[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
Historia e ndarjes së trojeve shqiptare, dëbimet e popullsisë, pasojat juridike dhe perspektiva e së drejtës ndërkombëtare
Çështja shqiptare në Ballkan është formësuar nga një proces i gjatë ndryshimesh politike, territoriale dhe demografike, i cili u përshpejtua gjatë krizës së Perandorisë Osmane në shekullin XIX. Lufta Ruso-Osmane e viteve 1877–1878, Traktati i Shën Stefanit, Kongresi i Berlinit, Luftërat Ballkanike dhe Konferenca e Londrës e viteve 1912–1913 ndryshuan në mënyrë të thellë hartën politike të Ballkanit.[1]
Këto procese krijuan kufij shtetërorë që nuk përputheshin me shtrirjen e plotë të popullsisë shqiptare. Territore me prani të konsiderueshme shqiptare mbetën jashtë shtetit shqiptar të krijuar më 1912, ndërsa popullsitë shqiptare u përfshinë në juridiksione të ndryshme shtetërore.
Në fundin e shekullit XIX shqiptarët nuk kishin një shtet kombëtar të konsoliduar dhe nuk merrnin pjesë si palë e barabartë në proceset diplomatike të Fuqive të Mëdha. Në këtë rrethanë u themelua, më 10 qershor 1878, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila u shndërrua në një organizim politik për mbrojtjen e territoreve shqiptare dhe kundërshtimin e ndryshimeve territoriale që rrezikonin t’i kalonin ato nën administrimin e shteteve të tjera.[2]
Dokumentet e Lidhjes së Prizrenit dëshmojnë për pjesëmarrjen e përfaqësuesve nga hapësira të ndryshme shqiptare dhe për ekzistencën e një vetëdijeje politike që e trajtonte mbrojtjen e territoreve shqiptare si çështje të përbashkët.[3]
Kundërshtimi shqiptar ndaj copëtimit territorial, pra, nuk filloi pas krijimit të shtetit shqiptar më 1912. Ai ishte shfaqur si reagim politik i organizuar që në vitin 1878.
Kongresi i Berlinit dhe ndryshimi i hartës së Ballkanit
Traktati i Shën Stefanit i vitit 1878 parashikonte një riorganizim të gjerë territorial të Ballkanit. Zgjerimi i shteteve ballkanike dhe pasojat e tij mbi territoret me popullsi shqiptare u bënë një nga çështjet kryesore që mobilizuan organizimin politik shqiptar.[4]
Kongresi i Berlinit, i mbajtur në qershor–korrik 1878, rishikoi rendin territorial të krijuar nga Traktati i Shën Stefanit dhe njohu ndryshime të rëndësishme territoriale në favor të Serbisë dhe Malit të Zi, ndërsa trajtoi çështjet e tjera të Ballkanit në kuadrin e ekuilibrit ndërmjet Fuqive të Mëdha dhe shteteve të rajonit.[5]
Procesi nuk ishte referendum i popullsive të Ballkanit. Popullsia shqiptare nuk u përfaqësua si elektorat sovran në një proces demokratik për përcaktimin e statusit të territoreve ku jetonte. Kjo është një karakteristikë themelore historike e mënyrës së përcaktimit të kufijve në atë periudhë.[6]
Megjithatë, kjo rrethanë nuk duhet të shndërrohet në një përfundim anahronik se e drejta ndërkombëtare e vitit 1878 njihte tashmë një të drejtë universale të vetëvendosjes në kuptimin që ka sot. Vetëvendosja si parim qendror i rendit ndërkombëtar u zhvillua më vonë dhe mori rëndësi të veçantë pas krijimit të Kombeve të Bashkuara.[7]
Prandaj, historia e vitit 1878 dhe e vitit 1913 duhet të analizohet në dy plane: së pari, sipas rregullave dhe praktikës së së drejtës ndërkombëtare që ekzistonin në kohën kur u morën vendimet; dhe së dyti, sipas pasojave që këto vendime dhe zhvillimet pasuese kanë prodhuar dhe mënyrës se si ato mund të trajtohen nga e drejta bashkëkohore.
Nishi dhe Toplica: dëbimi i popullsisë dhe humbja e pronës
Lufta serbo-osmane e viteve 1877–1878 u shoqërua me një zhvendosje masive të popullsisë myslimane nga territoret e pushtuara nga Serbia. Shqiptarët përbënin një pjesë të rëndësishme të kësaj popullsie.
