ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (21)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha 

Një Popull, Një Kërkesë, Një Republikë

Në zarf gjendeshin edhe trakte të tjera, më të gjera dhe më të ngarkuara me përmbajtje, të cilat shtriheshin në pesë apo gjashtë faqe tekst. Ato nuk ishin thjesht fletë të zakonshme propaganduese, por dokumente që bartnin brenda tyre ide, qëndrime dhe mesazhe të hartuara me kujdes, të destinuara për të zgjuar vetëdijen dhe për të përcjellë frymën e rezistencës në kohë të vështira. Mes atyre materialeve ndodhej edhe trakti në fjalë, i cili tërhiqte vëmendjen për përmbajtjen e tij, por mbetej i mbështjellë nga një vel misteri.

Askush nuk mund të thoshte me siguri se nga cili burim kishte dalë ai dokument. Emri i organizatës që mund ta kishte hartuar nuk figuronte askund, ashtu siç mungonte çdo shenjë që do të mund të zbulonte autorin apo grupin që e kishte shpërndarë. Në ato rrethana të mbushura me frikë, ndjekje dhe survejim të vazhdueshëm, anonimiteti ishte bërë pjesë e pandashme e veprimtarisë ilegale. Fjalët qarkullonin fshehurazi, ndërsa autorët e tyre mbeteshin në hijet e kohës, duke sakrifikuar njohjen personale për hir të mbijetesës së kauzës.

Kështu, edhe ky trakt udhëtonte nga dora në dorë pa e zbuluar origjinën e vet. Ai ngjante me një zë që vinte nga errësira, një thirrje që dëgjohej qartë, por që nuk tregonte fytyrën e folësit. Përmbajtja e tij jetonte dhe vepronte në ndërgjegjen e lexuesve, ndërsa identiteti i hartuesve mbetej i fshehur pas perdeve të konspiracionit. Pikërisht kjo mungesë e autorësisë së njohur i jepte traktit një lloj force të veçantë: ai nuk përfaqësonte një individ të vetëm, por frymën kolektive të një lëvizjeje që kërkonte të mbijetonte dhe të përhapej pavarësisht rreziqeve.

Në atë kohë, kur çdo fjalë e shkruar mund të shndërrohej në provë ndëshkimi dhe çdo emër i zbuluar mund të sillte pasoja të rënda, traktet jetonin të shkëputura nga autorët e tyre. Ato ishin si letra të bartura nga era e historisë, që mbërrinin te lexuesit pa treguar rrugën që kishin përshkuar. Dhe pikërisht për këtë arsye, edhe sot mbetet e panjohur se cila organizatë apo cili individ kishte qëndruar pas shpërndarjes së këtij materiali, duke e lënë atë si një dëshmi enigmatike të kohës së rezistencës dhe të veprimtarisë së fshehtë politike.

Si shumë trakte të tjera që qarkullonin fshehurazi në ato vite të trazuara, edhe ky dokument hapej me një thirrje të ngrohtë, të afërt dhe njëkohësisht solemne, e cila synonte të depërtonte drejt e në zemrat e mërgimtarëve. Fjalët e para nuk ishin thjesht një formulë hyrëse, por një urë shpirtërore që lidhte autorin anonim me popullin të cilit i drejtohej.

“Të dashur vëllezër e motra!”, ishte thirrja që kumbonte në fillim të traktit, duke zgjuar menjëherë ndjenjën e përkatësisë dhe të afërsisë kombëtare. Në ato pak fjalë fshihej një botë e tërë emocionesh: dashuria për njëri-tjetrin, ndjenja e gjakut të përbashkët, e historisë së përbashkët dhe e fatit të lidhur në mënyrë të pandashme. Ishte një mënyrë për t’u kujtuar shqiptarëve se, pavarësisht kufijve, dallimeve shoqërore apo largësive gjeografike, ata i përkisnin të njëjtit trung dhe ndanin të njëjtat plagë e të njëjtat shpresa.

Më pas, thirrja zgjerohej dhe merrte një dimension më të gjerë shoqëror: “Të dashur bashkatdhetarë punëtorë e punëtore”. Këtu nuk flitej më vetëm për lidhjen e gjakut apo të kombit, por për bashkimin përmes punës dhe sakrificës së përditshme. Ishte një përshëndetje që i drejtohej njerëzve të zakonshëm, atyre që me duart e tyre ndërtonin jetën, që përballonin vështirësitë e kohës dhe që shpesh bartnin mbi supe barrën më të rëndë të padrejtësive shoqërore. Kjo thirrje i ngrinte punëtorët dhe punëtoret në nivelin e protagonistëve të historisë, duke i bërë ata pjesë të pandashme të përpjekjeve për ndryshim dhe çlirim.

