, kullota, ndërtesa tradicionale dhe bukuri natyrore, atëherë ai përfaqëson një pasuri kombëtare. Problemi nuk është domosdoshmërisht se aty ka pak banorë. Problemi është se shpesh nuk janë krijuar kushtet që ata të qëndrojnë, të punojnë dhe të ndërtojnë jetën e tyre në vendlindje.
Po pasuritë publike, kush i administron? Një shembull që meriton vëmendje është ai i godinave dhe konvikteve universitare në zonën e Universitetit Bujqësor të Tiranës. Janë bërë investime, janë prishur ndërtesa të vjetra dhe janë ndërtuar godina të reja, por lind pyetja: a po përdoren të gjitha këto kapacitete në funksion të qëllimit për të cilin janë krijuar? Nëse ka godina apo hapësira që prej vitesh mbeten bosh, ndërkohë që mirëmbajtja e tyre kërkon shpenzime dhe paguhen punonjës për administrimin e tyre, atëherë duhet bërë një analizë e plotë. Duhet të dihet se cilat ambiente janë realisht të pashfrytëzuara, sa kushtojnë dhe çfarë mund të bëhet për t’i kthyer në shërbim të interesit publik. Nëse institucione të ndryshme shtetërore paguajnë qira për ambiente private, ndërkohë që shteti ka në pronësi godina të përshtatshme dhe të pashfrytëzuara, atëherë kjo është një çështje që kërkon transparencë dhe verifikim.
Nuk mund të pretendojmë se po kursejmë paratë e qytetarëve duke shkurtuar shpenzimet në një sektor, ndërsa në një sektor tjetër lëmë pasuri publike të papërdorura dhe vazhdojmë të paguajmë qira. Për këtë arsye, institucionet përgjegjëse duhet të bëjnë një inventar të plotë të godinave shtetërore, të vlerësojnë gjendjen dhe mundësitë e tyre dhe të hartojnë një plan konkret për përdorimin e tyre. Godinat e përshtatshme mund të shërbejnë për institucione publike, qendra formimi profesional, shërbime për komunitetin, struktura kërkimore ose veprimtari të tjera që i shërbejnë ekonomisë dhe shoqërisë. Sigurisht, çdo vendim duhet të mbështetet në pronësinë, kushtet teknike, nevojat reale dhe interesin publik. Pasuria publike nuk duhet të mbetet peng i indiferencës administrative. Shkurtimi i administratës nuk duhet të jetë thjesht një numër në letër Jam i mendimit se administrata vendore duhet të bëhet më e efektshme dhe se shpenzimet e panevojshme duhet të reduktohen. Por reforma nuk duhet të përfundojë vetëm me shkurtimin e numrit të bashkive dhe të punonjësve.
Duhet parë se cilat funksione janë të tepërta, ku ka mbivendosje detyrash dhe ku mund të organizohen shërbimet në mënyrë më ekonomike. Në të njëjtën kohë, specialistët që nevojiten për territorin duhet të vazhdojnë të punojnë, jo të mbahen thjesht për të plotësuar organigramën dhe as të largohen pa u vlerësuar nevojat reale. Nëse një njësi administrative do të vazhdojë të funksionojë, atëherë ajo duhet të ketë një rol konkret. Punonjësit duhet të jenë të angazhuar në shërbim të qytetarëve, të ndjekin problemet e zonës, të evidentojnë nevojat e komunitetit dhe të raportojnë për punën e kryer. Nuk ka kuptim që dikush të paguhet me paratë e taksapaguesve për të qëndruar në zyrë pa një detyrë të qartë. Por, nga ana tjetër, nuk ka kuptim as të hiqet një specialist i nevojshëm dhe pastaj banorët të mos kenë ku të drejtohen për një shërbim bazë. Prandaj, reforma duhet të mbështetet te parimi: më pak burokraci, më shumë shërbim dhe përgjegjësi. Bashkitë qendrore duhet të mos harrojnë fshatrat Edhe nëse ndryshon numri dhe organizimi i bashkive, një gjë nuk duhet të ndryshojë: përgjegjësia e institucioneve për çdo pjesë të territorit që administrojnë.
Bashkitë qendrore nuk mund të përqendrohen vetëm te qytetet, te sheshet, te fasadat e ndërtesave dhe te zonat ku ka më shumë popullsi. Ato duhet të interesohen po aq seriozisht për fshatrat e largëta, për rrugët e pashtruara, për furnizimin me ujë, për mirëmbajtjen e kanaleve kulluese, për transportin, për shkollat dhe për qendrat shëndetësore. Një rrugë rurale nuk është thjesht një rrugë. Ajo lidh fermerin me tregun, fëmijën me shkollën, të moshuarin me mjekun dhe familjen me mundësinë për të jetuar në vendlindje. Po kështu, uji nuk është vetëm një shërbim teknik. Ai është kusht për jetën, për bujqësinë, për blegtorinë dhe për zhvillimin e çdo komuniteti. Nëse duam të ndalim shpopullimin, duhet të krijojmë kushte që njerëzit të kenë arsye të qëndrojnë. Nuk mund t’u kërkojmë të rinjve të kthehen në fshat, kur nuk kanë rrugë të kalueshme, ujë të sigurt, mundësi punësimi dhe shërbime bazë.