Studimet historike mbi Sanxhakun e Nishit dhe Toplicën dokumentojnë praninë e shqiptarëve myslimanë në pjesë të rëndësishme të rajonit përpara vitit 1878.[8] Pas përfundimit të luftës, një numër i madh i banorëve myslimanë, kryesisht shqiptarë, u larguan ose u dëbuan nga këto territore dhe procesi u pasua nga kolonizimi dhe vendosja e popullsive të tjera.[9]
Kjo përbën një nga rastet më të rëndësishme të ndryshimit demografik të hapësirës shqiptare në fundin e shekullit XIX.
Në planin juridik bashkëkohor, pasojat e një dëbimi historik duhet të ndahen nga çështja e ndryshimit të kufijve. Fakti i dëbimit nuk krijon automatikisht, pas shumë brezash, një të drejtë për ndryshimin e kufirit shtetëror. Por ai mund të ketë pasoja juridike konkrete nëse ekzistojnë të drejta pronësore, trashëgimore ose të tjera që mund të dokumentohen.
Parimet e Kombeve të Bashkuara për strehimin dhe restitucionin e pronave të refugjatëve dhe personave të zhvendosur, të njohura si Parimet Pinheiro, përcaktojnë të drejtën për restitucion të banesave, tokave dhe pronave nga të cilat personat janë privuar në mënyrë arbitrare ose të paligjshme.[10]
Parimet e konsiderojnë restitucionin si mjetin e preferuar për korrigjimin e pasojave të zhvendosjes dhe e trajtojnë të drejtën për restitucion si një të drejtë të veçantë që nuk humbet vetëm për shkak të kthimit ose moskthimit fizik të personit të zhvendosur.[11]
Kjo e bën të mundur një qasje më konkrete ndaj rasteve historike të Nishit dhe Toplicës: pronësia, dokumentacioni, trashëgimia dhe statusi juridik i pronës mund të analizohen veçmas nga çështja e kufirit.
Një proces i tillë do të kërkonte regjistra pronësie, dokumente kadastrale, akte administrative, regjistra familjarë, dokumente trashëgimie, harta dhe dokumente të tjera arkivore.
Çamëria dhe Marrëveshja e Lozanës e vitit 1923
Çamëria përbën një kapitull të veçantë të historisë shqiptare. Pas ndryshimeve territoriale të fillimit të shekullit XX, kjo hapësirë mbeti brenda kufijve të Greqisë.
Për trajtimin juridik të historisë së popullsive shqiptare në Greqi ka rëndësi edhe Konventa e Lozanës e 30 janarit 1923 për shkëmbimin e popullsive greke dhe turke, si dhe instrumentet e tjera të lidhura me marrëveshjen e paqes së Lozanës.[12]
Konventa vendosi një regjim të detyrueshëm shkëmbimi ndërmjet popullsive greke dhe turke, me përjashtimet e parashikuara në vetë marrëveshjen. Kriteri kryesor i përdorur në konventë ishte ai i përkatësisë fetare, jo një klasifikim i përgjithshëm etnik i të gjitha popullsive të prekura.[13]
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për trajtimin e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë. Përkatësia shqiptare dhe përkatësia myslimane nuk janë kategori juridikisht identike. Për këtë arsye, çështja çame nuk mund të reduktohet automatikisht në formulën e përgjithshme të “shkëmbimit greko-turk”.
Gjatë periudhave të mëvonshme të shekullit XX, veçanërisht gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, popullsia shqiptare myslimane e Çamërisë u përball me dhunë, dëbim dhe humbje të pronave. Çështja përfshin, për rrjedhojë, si dimensionin historik të zhvendosjes së popullsisë, ashtu edhe pretendime konkrete mbi pronën, trashëgiminë dhe të drejtat individuale.
Parimet Pinheiro e trajtojnë restitucionin si një nga mjetet kryesore për korrigjimin e pasojave të zhvendosjes dhe parashikojnë kompensimin në rastet kur restitucioni është faktikisht i pamundur, sipas procedurave të përshtatshme dhe të paanshme.[14]
Për këtë arsye, çdo trajtim serioz juridik i çështjes çame duhet të dallojë mes historisë së dëbimit, regjimit juridik të krijuar nga marrëveshjet ndërkombëtare të kohës dhe pretendimeve konkrete të pronarëve ose trashëgimtarëve.