Por hyrja nuk ndalej me kaq. Ajo merrte një ton edhe më të fuqishëm ideologjik dhe politik kur u drejtohej lexuesve me fjalët: “Të dashur revolucionarë e revolucionare të popullit tonë!”. Në këtë apel dëgjohej jehona e një kohe kur idealet e lirisë, drejtësisë dhe vetëvendosjes ushqenin zemrat e shumë njerëzve. Fjala “revolucionar” nuk përdorej thjesht si një emërtim politik, ajo mishëronte figurën e njeriut që guxonte të ëndërronte një të ardhme tjetër, që sfidonte frikën dhe që ishte i gatshëm të sakrifikonte për idealet e tij. Përmes kësaj thirrjeje, lexuesi nuk trajtohej si një vëzhgues pasiv, por si pjesëmarrës aktiv në rrjedhat e historisë.

Kështu, që në rreshtat e parë, trakti krijonte një atmosferë të veçantë emocionale dhe politike. Ai nuk i drejtohej një mase të paemër, por një komuniteti njerëzish të lidhur nga gjaku, puna dhe ideali. Fjalët e hyrjes rridhnin si një këngë e heshtur solidariteti, si një përqafim kolektiv që kapërcente frikën dhe izolimin e kohës. Në to përzihej ngrohtësia e vëllazërisë, dinjiteti i punës dhe zjarri i bindjeve revolucionare, duke e shndërruar hyrjen e traktit në një manifest të shkurtër, por të fuqishëm, të unitetit dhe të shpresës kombëtare.

Trakti hapet me një ton të qartë informues, por pas fjalëve të tij ndihet një forcë e madhe emocionale dhe politike që buron nga ndërgjegjja kolektive e një populli në kohë të vështira. Që në rreshtat e parë, pjesëmarrësit e tubimit e bëjnë të qartë arsyen e pranisë së tyre në Bon, kryeqytetin e atëhershëm të Gjermanisë Perëndimore. Ata nuk janë mbledhur aty thjesht për të shprehur një mendim apo për të mbajtur një takim simbolik, prania e tyre është një dëshmi e gjallë e vendosmërisë, unitetit dhe përkushtimit ndaj fatit të popullit të tyre.

Në zemër të Evropës Perëndimore, larg trojeve shqiptare, por me mendjen dhe shpirtin të lidhur fort me Kosovën, ata ngrihen për të dëshmuar solidaritetin e tyre me popullin që po përballej me represionin dhe dhunën. Tubimi paraqitet si një akt ndërgjegjeje kombëtare, ku bashkatdhetarët e mërgatës bëhen zëri i atyre që brenda vendit jetonin nën shtetrrethim, nën presion dhe nën frikën e vazhdueshme të aparatit shtetëror jugosllav. Në mënyrë të veçantë, përkrahja u drejtohet inteligjencës dhe rinisë përparimtare shqiptare, të cilat shiheshin si bartëse të shpresës, dijes dhe aspiratave për liri. Ato konsideroheshin forca që po mbanin gjallë idealet e emancipimit kombëtar dhe shoqëror, pavarësisht goditjeve që vinin nga pushteti.

Por ky tubim nuk ishte vetëm një manifestim solidariteti. Ai ishte njëkohësisht një shpërthim revolte dhe indinjate kundër një realiteti që për shqiptarët e Kosovës kishte marrë përmasat e një tragjedie kolektive. Trakti rikujton se kishte kaluar një vit që nga shpallja e gjendjes së jashtëzakonshme dhe e masave të luftës, të vendosura ekskluzivisht mbi Kosovën shqiptare. Kjo periudhë përshkruhet jo vetëm si një masë administrative apo politike, por si një kohë e errët në të cilën liritë qytetare ishin zbehur, zëri i kundërshtimit ishte shtypur dhe një popull i tërë ishte vendosur nën mbikëqyrjen e vazhdueshme të forcave represive.

Në tekst ndihet qartë se autorët e traktit e përjetonin këtë situatë si një padrejtësi të madhe historike. Ata e shihnin Kosovën si një vend të rrethuar nga frika dhe nga mekanizmat e dhunës shtetërore, ndërsa përvjetori i shpalljes së gjendjes së jashtëzakonshme nuk paraqitej si një datë kalendarike, por si një plagë e hapur në kujtesën kolektive të shqiptarëve. Për ta, çdo ditë e kaluar nën ato masa ishte një kujtesë e mungesës së lirisë dhe e nevojës për rezistencë.

