FORMAT ALTERNATIVE TË EVIDENTIMIT TË TARIFËS POSTARE NË HISTORINË E POSTËS SHQIPTARE

Besnik Fishta

Një vështrim përmes zarfeve të udhëtuar pa pulla postare

Historia postare nuk është vetëm historia e pullës postare, por historia e organizimit të komunikimit, e administrimit të shërbimit postar dhe e mënyrës se si është evidentuar pagesa e tij. Për këtë arsye, studimi i dokumenteve postare nuk duhet të kufizohet vetëm te pullat, por duhet të përfshijë edhe zarfat, kartolinat, vulat, etiketat dhe çdo element tjetër që dëshmon funksionimin e sistemit postar.

Një vend të veçantë në këtë fushë zënë zarfat e udhëtuar pa pulla postare. Në literaturën ndërkombëtare ata përfshihen në kategori të ndryshme, si Stampless Cover (Zarf i udhëtuar pa pullë postare), Unfranked Mail (Postë e pa frankuar) ose Postage Due Cover (Zarf me tarifë për t’u paguar). Këto terma nuk janë sinonime, pasi secili përshkruan një situatë të ndryshme të trajtimit postar. Ajo që i bashkon është fakti se mungesa e pullës nuk përbën në vetvete provë të mungesës së pagesës, por kërkon interpretim në dritën e rregullave postare që kanë qenë në fuqi në momentin e qarkullimit të dokumentit.

Edhe në historinë e postës shqiptare hasen forma të ndryshme të korrespondencës që kanë udhëtuar pa pulla postare. Këto raste nuk përfaqësojnë përjashtime nga sistemi, por mënyra alternative të evidentimit ose të arkëtimit të tarifës postare. Në këtë kuptim, objekti i vrojtimit nuk është mungesa fizike e pullës, por mekanizmi administrativ dhe financiar mbi të cilin është mbështetur shërbimi postar.

Tarifa postare ka qenë gjithmonë elementi themelor i çdo shërbimi postar. Ajo është përcaktuar në bazë të ligjeve postare, rregulloreve të shërbimit dhe tabelave zyrtare të tarifave, të cilat kanë rregulluar mënyrën e llogaritjes së pagesës sipas peshës, destinacionit, kategorisë së dërgesës dhe shërbimeve shtesë. Brenda këtij kuadri normativ janë përcaktuar edhe rastet kur pagesa nuk evidentohej me pullë postare, por me forma të tjera të autorizuara nga administrata.

Në praktikën postare shqiptare, një kategori e rëndësishme përfaqësohet nga korrespondenca zyrtare e institucioneve shtetërore. Në shumë raste, këto dërgesa nuk frankoheshin me pulla postare, por identifikoheshin përmes vulave të institucionit ose shënimeve administrative që dëshmonin statusin e tyre. Kjo praktikë nuk nënkuptonte përjashtim nga rregullat postare, por zbatim të procedurave të veçanta të parashikuara nga legjislacioni në fuqi.

Një kategori tjetër me interes të veçantë janë zarfat ku administrata postare ka evidentuar mungesën ose pamjaftueshmërinë e tarifës. Në këto raste përdoren vula ose shënime që tregojnë detyrimin për pagesë. Në materialin postar shqiptar ndeshet shpesh shënimi “Taksë e marrun“, i cili dëshmon se tarifa është arkëtuar sipas procedurës së parashikuar nga rregulloret postare. Këto dokumente nuk pasqyrojnë vetëm një veprim financiar, por japin informacion të vlefshëm mbi mënyrën e funksionimit të administratës postare në periudha të ndryshme.

Modernizimi i shërbimit postar solli edhe ndryshimin e formave të evidentimit të tarifës. Zhvillimi i Meter Mail (Korrespondencës së frankuar me makinë frankuese), përdorimi i etiketave postare dhe më pas i barkodeve e sistemeve elektronike e zhvendosi gradualisht funksionin e pullës postare drejt formave të tjera të identifikimit të pagesës. Në këto raste tarifa vazhdon të ekzistojë dhe të arkëtohet, por mënyra e dokumentimit të saj është tashmë e ndryshme. Ky transformim përfaqëson një etapë të rëndësishme në evolucionin e administrimit postar dhe krijon kategori të reja dokumentesh me interes për historinë postare.

Nga këndvështrimi i studiuesit, rëndësi nuk ka vetëm prania ose mungesa e pullës, por tërësia e elementeve që përmban dokumenti postar. Vulat e nisjes dhe të mbërritjes, shënimet tarifore, etiketat, barkodet, adresat dhe rruga e ndjekur nga dërgesa bëjnë të mundur rindërtimin e procedurave të zbatuara nga administrata postare. Pikërisht kjo qasje e dallon historinë postare nga filatelia tradicionale, e cila përqendrohet kryesisht te studimi i pullës postare.

Në këtë drejtim, koleksionet private kanë një rol të rëndësishëm në ruajtjen e trashëgimisë postare shqiptare. Shumë dokumente me interes historik nuk gjenden në arkivat publike, por janë ruajtur nga koleksionistët. Analiza, klasifikimi dhe publikimi i tyre pasurojnë njohuritë mbi zhvillimin e postës shqiptare dhe ndihmojnë në dokumentimin e praktikave administrative që kanë shoqëruar shërbimin postar ndër vite. Për këtë arsye, studimi i tyre nuk ka vlerë vetëm për filatelinë, por edhe për historinë institucionale, ekonomike dhe shoqërore të vendit.

Në historinë e postës shqiptare, këto dokumente përfaqësojnë një burim të rëndësishëm kërkimi, sepse pasqyrojnë mënyrën se si janë zbatuar rregulloret postare, si janë administruar tarifat dhe si ka evoluar shërbimi postar. Prandaj, identifikimi, studimi dhe publikimi i tyre përbën një kontribut të dobishëm në pasurimin e historisë postare shqiptare dhe në ruajtjen e trashëgimisë së saj dokumentare.

Zarf i qarkulluar nga Shkodra ne Korce me 10.01.1945, me kater vula nisje, tranziti, mbrritje dhe censure. Foto para dhe pjesa prapme e zarfit.

Zarf i udhetuar nga Tirana (gazeta “Zeëri popullit”) ne Shkoder me 1972, me etiketen “Takse e marrun”. Foto pjesa para dhe e pasme e zarfit.

Me poshte disa shembuj zarfash me vula dhe etiketa te ndryshme pa pulla postare.