Konferenca e Londrës dhe krijimi i shtetit shqiptar
Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 krijoi shtetin shqiptar si subjekt politik të veçantë. Përcaktimi i kufijve të tij u bë në kuadrin e diplomacisë ndërkombëtare të viteve 1912–1913.
Traktati i Londrës i 30 majit 1913 i la Fuqive të Mëdha çështjen e përcaktimit të kufijve të Shqipërisë dhe çështjeve të tjera që lidheshin me statusin e saj.[15] Procesi vijues i Konferencës së Ambasadorëve dhe komisioneve ndërkombëtare përcaktoi vijat kufitare në terren.
Rezultati ishte krijimi i një shteti shqiptar brenda kufijve që nuk përfshinin të gjitha hapësirat e banuara nga shqiptarë.
Kosova mbeti jashtë shtetit shqiptar, ndërsa hapësira shqiptare mbetën nën juridiksionet e Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Komunitetet shqiptare u gjendën kështu në disa shtete të ndryshme.
Ky realitet territorial përbën bazën historike të dimensionit ndërkufitar të çështjes shqiptare.
Nga historia e kufijve te e drejta moderne e vetëvendosjes
Pas vitit 1945, rendi juridik ndërkombëtar ndryshoi në mënyrë themelore.
Karta e Kombeve të Bashkuara, në nenin 1(2), e përfshin respektimin e parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve ndër qëllimet themelore të Organizatës.[16]
Më 14 dhjetor 1960, Asambleja e Përgjithshme miratoi Rezolutën 1514 (XV), Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples, e cila e vendosi vetëvendosjen në qendër të procesit të dekolonizimit.[17]
Në vitin 1970, Rezoluta 2625 (XXV), Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States, zhvilloi më tej formulimin e parimit të vetëvendosjes dhe përfshiu forma të ndryshme të realizimit të tij, duke përmendur krijimin e një shteti të pavarur, asociimin e lirë, integrimin me një shtet tjetër ose zgjedhjen e një statusi tjetër politik të përcaktuar lirisht.[18]
Vetëvendosja, për rrjedhojë, nuk është vetëm e drejta për shkëputje. Ajo lidhet me aftësinë e një populli për të përcaktuar lirisht statusin e tij politik dhe për të zhvilluar jetën e vet politike, ekonomike, shoqërore dhe kulturore.
Në të njëjtën kohë, kjo e drejtë duhet të ushtrohet në kuadrin e rendit juridik ndërkombëtar. Karta e OKB-së kërkon zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve dhe ndalon kërcënimin ose përdorimin e forcës kundër integritetit territorial ose pavarësisë politike të shteteve.[19]
A mund të shfuqizohen vendimet territoriale historike?
Pyetja nëse vendimet territoriale të shekujve XIX dhe fillimit të shekullit XX mund të “shfuqizohen” sot kërkon një përgjigje juridikisht të diferencuar.
Nuk ekziston një rregull i përgjithshëm i së drejtës ndërkombëtare sipas të cilit çdo kufi i vendosur para njohjes moderne të vetëvendosjes është automatikisht i pavlefshëm.
As fakti që popullsia nuk votoi në referendum nuk e bën, në vetvete, një traktat historik juridikisht të pavlefshëm sipas së drejtës së sotme.
Vlefshmëria e një akti ndërkombëtar duhet të vlerësohet fillimisht në dritën e së drejtës që ekzistonte në kohën e krijimit të tij. Një akt i shekullit XIX nuk mund të gjykohet mekanikisht sikur të ishte miratuar pas Kartës së OKB-së.
Por kjo nuk do të thotë se pasojat e vendimeve historike janë jashtë çdo analize juridike.
Dëbimi i popullsive, konfiskimi ose humbja e pronës, diskriminimi dhe mohimi i të drejtave mund të krijojnë çështje të veçanta juridike, të cilat duhen shqyrtuar sipas normave dhe mekanizmave të zbatueshëm.
Në mënyrë të ngjashme, ndryshimi i statusit territorial në të ardhmen nuk është juridikisht i pamundur vetëm sepse kufijtë ekzistojnë prej një kohe të gjatë. Kufijtë mund të ndryshohen me marrëveshje ndërmjet shteteve dhe statuset politike mund të ndryshohen përmes proceseve demokratike e paqësore, kur plotësohen kushtet përkatëse.
