Rreth librit “Varri nën dardhë” të autorit Gjon Marku

Prof. Dr. Tefë Topalli

(Dardha me një varr)

Nw vëllimin “Varri nwn dardhw” (1) përmbledh 15 tregime, me motive nga jeta në fshat dhe qytet, me subjekte të ndryshme: të rinj dhe të moshuar, të cilët veprojnë në rrethana të veçanta shoqërore, përballen me vështirësi dhe fitojnë mbi kontradiktat e kohës.

Në tregimin e tretë, që marrim të lexojmë dhe që i jep titullin kësaj tubi narrative, trajtohet tema e luftës së klasave, të cilën autori e ka përjetuar në fëmijëri dhe rini, por pa vuajtur pasoja, si shumë familje dhe persona në mbarë vendin gjatë një regjimi antinjerëzor, siç ishte komunizmi. Edhe tek “Njeriu që vinte dhe ikte natën” u njohëm me skena të asaj kohe, kur marrëdhëniet midis edhe më të afërmve të një gjaku thyheshin nën urrejtjen e detyruar klasore, që e patën shtresëzuar shoqërinë shqiptare në antagonizëm të paparë.

Në këtë tregim, shkrimtari ka prurje nga kujtimet dhe përjetimet e fëmijërisë së një personazhi, duke treguar në vetën e parë. Që në radhët e fillimit të kësaj proze, të shtruar bukur e thellë në ndjeshmërinë e një fëmije, autori ndërton tablo të frikshme të natyrës së egër: natë, errët, me shi e stuhí, bubullima e vetëtima, kur njerëzit çojnë sytë nga qielli dhe vetëm luten e kërkojnë mëshirë tek Shën Pali dhe Shën Pjetri:

“Unë strukesha gjithnjë e më shumë rrëzë tim vëllai sa herë që vetëtinte. Më dukej sikur dikush nga pas dritares kërkonte të shquante strukjen tonë. Ndoshta diçka e frikshme, me fytyrë nate, me kthetra, rrotullohej në përfytyrimin tim pas asaj dritareje. Më kishte pushtuar një frikë e madhe. Dridhesha si të më kishin mbështjellë me akull… Ajo natë e zezë dhe ai shi i furishëm, që kishte përlarë pothuajse gjithë arën me misër përpara shtëpisë sonë, kishte lënë gjurmët e një ankthi në kujtesën time, ndoshta edhe pse për herë të parë gjendesha pa mbrojtjen e zakonshme.”(2)

Tregimtari ynë kujton gjyshin e tij, me të cilin ishte i lidhur aq fort, sidomos me fjalën e tij dhe ngjarjet që i kallëzonte netëve të gjata të dimrit dhe kurdoherë, sepse flinte pranë tij, në dhomën e vogël ballë shkallëve. I kishte mbetur në mendje një arkë e vogël e gdhendur në rininë e gjyshit, ku ruante sendet e veta në një kuti argjendi, në një tub letre, dhënë prej vëllait prift. Ai nuk dinte të lexonte, prandaj shpesh i thoshte:

“Ti do ta ruash me kujdes, biri im, edhe kur unë të kem vdekur!”

Por më shumë se kutinë dhe porosinë e gjyshit, nipi mbante mend se atë buzëmbrëmje tre veta të panjohur, veshur me uniforma, i kishin arrestuar babain, dhe kështu nisi një jetë tjetër për familjen: pa babanë dhe pa gjyshin, që bridhte andej-këndej për të gjetur një zgjidhje për të birin.

Po gjyshi vdiq, dhe me copa dërrase djepash nëpër shtëpi iu bë një arkmort dhe u varros vetëm me anëtarët e shtëpisë; asnjë nuk erdhi ta përcillte. Bashkë me trupin e tij, kockë e lëkurë, u varros edhe kutia e vogël e argjendtë… nën dardhën e vjetër, ku bënte hije prej disa brezave. Pastaj erdhi internimi i familjes pranë një kënete, dalja nga burgu e babait në kapërcyell kohërash (kupto: vitet ’90), liria e këtij djali për të ndjekur shkollën e mesme dhe, më vonë, studimet e larta në arkeologji.