Një pjesë e rëndësishme e traktit i kushtohet edhe kritikës ndaj politikës së jashtme të Republikës Federale të Gjermanisë. Autorët shprehin zhgënjimin dhe pakënaqësinë e tyre të thellë ndaj qëndrimit të qeverisë gjermane, e cila, sipas tyre, vazhdonte të mbështeste ekonomikisht dhe politikisht pushtetin e Beogradit. Në perceptimin e tyre, kjo ndihmë nuk ishte një veprim neutral diplomatik apo ekonomik. Përkundrazi, ajo shihej si një mbështetje indirekte për një regjim që akuzohej për shtypje dhe dhunë ndaj popullit shqiptar.

Në gjuhën e traktit, kreditë, marrëveshjet ekonomike dhe format e tjera të bashkëpunimit nuk paraqiten si instrumente zhvillimi, por si mjete që ndihmonin në forcimin e një sistemi që konsiderohej represiv. Kështu, autori ngre një akuzë të rëndë morale: ai argumenton se çdo qeveri që financon dhe mbështet një pushtet që ushtron dhunë mbi popullin e vet, nuk mund të mbetet krejtësisht e pafajshme për pasojat e asaj dhune. Sipas këtij këndvështrimi, përgjegjësia nuk kufizohet vetëm te ai që kryen aktin e shtypjes, por shtrihet edhe te ata që, në mënyrë të drejtpërdrejtë apo të tërthortë, e bëjnë të mundur vazhdimin e saj.

Në tërësinë e tij, ky fragment i traktit është më shumë se një deklaratë politike. Ai është një dëshmi e ndjenjave të një kohe të trazuar, ku mërgata shqiptare përpiqej të bëhej zëri i një populli që ndjente se nuk dëgjohej mjaftueshëm në arenën ndërkombëtare. Nëpërmjet fjalëve të tij përshkohet dhimbja për padrejtësitë e përjetuara, krenaria për qëndresën e popullit dhe shpresa se solidariteti ndërkombëtar do të mund të ndryshonte rrjedhën e historisë. Teksti tingëllon si një thirrje që ngrihet nga largësia, por që mbart peshën e rëndë të kujtesës, të revoltës dhe të aspiratës së pandalshme për liri e dinjitet kombëtar.

Pas thirrjeve hyrëse drejtuar bashkatdhetarëve dhe revolucionarëve shqiptarë, trakti vazhdon me një ton të rëndë dhimbjeje dhe akuze, duke sjellë para lexuesit bilancin tragjik të një viti që kishte lënë gjurmë të thella në jetën e popullit shqiptar të Kosovës.

Autorët e traktit kujtojnë se kishte kaluar një vit i plotë që nga vendosja e gjendjes së jashtëzakonshme, një vit që në kujtesën e tyre nuk përfaqësonte thjesht një periudhë kohore, por një epokë vuajtjesh, represioni dhe frike të institucionalizuar. Për ta, ai vit ishte shndërruar në simbol të dhunës së ushtruar mbi një popull të tërë, një kohë kur arrestimet, gjyqet politike, dënimet e rënda dhe aktet e terrorit kishin hyrë në përditshmërinë e shqiptarëve. Sipas këndvështrimit të shprehur në trakt, shtypja nuk paraqitej më si veprim i izoluar i individëve apo strukturave të caktuara, por si pjesë e një sistemi të legalizuar përmes ligjeve dhe mekanizmave shtetërorë.

Në rrjedhën e argumentimit të tyre, autorët ndalen te bindja se ngjarjet e asaj periudhe kishin hedhur poshtë çdo maskë politike pas së cilës fshihej nacionalizmi agresiv serb. Sipas tyre, represioni i ushtruar ndaj shqiptarëve dëshmonte vazhdimësinë e ideve dhe praktikave të mëhershme shoviniste, të cilat tashmë nuk paraqiteshin me uniformat e dikurshme, por me petkun e institucioneve moderne shtetërore. Në këtë interpretim, historia shihej si një vazhdimësi e pandërprerë e përpjekjeve për dominim, ku format ndryshonin, por synimet mbeteshin të njëjta.

Trakti përshkruan me tone të forta zemërimi gjendjen në Kosovë, duke pohuar se pushteti në Beograd kishte ndërmarrë një fushatë të gjerë represive kundër rinisë, inteligjencës dhe shtresave më të ndërgjegjshme të popullsisë shqiptare. Në tekst pasqyrohet bindja se goditja ndaj studentëve, profesorëve, intelektualëve dhe veprimtarëve nuk ishte e rastësishme, por pjesë e një strategjie për të dobësuar potencialin shpirtëror dhe kombëtar të shqiptarëve. Pikërisht për këtë arsye, autori përdor gjuhë të mbushur me dhimbje dhe revoltë, duke paraqitur këto veprime si sulme kundër vetë ekzistencës së një populli.