Prandaj, çështja shqiptare duhet të mbështetet në tri nivele të dallueshme:
Historia e krijimit të kufijve dhe e dëbimeve.
Të drejtat konkrete që mund të kenë mbijetuar ose të jenë krijuar si pasojë e këtyre proceseve.
E drejta bashkëkohore për përcaktimin e statusit politik dhe ndryshimin paqësor të tij.
Ky është dallimi që e ndan një argument historik nga një argument juridik.
Kosova: rasti më i rëndësishëm bashkëkohor
Kosova përbën rastin më të rëndësishëm bashkëkohor në analizën e vetëvendosjes shqiptare.
Pas konfliktit të viteve 1998–1999, Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244 (1999), e cila krijoi kuadrin ndërkombëtar të pranisë civile dhe të sigurisë në Kosovë.[20]
Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë.
Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha Opinionin Këshillimor mbi përputhshmërinë e deklaratës së pavarësisë së Kosovës me të drejtën ndërkombëtare.[21]
Gjykata, me dhjetë vota kundër katër, arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.[22] Ajo arriti gjithashtu në përfundimin se deklarata nuk kishte shkelur Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit ose Kornizën Kushtetuese të UNMIK-ut.[23]
Megjithatë, Opinioni Këshillimor nuk shpalli një të drejtë të përgjithshme dhe të pakushtëzuar të çdo populli për shkëputje. Gjykata iu përgjigj pyetjes konkrete nëse deklarata e pavarësisë së Kosovës ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.[24]
Gjykata konstatoi se e drejta e përgjithshme ndërkombëtare nuk përmbante një ndalim të zbatueshëm ndaj deklaratave të pavarësisë si të tilla.[25]
Rasti i Kosovës, për këtë arsye, është i rëndësishëm për debatin shqiptar, por nuk duhet përdorur si formulë automatike për çdo kërkesë tjetër territoriale. Rëndësia e tij qëndron në faktin se ai tregon se statusi politik dhe deklaratat e pavarësisë mund të shqyrtohen në mënyrë konkrete në dritën e së drejtës ndërkombëtare dhe të rrethanave specifike.
Bashkimi Kosovë–Shqipëri
Ideja e bashkimit politik ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë është pjesë e debatit mbi vetëvendosjen dhe të ardhmen politike të shqiptarëve.
Një bashkim i tillë nuk mund të realizohet përmes forcës. Ai do të kërkonte vullnet demokratik, procedura kushtetuese në shtetet përkatëse, marrëveshje juridike dhe pajtueshmëri me detyrimet ndërkombëtare.
Nëse një proces i tillë do të ndërmerrej, do të duhej të rregullonte çështjet e shtetësisë, institucioneve, pronës, pasurive publike, borxheve, sigurisë, përfaqësimit ndërkombëtar dhe vazhdimësisë së detyrimeve ndërkombëtare.
Kjo do ta vendoste bashkimin jo si akt të njëanshëm territorial, por si çështje të statusit politik të përcaktuar përmes proceseve demokratike dhe paqësore.
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut
Çështja shqiptare nuk kufizohet te Kosova dhe Shqipëria.
Regjistrimi zyrtar i popullsisë në Maqedoninë e Veriut në vitin 2021 regjistroi shqiptarët si 24.30 për qind të popullsisë rezidente.[26]
Ky realitet demografik e bën të rëndësishme mbrojtjen e gjuhës, arsimit, kulturës, përfaqësimit politik dhe barazisë institucionale.
Në këtë rast, vetëvendosja mund të shprehet përmes pjesëmarrjes efektive politike dhe institucionale, mbrojtjes së identitetit dhe mundësisë së komunitetit për të ndikuar në mënyrë demokratike në vendimet që përcaktojnë të ardhmen e tij.
Lugina e Preshevës
Presheva, Bujanoci dhe Medvegja përbëjnë një hapësirë me prani historike shqiptare brenda Republikës së Serbisë.
Çështjet kryesore përfshijnë përfaqësimin politik, përdorimin e gjuhës, arsimin, punësimin, zhvillimin ekonomik dhe pjesëmarrjen efektive në institucionet publike.
Të drejtat e shqiptarëve të Luginës nuk varen domosdoshmërisht nga ndryshimi i kufijve. Barazia dhe pjesëmarrja politike janë pjesë e vetëvendosjes së kuptuar në dimensionin e saj të brendshëm.