Radhazi, dhe në mënyrë telegrafike, autori e shtron kallëzimin: nga kërkesa e babait për ta zhvarrosur gjyshin dhe bashkuar në varret e fshatit – ku e shoqëron edhe djali i rritur tashmë, duke iu ngjallur kujtimet e hidhura të fëmijërisë së hershme – ndërsa dy punëtorë nxjerrin eshtrat e para, pastaj kutinë e famshme, brenda së cilës gjendeshin letra me shkrim enigmë (simbol i vjetër mesjetar), të dëmtuara rëndë; dallohet vetëm një fragment shkrimi në gjuhën latine: “Diknae nation”, që do të thotë “Kombit të denjë”. Nipi arkeolog, mbushur me kërshëri për atë shënim dyfjalësh, e mbështjell gjetjen në një qese të vogël, për t’u marrë më vonë me të, diku në ndonjë laborator deshifrimi.

Gjon Marku ka ravijëzuar aq bukur ç’kishte qenë ai dënim për nipin, gjyshin dhe babain – të tre e kishin përjetuar ndër vite të gjata vuajtjeje atë dënim, që mund të përcaktohet jo vetëm nga burgu i babait, por mbi të gjitha nga vuajtjet dhe dëshpërimi i thellë i gjyshit, që nuk mund të drejtonte më familjen, sepse ditët i kishte të numëruara.

Më vete jepet portreti i nipit: përveçimi klasor midis moshatarëve, njolla (kështu quhej poshtërimi që u bëhej atyre që quheshin “të deklasuar”); atij i takon të ngjitej dhe të merrte si ideal mendimi e urtësie gjyshin, pasi hallka e drejpërdrejtë e brezit ishte këputur kur i larguan të atin. Por breznitë bashkëpunojnë dhe rrijnë me lidhjet sipas një shkallëzimi të natyrshëm: nga nipi – babai – gjyshi, të tre brezat që formojnë një trinitet familjar të shenjtë.

Ligjet monstruoze të një represioni të rreptë klasor e kishin këputur këtë vijimësi: me dyndjen nga vendlindja, shkëputjen nga gjaku, farefisi dhe bashkëfshatarët, rrethanat e banimit, klima e çdo tregues që njeriu nis t’i përjetojë vetëm kur i mungojnë. Mjafton të thuhet se nipi kaloi një fëmijëri dhe adoleshencë pa prindër, vetëm me nënën, e cila robërohej në punë të rënda fizike.

Nga ana tjetër, babai i dënuar as nuk vepron drejtpërdrejt në këtë tregim; ai vetëm jepet në heshtje: ia kishin mbyllur gojën dhe nuk flet dot, ia kishin thithur fuqitë në punë të detyrueshme dhe nuk mund të ndryshojë asgjë në jetën e familjes së tij. Ai as nuk revoltohet, por me rivarrimin e të atit, me një ceremoni të thjeshtë, sikur do të zëvendësojë atë çfarë i kishte munguar dhe që ia kishin mohuar me forcë e dhunë.

Fragment:

“…Nuk kaluan as dy muaj kur babain e dënuan. Në bisedat që gjyshi bënte me vëllezërit e tim eti, thoshin se atë e dënuan për çështje politike. Dënimi ishte tepër i gjatë… Eh, medet, kush guxonte të hynte në shtëpinë tonë, kishte mërmëritur gjyshi me vete… Pikërisht në këto ditë të borta dimri, gjyshi dha shpirt; kulla u bë edhe më e errët, veçse ajo dukej edhe më e zezë në mes të asaj bardhësie pa fund. Kështu gjyshin e varrosëm vetëm ne… e varrosëm në krye të livadhit, në hijen e dardhës së egër, vetëm, larg nga varrezat e katundit në bjeshkë.

