[ Libra NëLinjë ]
Gjon Marku
Pengu në të drejtën zakonore të Mirditës
Pengu përbënte një nga institucionet juridike të së drejtës dokësore shqiptare. Ai nuk ishte thjesht një send i lënë si garanci materiale për përmbushjen e një detyrimi, por një akt juridik që shprehte vullnetin e lirë të palëve për t’iu nënshtruar autoritetit të Kanunit dhe vendimit të pleqësisë. Në shoqërinë tradicionale shqiptare, ku mungonin institucionet shtetërore të drejtësisë dhe mekanizmat formalë të ekzekutimit të detyrimeve, pengu siguronte besueshmërinë e marrëdhënieve juridike dhe garantonte zbatimin e vendimeve të marra nga pleqtë.¹
Në kuptimin juridik, pengu ishte një garanci reale, e cila vendosej mbi një send me vlerë ekonomike ose simbolike. Ai shërbente për sigurimin e një borxhi, të një marrëveshjeje ose të zbatimit të një vendimi të pleqësisë. Në praktikën e së drejtës zakonore shqiptare, ai nuk kishte vetëm karakter pasuror, por edhe karakter moral, sepse lidhej drejtpërdrejt me besën dhe nderin e palëve.²
Në Mirditë, instituti i pengut ishte i rregulluar nga normat e Kanunit. Sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit:
“Pengu është një send i zakonshëm me ndonjë vlerë, që secili kundërshtar ia dorëzon plakut që ka shkue me u ba pleqnin e kërkueme.”³
Ky përkufizim tregon se pengu nuk kishte vetëm funksion ekonomik, por mbi të gjitha funksion procedural. Dorëzimi i tij përbënte pranimin publik të autoritetit të pleqësisë dhe të juridiksionit të saj. Me dorëzimin e pengut, secila palë shprehte gatishmërinë për ta zgjidhur mosmarrëveshjen sipas rregullave të Kanunit dhe për ta pranuar vendimin e pleqve.
Në traditën juridike të Mirditës, shprehja “me lëshue peng” kishte kuptimin e pranimit të gjykimit zakonor. Ajo nënkuptonte se pala hiqte dorë nga vetëgjyqësia dhe i besonte zgjidhjen e konfliktit autoritetit të pleqësisë. Për këtë arsye, pengu përfaqësonte njëkohësisht garanci juridike, morale dhe shoqërore.⁴
Kanuni vendoste rregulla të qarta mbi administrimin e pengut. Pronari nuk mund ta merrte pengun pa përfunduar pleqërimi dhe pa dijeninë e plakut, ndërsa edhe vetë plaku nuk kishte të drejtë ta kthente atë pa pëlqimin e të zotit ose pa u përmbushur kushtet për të cilat ishte dorëzuar. Kjo dispozitë garantonte paanshmërinë e procesit dhe mbronte interesat e të dyja palëve.
Plaku nuk ishte pronar i pengut, por kujdestari i tij. Ai mbante përgjegjësi morale dhe juridike për ruajtjen e sendit deri në përfundimin e gjykimit. Autoriteti i tij buronte nga besimi që gëzonte në bashkësi dhe nga respektimi i normave të Kanunit.⁵
Në praktikën zakonore të Mirditës, peng mund të bëhej çdo send me vlerë të konsiderueshme: armë, bagëti, stoli, vegla pune, sende shtëpiake ose pasuri të tjera. Rëndësi nuk kishte vetëm vlera ekonomike, por edhe rëndësia që sendi kishte për pronarin. Pikërisht kjo e bënte pengun një garanci efektive për respektimin e marrëveshjes.
Instituti i pengut ishte i lidhur ngushtë me institucionet e besës, nderit dhe pleqësisë. Këto nuk funksiononin të ndara, por përbënin pjesë të të njëjtit sistem juridik. Pengu siguronte elementin material të detyrimit, ndërsa besa dhe nderi garantonin zbatimin moral të tij. Në këtë mënyrë krijohej një mekanizëm juridik që siguronte jo vetëm ekzekutimin e marrëveshjeve, por edhe ruajtjen e paqes shoqërore.⁶
Nga këndvështrimi i së drejtës krahasuese, pengu në Kanun mund të konsiderohet pararendës i institutit modern të garancisë reale (pengut civil), me dallimin se ai mbështetej jo mbi autoritetin shtetëror, por mbi autoritetin e pleqësisë, fuqinë e besës dhe kontrollin moral të bashkësisë. Pikërisht ky kombinim e bëri institutin e pengut një nga mekanizmat më efikasë të së drejtës dokësore shqiptare.
Prandaj, pengu nuk duhet parë vetëm si një mjet për sigurimin e një borxhi, por si një institucion juridik që garantonte drejtësinë, besimin reciprok dhe stabilitetin shoqëror në Mirditë dhe në trevat e tjera ku vepronte Kanuni.