Shqiptarët në Mal të Zi
Shqiptarët në Mal të Zi përbëjnë një komunitet historik, veçanërisht në Ulqin, Tuz, Plavë, Guci dhe zona të tjera.
Çështja e tyre lidhet me përfaqësimin politik, përdorimin e gjuhës, arsimin, kulturën, zhvillimin ekonomik dhe pjesëmarrjen e barabartë në jetën publike.
Historia e këtyre territoreve mbetet pjesë e historisë shqiptare, ndërsa mbrojtja e të drejtave të komunitetit duhet të zhvillohet përmes instrumenteve juridike dhe demokratike të kohës së sotme.
E drejta e kthimit dhe restitucioni
Një nga fushat ku çështja shqiptare mund të marrë formën më konkrete juridike është restitucioni i pronave.
Parimet Pinheiro përcaktojnë se personat e zhvendosur kanë të drejtë për kthimin e banesave, tokave dhe pronave nga të cilat janë privuar në mënyrë arbitrare ose të paligjshme.[27]
Parimet kërkojnë gjithashtu ruajtjen e regjistrave të pronës dhe dokumentacionit përkatës dhe mundësinë e paraqitjes së kërkesave përmes procedurave të qasshme.[28]
Ato parashikojnë edhe të drejtën e personave me lidhje juridike me pronarin fillestar, përfshirë trashëgimtarët ligjorë, sipas bazës së zbatueshme juridike.[29]
Në rastet historike shqiptare, kjo do të thotë se një proces serioz dokumentimi duhet të nisë nga prona konkrete dhe nga personi konkret, jo nga pretendimi i përgjithshëm territorial.
Një regjistër i tillë do të duhej të përmbante:
emrin e pronarit;
vendbanimin historik;
llojin dhe sipërfaqen e pronës;
dokumentin e pronësisë;
dokumentet që dëshmojnë zhvendosjen ose humbjen e pronës;
dokumentet e trashëgimisë;
regjistrat kadastralë;
hartat historike;
dokumentet administrative;
statusin juridik aktual të pronës;
çdo vendim gjyqësor ose administrativ që lidhet me të.
Kjo është mënyra në të cilën një histori e dëbimit mund të shndërrohet në një çështje të dokumentuar juridike.
Një platformë moderne për çështjen shqiptare
Një platformë serioze shqiptare, e mbështetur në histori dhe në të drejtën ndërkombëtare, do të duhej të ndërtohej mbi disa shtylla.
E para, krijimi i një arkivi të përbashkët historik për dokumentet e Kongresit të Berlinit, Konferencës së Londrës, marrëveshjeve të mëvonshme dhe dokumentacionit të administratave që kanë ushtruar pushtet mbi territoret shqiptare.
E dyta, dokumentimi sistematik i dëbimeve dhe zhvendosjeve të shqiptarëve nga Nishi dhe Toplica, Çamëria dhe territoret e tjera.
E treta, krijimi i një baze të dhënash për pronat e humbura, pronarët dhe trashëgimtarët.
E katërta, dokumentimi i të drejtave politike, gjuhësore, kulturore dhe ekonomike të shqiptarëve në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Luginën e Preshevës, Mal të Zi dhe Greqi.
E pesta, përdorimi i mekanizmave ndërkombëtarë të të drejtave të njeriut, të së drejtës së pronës dhe të së drejtës ndërkombëtare aty ku ekziston juridiksioni përkatës.
E gjashta, zhvillimi i politikave shtetërore dhe diplomatike të Shqipërisë dhe Kosovës për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve në rajon.
E shtata, trajtimi i çdo ndryshimi të ardhshëm të statusit politik vetëm përmes vullnetit demokratik, procedurave juridike dhe mjeteve paqësore.
Përfundim
Historia e shqiptarëve në Ballkan është histori e një hapësire politike dhe shoqërore që gjatë shekujve XIX dhe XX u përfshi në luftëra, ndryshime kufijsh, zhvendosje popullsie dhe krijimin e juridiksioneve të reja shtetërore.
Kongresi i Berlinit i vitit 1878, Luftërat Ballkanike dhe Konferenca e Londrës e viteve 1912–1913 ishin ndër momentet vendimtare në formësimin e kufijve modernë të rajonit.