Zakonisht ai pushonte aty vetëm ditëve të nxehta të verës, bashkë me të tjerët. Tani, në pikë të dimrit, do të ishte i vetëm në hijen e dardhës gjetherënë. Sa herë binte fjala për të, unë ia jepja vajit. Gjithmonë kujtoja kutinë e vogël, edhe pse s’e përmendja asnjëherë.

Kur na internuam atje në bjeshkë, kishte mbetur vetëm ai dhe kulla e vjetër. Kur u bëra arkeolog, një ditë im atë erdhi në zyrë dhe kërkoi që ta merrnim gjyshin, pasi ne gjendeshim tani të gjithë këtu, aq më tepër që ai prehej atje në hijen e dardhës në krye të livadheve, i vetëm, varrosur pa nderimet e duhura. Unë kundërshtova në fillim, por imazhi i kutisë së vjetër ishte kthyer tek unë. Në kujtesën time ishte ringjallur varrosja e tij me një arkivol të punuar me copa djepash të mi dhe të kushërinjve të parë, të cilët ishin moshatarë me mua”. (3)

* * *

Në tregimin e parë të vëllimit që kemi në dorë, “Fshati në male”, (4) autori lëvron një temë nga jeta intelektuale, duke shtjelluar qëndrimin e habitshëm të një të riu, kur shkon të hulumtojë një argument shkencor, “Për të drejtën zakonore”, në katundin ku kishte lindur, por që nuk kishte shkelur prej vitesh, asnjëherë.

Në faqet e para zënë vend përshkrimet e bukura të natyrës së butë verës dhe mjaft të egër përgjatë dimrit. Të riut me emrin Fredi i bën përshtypje e para jo aq relievi dhe lumi i vogël që rridhte me grugullima, por çasti kur, në klubin e katundit, sheh se shërbente si kamarier një vajzë aq tërheqëse dhe shumë e sjellshme:

“Trupi i saj i drejtë dhe një bel i hollë, që sikur do të këputej, i jepnin një hijeshi lokalit, i cili në fakt ishte mjaft i pastër. Në banak, një mesoburrë me fytyrë të vrazhdë e sy hetues vështronte çdo lëvizje të tij. Biles, ai kishte vënë re edhe vështrimin jo të zakontë të atij vizitori të ri, kështu që djaloshi ishte munduar ta fshihte kureshtjen dhe mendimin se kjo ishte diçka e pazakontë që një vajzë kaq e bukur të gjendej në një vend kaq të humbur.”(5)

Shkrimtari e ka përshkruar djaloshin student dhe kërkues shkencor mjaft të gjallë: vërejtës i thellë, i thjeshtë, me shumë respekt në komunikimet që bën në fshat. Ai shfaqet shumë i ndjeshëm dhe bamirës ndaj një fëmije të veshur keq, që dridhej nga të ftohtit; vendos t’i blejë rroba dhe këpucë, një veprim mirësie që nuk pritej mirë prej shitësit, madje edhe me vështrim djallëzor.

Një ditë, Fredi u drejtua tek një kullë e vjetër, ndërtuar me gurë të gdhendur që i bënë përshtypje, rrethuar me livadhe e pemë. Aty i del para një grua e moshuar që i uron mirëseardhjen, duke e quajtur “bir i nanës!”. Ai u fut brenda, ku i zoti i shtëpisë e pret në anë të oxhakut, qëndron aty për darkë dhe mëson aq shumë për mikpritjen, duke u ndjerë si në shtëpinë e vet.

Pak çaste kaluan dhe djalit i bie në sy vajza e lokalit, kamarierja e bukur, por ai vazhdonte të ndiqte historinë e asaj kulle. Para 70 vjetësh, aty qenë mbledhur burrat e katundit; ishte kohë e austriakëve, kur në atë kullë ndodhi një ngjarje e përgjakshme: nga pakujdesia e një të riu, shkrep një pushkë dhe vritet një fëmijë në djep! Mund të vriteshin shumë njerëz, por i zoti i shtëpisë i pajtoi, bile duke e bërë kumbar vrasësin padashur! Djali i varfër, të cilit Fredi i kishte blerë rroba, ishte biri jetim i atij vrasësi pa dashje.