Nga kullat e vjetra te bujtinat dhe turizmi rural Një mundësi tjetër zhvillimi është turizmi rural dhe kulturor. Në shumë zona të Shqipërisë ekzistojnë kulla tradicionale, shtëpi karakteristike, peizazhe të bukura, pyje, burime natyrore dhe tradita që rrezikojnë të humbasin bashkë me largimin e banorëve. Pse të mos shqyrtohet mundësia që disa prej këtyre ndërtesave, kur janë të përshtatshme dhe ka të drejtë ligjore për ndërhyrje, të restaurohen e të kthehen në bujtina, muze të vegjël, qendra kulturore apo pika pritjeje për vizitorët? Pse të mos mbështeten familjet që duan të zhvillojnë agroturizëm, të prodhojnë produkte vendase, të ofrojnë ushqime tradicionale dhe t’u prezantojnë vizitorëve jetën e vërtetë të fshatit shqiptar? Kjo kërkon bashkëpunim mes bashkive, institucioneve të turizmit, pronarëve, sipërmarrësve dhe komuniteteve lokale. Kërkon gjithashtu investime në rrugë, ujë, internet, sinjalistikë dhe promovim. Natyrisht, jo çdo kullë mund të kthehet në bujtinë dhe jo çdo fshat mund të zhvillojë të njëjtin model turizmi.
Por aty ku ekzistojnë kushtet, duhet të krijohen mundësi që pasuritë e trashëguara të mos rrënohen e të mos mbeten vetëm kujtime të një kohe që po ikën. Sepse, kur një kullë restaurohet, kur një bujtinë hapet dhe kur një familje krijon të ardhura në vendlindje, nuk shpëtohet vetëm një ndërtesë. Krijohet punë, ruhet tradita dhe i jepet një arsye më shumë komunitetit për të qëndruar. Reforma duhet të matet me rezultatet —Në fund të fundit, çështja nuk është nëse duhet të kemi më shumë apo më pak bashki. Çështja është se si duhet të organizohet pushteti vendor për t’i shërbyer më mirë qytetarit dhe për të administruar me përgjegjësi territorin. Një reformë e mirë duhet të ulë shpenzimet e panevojshme, të shmangë dyfishimin e funksioneve, të përdorë më mirë godinat publike dhe të rrisë cilësinë e shërbimeve. Por ajo duhet të garantojë gjithashtu se zonat rurale nuk do të mbeten pa zë, pa përfaqësim dhe pa investime. Duhet të ketë objektiva të matshme: sa rrugë janë bërë të kalueshme, sa familje kanë furnizim më të mirë me ujë, sa godina publike janë vënë në përdorim, sa toka janë kthyer në prodhim, sa vende pune janë krijuar dhe sa shërbime janë përmirësuar.
Këto janë rezultatet që duhet të shohë qytetari. Jo vetëm tabela të reja në hyrje të institucioneve, jo vetëm ndryshime në organigrama dhe jo vetëm deklarata për kursime. Shkurtimi i administratës ka kuptim vetëm kur sjell më shumë efikasitet. Përqendrimi i pushtetit ka kuptim vetëm kur nuk e largon shërbimin nga qytetari. Dhe reforma territoriale ka kuptim vetëm kur zhvillon territorin, jo kur e lë atë në harresë. Shqipëria nuk mund të ndërtohet vetëm rreth kryeqytetit dhe disa qendrave të mëdha urbane. Ajo ndërtohet edhe në fshatrat e saj, në tokat bujqësore, në pyjet, në malet, në rrugët e vjetra dhe në kullat që mbajnë historinë e brezave.
Nëse i lëmë këto pasuri të braktisen, atëherë nesër nuk do të kemi vetëm fshatra pa banorë, por edhe një pjesë të madhe të trashëgimisë dhe të potencialit ekonomik të vendit të humbur. Prandaj, le të bëjmë reforma, le të kursejmë aty ku ka shpërdorim dhe le ta bëjmë administratën më të përgjegjshme. Por, mbi të gjitha, le të mos harrojmë se pushteti vendor ekziston për t’i shërbyer qytetarit dhe për të zhvilluar çdo pjesë të territorit. Sepse një fshat i vogël nuk është një barrë për shtetin. Ai mund të jetë një pasuri e madhe, nëse shteti di si ta vlerësojë dhe ta zhvillojë. Përndryshe, do të na mbetet vetëm të themi: na ishte njëherë një fshat, na ishte njëherë një kullë, na ishte njëherë një jetë që mund të kishte vazhduar të lulëzonte, por që e lamë të shuhej nga mungesa e vëmendjes dhe e përgjegjësisë.