Lidhja Shqiptare e Prizrenit dëshmoi se kundërshtimi ndaj ndryshimeve territoriale dhe kërkesa për mbrojtjen e hapësirave shqiptare ishin të organizuara politikisht që në vitin 1878.[30]
Dëbimi i shqiptarëve nga Nishi dhe Toplica, ndryshimet territoriale në veri e veriperëndim, ndarja e Kosovës, mbetja e Çamërisë brenda Greqisë dhe ndarja e komuniteteve shqiptare ndërmjet disa shteteve janë pjesë të një historie të gjatë të ndryshimit territorial dhe demografik.
Por historia nuk është e njëjtë me të drejtën.
Një traktat i vjetër nuk bëhet automatikisht i pavlefshëm vetëm sepse është miratuar në një epokë kur nuk ekzistonte demokracia moderne ose e drejta e sotme e vetëvendosjes. Vlefshmëria e tij duhet të shqyrtohet sipas së drejtës së kohës.
Në të njëjtën kohë, kalimi i kohës nuk e bën të parëndësishme çdo pasojë të dëbimit, humbjes së pronës ose shkeljes së të drejtave. Aty ku ekzistojnë baza juridike dhe prova dokumentare, këto çështje mund të trajtohen përmes mjeteve të së drejtës bashkëkohore.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Nishin, Toplicën dhe Çamërinë. Në këto raste, çështja e pronës duhet të ndahet nga çështja e kufirit, pa humbur lidhjen historike ndërmjet tyre.
Për Çamërinë, Marrëveshja e Lozanës e vitit 1923 duhet të analizohet si pjesë e kuadrit juridik të shkëmbimit të popullsive dhe jo si shpjegim i vetëm për të gjitha zhvillimet që pasuan. Për shqiptarët e dëbuar nga Nishi dhe Toplica, dokumentimi i pronës dhe trashëgimisë është një dimension konkret i çështjes.
Për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Luginën e Preshevës dhe Mal të Zi, vetëvendosja përfshin edhe barazinë, pjesëmarrjen politike, mbrojtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit.
Për Kosovën, zhvillimet pas vitit 1999 dhe Opinioni Këshillimor i GJND-së i vitit 2010 përbëjnë pjesë të rëndësishme të praktikës moderne mbi statusin politik dhe deklaratat e pavarësisë.[31]
Për marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë, çdo formë e ardhshme e integrimit politik duhet të mbështetet në vullnet demokratik, procedura kushtetuese, marrëveshje juridike dhe mjete paqësore.
Prandaj, e ardhmja e çështjes shqiptare nuk duhet të ndërtohet mbi pretendimin se historia, në vetvete, shfuqizon automatikisht kufijtë e sotëm. Ajo duhet të ndërtohet mbi një kuptim më të fortë të së drejtës: dokumentimin e historisë, mbrojtjen e të drejtave ekzistuese, kërkesat e ligjshme për restitucion, ushtrimin e vetëvendosjes dhe përdorimin e mjeteve demokratike për çdo ndryshim të ardhshëm të statusit politik.
Historia përcakton se çfarë ka ndodhur. Dokumenti tregon se çfarë mund të provohet. E drejta përcakton se cilat mjete ekzistojnë. Vetëvendosja përcakton mundësinë që popujt të ndikojnë në të ardhmen e tyre.
Në këtë kuptim, çështja shqiptare nuk duhet të mbetet vetëm çështje kujtese. Ajo mund të trajtohet si një çështje historike, juridike dhe politike e mbështetur në prova, në të drejtën ndërkombëtare, në demokraci dhe në zgjidhje paqësore.
Fusnotat,
[1] Për procesin territorial pas Luftës Ruso-Osmane dhe ndryshimet e viteve 1878–1913, shih Traktatin e Shën Stefanit, Traktatin e Berlinit dhe Traktatin e Londrës të vitit 1913.
[2] Lidhja Shqiptare e Prizrenit u themelua më 10 qershor 1878 në Prizren. Dokumentet e saj e vendosin organizimin në kontekstin e ndryshimeve territoriale pas Luftës Ruso-Osmane.
[3] Dokumentet e Lidhjes së Prizrenit përmbajnë përfaqësues dhe nënshkrime nga një numër i madh krahinash shqiptare dhe dëshmojnë karakterin territorial të organizimit.
[4] Traktati paraprak i Shën Stefanit, 3 mars 1878.
[5] Traktati i Berlinit, 13 korrik 1878. Dokumenti përcaktoi ndryshime të rëndësishme në statusin territorial të shteteve ballkanike dhe rregulloi pasojat e luftës ruso-osmane.