U tregua edhe më gjerë: për mullirin, për nënën e fëmijës së varfër, e cila për pak nuk bie pre e një burri të shthurur, të mos ishte Fredi. Për këtë djalë, me rrënjët në tokën e këtij fshati, flitej gjithandej për mirë.

Fragment:

“Kishte përgatitur të gjitha dhe ishte bërë gati të ikte drejt kryeqytetit, kur tek dera e dhomës u shfaq ajo kamarierja e bukur, së bashku me djaloshin e vogël, të cilit ai i kishte blerë kostum sportiv dy ditë më parë. Ajo e ftoi të vinte për darkë në kullën e saj. Ndjeu se kishte një lloj droje t’i jepte dorën, por shpejt e mblodhi veten, ndërsa tjetra dukej se fishihte një admirim të brendshëm për të.

– Nesër do të ikësh për në Tiranë? – pyeti ajo me gjysmë zëri.
– Po, – iu përgjigj tjetri.
– Atëherë do të vemi bashkë.
– Për ku? – pyeti ai gjithë habi.
– Për në Tiranë, filloj sezonin e provimeve…

Tjetri ishte hutuar fare dhe, pa kuptuar asgjë, pyeti:

– Po dyqanin?
– Unë jam studente, – tha tjetra, – këtu punoja vetëm disa ditë…”(6)

Nuk do ta sjellim këtu fabulën e tregimit “Xhaketa”, për t’ia lënë lexuesit ta këndojë dhe të nxjerrë përfundimet se autori ynë arrin të japë tablo të holla edhe për ndjenja të dhimbshme, të përjetuara thellë në zemër dhe shpirtin e të rinjve kur pësojnë e kalojnë çaste vdekjeje të të dashurve të tyre.

Është fjala për aksidentin e rëndë tragjik që ka ndodhur vite më parë me një grup studentësh të Fakultetit të Agronomisë të Institutit Bujqësor, në Qafën e Llogarasë, kur autobusi i shkollës u rrëzua në humnerë. Historia tragjike e Mentorit dhe e Gjinit jo vetëm që na prek shumë në shpirt për fundin e jetës së tyre të re, por vazhdojmë të vuajmë edhe më pas për thyerjen e ëndrrave për të ardhmen, për punën e tyre dhe dashuritë me vajzat Fabiola dhe Alma, pa përmendur perspektivën e tyre si pedagogë të ardhshëm të Fakultetit.

Do t’i bëjë përshtypje lexuesit portretizimi që u bën heronjve fatzinj shkrimtari Gjon Marku, njëherësh aftësia e tij t’i diferencojë në karakteristikat psikologjike dhe ndjenjat e pastra e të gjera njerëzore që shfaqin përgjatë këtij tregimi. Edhe gjuha e autorit merr funksionin e shprehjes së fatkeqësisë.

Fragment:

“Mentori me Gjinin pothuajse u kishin dhënë fund studimeve, pasi për të dy kishin mbetur vetëm praktikat dhe provimet e diplomës. Të dy, nga i njëjti vend, shtatëdhjetë e shtatë vjet bashkë në bankat e shkollës, s’kishin shkëmbyer asnjë fjalë të keqe. Të dy të shkëlqyer e të propozuar për pedagogë të Universitetit. Edhe pse në vitin e tretë, ndarë në specialitete të ndryshme, ishin prapë bashkë në një dhomë. Të dy njësoj të gjatë dhe dukej se kishin marrë shumë edhe në tip nga njëri-tjetri.

Ndërsa Fabiola me Almën, edhe ato nga i njëjti vend, tashmë prisnin me entuziazëm suksesin e të dashurve të tyre, që për pak kohë do të merrnin emërimin. Të katër kishin ardhur nga e njëjta shkollë; në shkollën e mesme ishin njohur fillimisht, Mentori me Almën, dhe kjo e fundit ishte bërë shkak për lidhjen e Gjinit e Fabiolës.

