[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
Në historinë e kulturës shqiptare ka emra që nuk mbeten thjesht pjesë e kujtesës artistike, por shndërrohen në simbol të një epoke. Një ndër këto figura është Marie Paluca Kraja (1911–1999), artistja që i dha zë jo vetëm këngës lirike shqiptare, por edhe shpirtit të një kombi që kërkonte të afirmonte identitetin e vet kulturor në skenat e botës.
E lindur më 24 shtator 1911 në Zarë të Dalmacisë, në një familje me origjinë nga Mirdita, Marie Paluca Kraja do të bartte gjatë gjithë jetës një lidhje të veçantë me rrënjët shqiptare. Fëmijëria e saj në Shkodër, qytet me tradita të pasura kulturore, do të ndikonte ndjeshëm në formimin e saj artistik. Pikërisht aty ajo njohu meloditë popullore, këngët qytetare dhe atmosferën kulturore që më vonë do të bëhej pjesë e pandashme e repertorit të saj.
Studimet në Konservatorin e Gracit në Austri i dhanë formimin akademik që e shndërroi talentin natyror në mjeshtëri artistike. Nuk është rastësi që punimi i diplomës së saj iu kushtua këngës lirike shqiptare. Edhe në një mjedis europian, ajo nuk u shkëput nga burimi i frymëzimit: muzika e vendit të saj. Duke analizuar këngë popullore shqiptare, “Marshalla bukurisë tënde” dhe “Midis ballit ma ke një pikë”, dha një kontribut me vlerë për njohjen e muzikës shqiptare në qarqet akademike ndërkombëtare. Marie Kraja dëshmoi se folklori ynë nuk ishte thjesht një trashëgimi e ruajtur në kujtesën popullore, por një pasuri me vlera artistike që meritonte vëmendje shkencore dhe ndërkombëtare.
Në vitet e studimit mori pjesë në “Mbrëmjen e Kombeve” në Vjenë, ku përfaqësoi Shqipërinë me interpretimin e këngëve popullore “O bylbyl, i meri bylbyl” dhe “Çilni ju moj lule, çilni”. Veprimtaria e saj koncertale nisi në vitin 1934 me një koncert në Tiranë, së bashku me pianistin Tonin Guraziu.
Karriera e saj artistike përkoi me vitet kur Shqipëria po përpiqej të ndërtonte institucionet e para moderne të kulturës. Në këtë proces, Marie Kraja nuk ishte vetëm një interpretuese e talentuar; ajo ishte një pionere. Si pedagoge, si soliste e parë e operës shqiptare dhe si artiste e Radio Tiranës, ajo kontribuoi në krijimin e një tradite profesionale të muzikës vokale në vend.
Ajo që e veçon figurën e Marie Krajës nga shumë artistë të tjerë është aftësia për të bashkuar dy botë që shpesh duken të largëta: operën dhe folklorin. Në një kohë kur arti i kultivuar shihej si simbol i modernitetit, ajo nuk i braktisi kurrë këngët popullore. Përkundrazi, i ngriti ato në nivelin e interpretimit artistik, duke u dhënë një jetë të re në skenat koncertale. Këngë si “Çila sytë me të pa”, “Dola në penxhere” apo “Marshalla bukurisë sate” u bënë të njohura për breza të tërë pikërisht falë interpretimit të saj.
Në qindra koncerte brenda dhe jashtë Shqipërisë, Marie Kraja përfaqësoi kulturën shqiptare me dinjitet dhe elegancë. Në Itali, Austri, Gjermani, Kinë, Hungari, Bullgari apo Bashkimin Sovjetik, ajo nuk paraqiti vetëm aftësitë e saj vokale, por edhe identitetin kulturor të vendit që përfaqësonte. Zëri i saj u bë një lloj ambasadori artistik i Shqipërisë.
Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së saj ishte pedagogjia. Breza të tërë këngëtarësh dhe artistësh u formuan nën kujdesin e saj në Institutin e Lartë të Arteve. Përmes tyre, ndikimi i Marie Krajës vazhdoi të jetojë edhe pas largimit të saj nga skena. Kjo është arsyeja pse trashëgimia e saj nuk matet vetëm me rolet, koncertet apo regjistrimet, por edhe me shkollën artistike që la pas.
Për kontributin e shquar në artin shqiptar, Marie Kraja u nderua me çmime dhe tituj të lartë shtetërorë. Ajo ishte fituese e Çmimit të Republikës të Klasit të Parë, mbante Urdhrin “Naim Frashëri” të Klasit të Parë, medaljen “Mjeshtër i Madh i Punës” dhe titullin e lartë “Artiste e Popullit”.
Nderimet që mori gjatë jetës dhe pas vdekjes – nga titulli “Artiste e Popullit” deri te Konkursi Ndërkombëtar i Vokalit Operistik që mban emrin e saj – janë dëshmi e respektit që gëzon figura e saj. Megjithatë, vlera e vërtetë e Marie Krajës qëndron përtej titujve. Ajo mbetet simbol i përkushtimit ndaj artit, i respektit për traditën dhe i besimit se kultura shqiptare mund të dialogojë denjësisht me kulturat e tjera të botës.
Në vitin 2004, Posta Shqiptare emetoi një pullë postare me portretin e saj. Në nderim të figurës dhe trashëgimisë së saj artistike zhvillohet çdo vit Konkursi Ndërkombëtar i Vokalit Operistik “Marie Kraja”, ku marrin pjesë këngëtarë të rinj nga vende të ndryshme të botës. Emri i saj është përjetësuar gjithashtu në emërtimet e rrugëve në Tiranë dhe Shkodër.
Jetës dhe veprës së saj studiuesi Spiro Kalemi i ka kushtuar monografinë “Marie Paluca Kraja”, botuar në vitin 2001.
Sot, kur dëgjojmë regjistrimet e saj të ruajtura në fondin e Radio Televizionit Shqiptar, nuk dëgjojmë vetëm një zë të bukur. Dëgjojmë jehonën e një epoke, përkushtimin e një artisteje të madhe dhe historinë e një gruaje që e ngriti këngën shqiptare në lartësinë e artit të vërtetë.
Marie Kraja mbetet një nga figurat më të shquara të muzikës vokale shqiptare, pedagoge e përkushtuar dhe interpretuese e jashtëzakonshme, e cila me talentin dhe veprimtarinë e saj kontribuoi në afirmimin e kulturës muzikore shqiptare brenda dhe jashtë vendit.