[6] Kongresi i Berlinit ishte konferencë diplomatike e Fuqive të Mëdha dhe shteteve pjesëmarrëse dhe nuk ishte proces referendumesh popullore për përcaktimin e kufijve.
[7] Karta e Kombeve të Bashkuara, neni 1(2), e përfshin respektimin e të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve ndër qëllimet e Organizatës.
[8] Uroš Šešum, studim mbi strukturën demografike dhe klerin e Toplicës në periudhën 1878–1885, mbi përbërjen e kazave të Kurshumlisë dhe Prokuplës dhe praninë e shqiptarëve myslimanë.
[9] Miloš Jagodić, Naseljavanje Topličkog okruga 1878–1879, mbi largimin e popullsisë myslimane, kryesisht shqiptare, nga territoret e pushtuara dhe kolonizimin e mëvonshëm të Toplicës.
[10] United Nations, Principles on Housing and Property Restitution for Refugees and Displaced Persons (Pinheiro Principles), E/CN.4/Sub.2/2005/17, Principle 2.1.
[11] Po aty, Principle 2.2. Parimi e njeh restitucionin si mjetin e preferuar dhe si të drejtë të veçantë që nuk humbet për shkak të kthimit ose moskthimit fizik.
[12] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lozanë, 30 janar 1923, e lidhur me Traktatin e Lozanës.
[13] Konventa e Lozanës përcaktoi shkëmbimin e detyrueshëm të shtetasve grekë të ritit ortodoks të vendosur në Turqi dhe shtetasve turq të ritit mysliman të vendosur në Greqi, me përjashtimet e parashikuara në Konventë. Përkatësia fetare ishte kriteri juridik i shkëmbimit, jo një klasifikim i përgjithshëm etnik.
[14] Pinheiro Principles, Principles 2 dhe 21, mbi restitucionin dhe kompensimin kur kthimi faktik i pronës është i pamundur.
[15] Treaty of London, 30 May 1913, veçanërisht dispozitat që ia lanë Fuqive të Mëdha përcaktimin e kufijve të Shqipërisë dhe çështjeve të tjera që lidheshin me të.
[16] Charter of the United Nations, Article 1(2).
[17] UN General Assembly Resolution 1514 (XV), Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples, 14 December 1960.
[18] UN General Assembly Resolution 2625 (XXV), Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States, 24 October 1970.
[19] Charter of the United Nations, Articles 2(3) dhe 2(4).
[20] UN Security Council Resolution 1244 (1999), 10 June 1999.
[21] International Court of Justice, Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo, Advisory Opinion, 22 July 2010.
[22] Po aty. GJND-ja, me dhjetë vota kundër katër, arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.
[23] Po aty. Gjykata konstatoi se deklarata nuk kishte shkelur Rezolutën 1244 (1999) ose Kornizën Kushtetuese të UNMIK-ut.
[24] Pyetja e paraqitur Gjykatës nga Asambleja e Përgjithshme ishte nëse deklarata e njëanshme e pavarësisë së Kosovës ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.
[25] GJND-ja konstatoi se e drejta e përgjithshme ndërkombëtare nuk përmbante ndalim të zbatueshëm ndaj deklaratave të pavarësisë si të tilla.
[26] State Statistical Office of the Republic of North Macedonia, Census 2021. Sipas të dhënave për popullsinë rezidente, shqiptarët përbënin 24.30 për qind.
[27] Pinheiro Principles, Principle 2.1.
[28] Po aty, Principle 15, mbi regjistrimin dhe dokumentimin e të drejtave mbi banesat, tokat dhe pronat.
[29] Po aty, Principle 18, mbi kategoritë e personave që mund të paraqesin kërkesa, përfshirë trashëgimtarët sipas bazës juridike përkatëse.
[30] Dokumentet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, përfshirë aktet dhe rezolutat e vitit 1878, përbëjnë burime primare për studimin e reagimit politik shqiptar ndaj ndryshimeve territoriale.
[31] International Court of Justice, Advisory Opinion of 22 July 2010, Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo.
[32] Për standardet e kthimit vullnetar, në siguri dhe dinjitet, shih Pinheiro Principles, Principle 10; për dokumentimin e pronës dhe të drejtat e personave të zhvendosur, shih Principles 12–15.
Prishtinë, 10.09.2026