Makina nuk bindej më; shpejtësia sa vinte e rritej. Kish hyrë në Qafën e Llogarasë. Jashtë, furtunë e pazakontë. Kthesat pasonin njëra-tjetrën. Rruga në zbritje. Humnerat drejt detit binin thikë. Deti kërcënonte ashpër duke përplasur valët në breg. O Zot, kurrë në jetën e tij, shoferi s’kishte qenë më ngusht.

Njëzetekatërvjeçarë që prisnin të përfundonin studimet dhe pas disa muajsh do të drejtonin ekonomi të tëra, tani gjendeshin në buzë të varrit, tërësisht në dorën e fatit. Shpejtësia e autobusit shtohej. I erdhi të ulërasë, por e mbajti veten. Tetëdhjetë kilometra në orë nëpër ato kthesa pa fund, nëpër ato rrugë ku çdo moment mund të përfundoje në greminë…

Autobusi nuk bindej; tani më komandon ai mua, e jo unë atë. Ai ishte kthyer në përbindësh, do të fluturojë… Tani gjithçka ishte jashtë kontrollit.”(7)

Shkrimtari Gjon Marku është nga Mirdita, një areal kulturor, gjuhësor, historik dhe etnografik aq i njohur, si hapësirë e pafund studimesh për të drejtën zakonore, për besimin fetar dhe veshjet aq të stilizuara me punë artizanati. Madje thonë të mençurit se mendtë, para se të shkonin në Dibër, u ndalën në masë të madhe në Mirditë… më parë!

Gjon Marku është intelektual, lektor në Universitet, hulumtues dhe kërkimtar në një disiplinë nga Shkencat e Natyrës, më saktë njohës dhe diplomant i Bioteknologjisë, madje edhe i specializuar brenda e jashtë vendit në këtë fushë. Ai nuk mund të radhitet si historian agjiograf, por si anës i krahinës ku ka lindur, s’ka si të mos dijë mirë historinë e Abacisë së Oroshit, në mënyrë të veçantë për Abatin Preng Doçi (Primus Docci, Bulgër 1846–1917), për Kolecët e famshëm (njëri prej të cilëve, dom Dodë Koleci – autor i Fjalorit të Shoqërisë Kulturore “Bashkimi”, 1908), për Doktor Dom Pjetër Zarishin, që ka shërbyer në Zadrimë dhe në Orosh të Mirditës, si dhe për shumë të tjerë me origjinë mirditore, si: Gazullorët e famshëm dhe të rinj (varur nga mbreti Zog e pushkatuar pas Luftës II Botërore: Gjon e Nikollë Gazulli) dhe shumë të tjerë me origjinë prej andej, si të parët e poetit të LM, Gjergj Fishta etj.

Nuk mund t’i kërkohen këto studime një specialisti bioteknolog, por Gjon Marku di dhe arrin të trajtojë (jo si arkeologu prof. Gëzim Hoxha – akademik i ri – për të cilin thuhet e shkruhet që ka dhënë e po jep një ndihmesë aq të madhe për historinë e krishtërimit në Shqipëri, sa, me antonomazi, quhet “Hoxha i Kishave”, pa asnjë ngarkesë dallimi, gjykimi a denigrimi fetar)115. Pra, nuk mund të pritet që autori ynë të ndërtojë historinë e përhapjes së krishtërimit në Mirditë, apo të kishave të para në krahinë, por si krijues ai gjen një mënyrë artistike, edhe me elemente fiktioni, për të thurur një tregim për një Kishë të vjetër.116

Autori ynë lindi bash në atë vit dhe nuk ka përjetuar revolucionin ateist, kur unë dhe ti, dhe ne, ata dhe ju, e mbarë një popull shembi dhe rrënoi objekte kulti, dënoi klerikë dhe ngriti Muze Ateistësh, dhe, për lavdinë e mbrapsht, u shpall Shteti i Parë Ateist i Botës!