Një vend të veçantë zë edhe shqetësimi për fatin e gruas shqiptare. Në diskursin e traktit, ajo paraqitet jo vetëm si viktimë e padrejtësive të kohës, por edhe si simbol i vazhdimësisë së jetës dhe identitetit kombëtar. Çdo dhunë e ushtruar ndaj saj interpretohet si një sulm ndaj së ardhmes së kombit, ndaj brezave që do të vinin dhe ndaj vetë trashëgimisë historike që shqiptarët përpiqeshin të ruanin.

Në pjesën përmbyllëse të këtij fragmenti, autori ndalet te nocioni i fashizmit. Për të, fashizmi nuk kufizohet vetëm te modelet klasike të njohura nga historia evropiane e shekullit XX. Ai argumenton se çdo sistem që përdor dhunën, terrorin, diskriminimin dhe shtypjen sistematike kundër një populli meriton të quhet fashist, pavarësisht emrit që i jep vetes apo formës ideologjike me të cilën përpiqet të paraqitet para botës. Sipas këtij këndvështrimi, thelbi i fashizmit nuk qëndron te emërtimi, por te veprat konkrete që cenojnë lirinë, dinjitetin dhe të drejtat themelore të njeriut.

Kështu, ky fragment i traktit shndërrohet në një akt akuze politike dhe morale. Ai nuk është vetëm një rrëfim për ngjarjet e një periudhe të caktuar historike, por edhe një pasqyrim i ndjenjave të frikës, dhimbjes, zemërimit dhe qëndresës që përshkonin një pjesë të shoqërisë shqiptare në atë kohë. Nëpërmjet gjuhës së tij të ngarkuar emocionalisht, ai përpiqet të zgjojë ndërgjegjen e lexuesit, të ruajë kujtesën e vuajtjeve dhe të forcojë bindjen se asnjë formë shtypjeje nuk mund të mbetet e përjetshme përballë vullnetit të një populli që kërkon liri dhe dinjitet.

Më tej, trakti ndalet te një nga ngjarjet që autorët e konsideronin si pikë kthese në historinë më të re të shqiptarëve të Kosovës. Me një ton të mbushur me krenari dhe emocion, ai kujton se kishte kaluar një vit e një muaj e gjysmë që nga demonstratat e 11 Marsit, një datë që në kujtesën kolektive të shumë shqiptarëve ishte shndërruar në simbol të zgjimit kombëtar dhe të sfidës së hapur ndaj padrejtësisë.

Sipas autorëve të traktit, ajo pranverë nuk ishte thjesht një periudhë protestash, por momenti kur durimi i grumbulluar ndër vite kishte arritur kufijtë e fundit. Ishte çasti kur një popull i lodhur nga pritja, nga premtimet e pambajtura dhe nga trajtimi i pabarabartë, vendosi të ngrejë zërin e tij. Në rrugët e qyteteve dolën studentë, punëtorë, intelektualë dhe qytetarë të zakonshëm, jo për të kërkuar privilegje, por për të artikuluar kërkesa që i konsideronin të drejta dhe legjitime. Demonstratat paraqiten si një manifestim paqësor i vullnetit popullor, si një thirrje për dinjitet, barazi dhe respektim të të drejtave themelore.

Në përshkrimin e traktit, ato ditë marrin pamjen e një pranvere shpirtërore, kur pas një heshtjeje të gjatë filloi të dëgjohej zëri i një populli që kërkonte të ishte zot i fatit të vet. Ai zë nuk kërkonte hakmarrje, por drejtësi, nuk kërkonte konflikt, por njohje të të drejtave të mohuara. Megjithatë, sipas autorëve, përgjigjja që erdhi nga Beogradi nuk ishte dialogu, as mirëkuptimi dhe as përpjekja për të dëgjuar shqetësimet e qytetarëve.

Përkundrazi, në vend të urave të komunikimit u ngritën muret e represionit. Në vend të fjalës u përdor forca, ndërsa ndaj kërkesave të demonstruesve u përgjigjën mekanizmat e shtetit dhe aparati i dhunës. Trakti e paraqet këtë reagim si një zgjedhje tragjike që jo vetëm thelloi konfliktin mes pushtetit dhe popullit shqiptar, por krijoi tensione që tejkalonin kufijtë e Kosovës dhe rrezikonin stabilitetin e mbarë rajonit ballkanik.