Shkrimtari Gj. Marku i di këto nga kujtesa dhe nga tregimet e të tjerëve, por e njeh fenomenin si absurdin më të madh në historinë moderne të vendit të tij dhe ka mundur të gjejë një fabul krejt të besueshme, krejt të ngjarë, jo vetëm nga ajo çka i ngjet masovikut të kulturës së re socialiste, punonjësit Gjergj, që bëhet dëshmitar dhe veprimtar i kthimit të një kishe në vatër propagande për një komunitet që deri atëherë e kishte vend lutjeje fetare, për përfeksionimin shpirtëror e moral… bashkimi e toleranca!

Shkatërrimi dhe shndërrimi i kishave e xhamive në “vatra kulture” dhe vende tubimi propagande ka qenë dukuri e zakonshme në vitet e kësaj përmbysjeje. Edhe shkruesit të këtyre radhëve i ka ndodhur që në Kishën e Planit (Dukagjin), kur hapej klasa e 5-të e arsimit 8-vjeçar atje, në kishë ia kishin vendosur tabelën e zezë, në vendin e Leterit të Shenjtë, përgjatë një semestri mësimor! Dhe kjo ndodhte në atë fshat ku Pater Justin Rrota, famullitar i ri i atij fshati, para viteve 1920, jo në Kishë, por në kthinen ku banonte ai e që quhej “qelë e fratit”, kishte hapur shkollën e parë me djem e vajza të katundit!

Po, le të kthehemi tek masoviku i kulturës, i riu Gjergj, që rreth e rreth me varre, brenda e Kishës, i tregojnë se ishte varrosur edhe një prift, Dom Pali. Ai u njoh me historikun e fshatit, i treguan për shtatoren e vogël të Shën Prendës dhe, që nga ai moment, nuk kishte dashur të flinte atje. Ai vinte nga larg, nga qyteti që ndodhej jo pranë, dhe ç’përjetoi një frikë e rrëqethje trupi midis atij vendi me varre jashtë e brenda; i dukej vetja mes të vdekurve të pakallur.

Mbyllte me një hekur derën e rëndë dhe mendonte për statujën e Pajtores së fshatit, Shën Prenden, hedhur nën shkallët e sakristisë. Një ditë gjeti dhe lexoi një dokument ku shkruhej për ditën dhe orën e varrimit të Dom Palit.

“Leximi i atij dokumenti e kishte tronditur. Gjithsesi i dukej se flinte rrethuar prej së vdekurish, por kur kishte marrë vesh se brenda ndërtesës gjindej një varr, ishte trazuar së tepërmi. Ai flinte me një të vdekur! Vetë Dom Pali mbase për së gjalli nuk kishte fjetur asnjëherë në Kishë.”(8)

E mundonte pyetja: pse të mos kishte edhe për Gjergjin një dhomë atje në rezidencën e Dom Palit, e ai të vinte vetëm për punët e kulturës?! Por ajo ishte kthyer prej kohësh në zyra administrative. “Kështu që,” shkruan autori ynë, “ndërtesa e vjetër kishte brenda veç ata të dy, njëri gjallë e tjetri vdekur, krejt si në legjendë. Por ata s’i afroheshin dot njëri-tjetrit. Ai rrinte atje në mesin e Kishës, ndërsa Gjergji punonte, hante e pinte, flinte larg tij vetëm disa metra.”

I rëndonte kjo gjendje Gjergjit; filloi të mos flinte, përdorte herë-herë edhe valium dhe shpesh endej në ëndrra të këqija. Iu fanit një natë, kur Kisha u ndriçua prej projektorëve dhe papritmas u duk Dom Pali, veshur me veladonin e tij, tek ecte përgjatë shtëpisë së Zotit, vështroi anembanë, bëri disa herë kryqin, iu afrua djalit dhe nisi t’i flasë e ta pyesë: të flinte jo aty, por në qelë, çfarë ka ndodhur me Kishën, çfarë janë këto gjëra këtu, ku është këmbana e blerë në Udine…

Gjergji ndërpret duke i shpjeguar se nuk është më kishë, nuk zhvillohet më meshë, bëjmë mbrëmje, festival, kulturë masive, Dom Pal, këtu është Qendra Kulturore, unë jam drejtori i saj, këto janë aparatura filmi, tabelat janë kënde veprimtarie etj.

I habitur tej mase, Dom Pali “e mbyt” me pyetje, ngaqë nuk arrin të kuptojë se kjo është vepër e njeriut, sidomos kur u ngritën nga varret ish-besimtarët dhe kërkonin që Gjergji të largohej menjëherë dhe, bashkë me famullitarin, urdhëronin lirimin e Kishës! Gjergjit po i merrej fryma, vinte e vinte nëpër Kishë dhe nuk dinte ç’të bënte… Dhe nuk vonoi kjo ëndërr fantazmë që të dëgjohej krisma e një rrufeje dhe Gjergji brofi në këmbë… Iu dha të thërriste “Dom Pal! Dom Pal!”, por asnjë përgjigje… Kishte zbardhur drita. Gjithë kjo tablo ishte një gjendje halucinante që po përjetonte mbarë një popull, për ta marrë vetën në gjendje normale vetëm pas tri dekadash, në vitet 1990, kur ndodhi përmbysja e madhe: ringjallja e vendeve të kultit, liria e besimit dhe e veprimtarive fetare.

Mbyllja e tregimit nga autori mbetet disi ambige, sepse ose do të tregojë se aq e madha ka qenë trauma ateiste e turmës, ose me atë tablo mospajtimi me Dom Palin, ka dashur të tregojë se po vinte një ringritje për pranimin dhe ringjalljen e lirisë fetare; me siguri, pa dashur, ka një sh mangie narrative.

F r a g m e n t:

“Këto fjalë Dom Palit i ranë si bombë: ai u bë tjetër njeri. Kishte nisur të vërtitej nëpër Kishë. Veladoni i tij hapej si një parashutë. Edhe dera e madhe ishte hapur e tëra. Ashtu, si duke fluturuar, kishte kaluar varr më varr duke thirrur: Ngrehuni, ngrehuni!

Pastaj, njëri pas tjetrit, ishin ngritur të gjithë ata, veshur me veladonë të bardhë, dhe kishin mbushur plot kishën e vjetër, por ajo nuk i kishte zënë as gjysmën e tyre, kështu që sheshi përpara Kishës ishte mbushur tejembanë. Kodrave rreth e rrotull vraponin të rinjtë e fshatit, të cilët kërkonin që ai të mos dilte. Aty tashmë ishte vendi i tyre. Aty do të bënin mbrëmjet e tyre të vallëzimit.

Moria e qënieve të sapongritura nga ajo copë tokë afër Kishës, me kryqe në duar, zuri vend dhe nuk lëshonte asnjë grimë; të rinjtë e fshatit vinin grupe-grupe dhe kërkonin zhvillimin e mbrëmjes së radhës. Dom Pali, në krye të tyre, urdhëronte lirimin e Kishës së vjetër…

Gjergjit po i merrej fryma. Fantazma e priftit vinte e vinte sërish nëpër kishë; pastaj, me një kryq të madh në dorë, u nis drejt tij.”(9)

Literatura

1. Gjon Marku, Varri nën dardhë: Tregime, Botues Mirdita, shtypur në Mireeralb, Tiranë, 2005, f. 32–33.
2. Po ai, po aty, f. 36–37.
3. Po ai, po aty, f. 5.
4. Po ai, po aty, f. 13–14.
5. Po ai, po aty, f. 4–5.
6. Po ai, po aty, f. 11.
7. Po ai, po aty, f. 14.
8. Gjon Marku, Varri nën dardhë: Tregime, Botues Mirdita, shtypur në Mireeralb, Tiranë, 2005, f. 41–48.
9. Po ai, po aty, f. 43.
10. Po ai, po aty, f. 47–48.