Por autori nënvizon se rezultatet nuk ishin ato që prisnin kundërshtarët e lëvizjes shqiptare. Në vend që represioni të thyente shpirtin e rezistencës, ai prodhoi efektin e kundërt. Sa më e madhe bëhej dhuna, aq më e fortë bëhej rezistenca. Sa më shumë shtoheshin përpjekjet për të mbjellë frikë, aq më tepër rritej bindja se liria nuk mund të arrihej pa qëndresë.

Në faqet e traktit, populli shqiptar paraqitet si një lis i lashtë që, sa herë goditet nga stuhitë, i ngul më thellë rrënjët në tokën e vet. Demonstratat dhe pasojat e tyre shihen si një proces ndërgjegjësimi kolektiv, në të cilin shqiptarët kuptuan se në lojë nuk ishin vetëm disa kërkesa politike apo ekonomike. Në sytë e tyre, në rrezik ishte vetë ekzistenca kombëtare, e drejta për të jetuar në tokën e të parëve dhe për të ruajtur identitetin e tyre.

Pikërisht për këtë arsye, rezistenca përshkruhet si një detyrë historike. Ajo nuk paraqitet si zgjedhje mes shumë alternativave, por si rruga e vetme që mund të çonte drejt fitoreve të ardhshme. Në bindjen e autorëve, çdo sakrificë që bëhej në emër të lirisë ishte pjesë e një procesi më të madh historik, i cili një ditë do të shpërblehej me realizimin e aspiratave kombëtare.

Trakti ndalet me admirim edhe te aftësia e popullit shqiptar për t’u bashkuar në çaste rreziku. Sipas tij, kjo ishte një cilësi që shumë kundërshtarë nuk e kishin kuptuar. Ata kishin llogaritur në përçarje, në lodhje dhe në dorëzim, por kishin nënvlerësuar forcën morale të një populli që në momentet vendimtare dinte të linte mënjanë dallimet dhe të mblidhej rreth idealeve të përbashkëta.

Në këtë rrëfim, kritika nuk drejtohet vetëm ndaj pushtetit. Ajo shtrihet edhe ndaj atyre që kishin humbur besimin te potenciali i popullit, ndaj skeptikëve, oportunistëve dhe njerëzve të luhatshëm që nuk besonin më në mundësinë e ndryshimit. Ngjarjet e pas demonstratave, sipas autorit, dëshmuan se ata kishin gabuar. Populli kishte treguar se zotëronte energji të pashtershme për të mbrojtur të drejtat e veta dhe se, përballë sfidave historike, mund të shndërrohej në një forcë të bashkuar e të pathyeshme.

Kështu, ky fragment i traktit nuk është vetëm një përshkrim i demonstratave dhe pasojave të tyre. Ai është një himn kushtuar qëndresës kolektive, një rrëfim për ringjalljen e besimit në vetvete dhe një dëshmi e bindjes së thellë se liria nuk fitohet nga popujt që presin, por nga ata që ngrihen, bashkohen dhe ecin përpara me guxim, pavarësisht stuhive që historia u vë përballë.

Ky trakt hapet me një thirrje të drejtpërdrejtë dhe mobilizuese: “Bashkatdhetarë, revolucionarë e demokratë të nderuar”, një formulim që synon të krijojë menjëherë ndjenjën e bashkësisë kombëtare dhe të përgjegjësisë së përbashkët historike. Në këtë hyrje shfaqet qartë ideja qendrore e diskursit politik shqiptar të gjysmës së dytë të shekullit XX: bindja se populli shqiptar, megjithëse i robëruar dhe i copëtuar ndër shekuj, nuk e ka humbur kurrë vullnetin për liri, pavarësi dhe dinjitet kombëtar.

Në rrjedhën e historisë së tij të gjatë, populli shqiptar paraqitet si një organizëm i gjallë që nuk është pajtuar kurrë me nënshtrimin. Edhe pse rrethanat politike, ushtarake dhe ndërkombëtare e detyruan të jetonte për periudha të gjata nën sundimin e huaj, ai nuk e pranoi robërinë si fat të pandryshueshëm. Përkundrazi, rezistenca e tij mori forma të ndryshme, duke u përshtatur me kushtet historike të çdo epoke. Kur rrethanat e lejonin, ajo shpërthente në kryengritje të armatosura, ndërsa në periudha të tjera shfaqej përmes qëndresës pasive, ruajtjes së identitetit kombëtar, kulturës, gjuhës dhe kujtesës historike. Ky transformim i formave të luftës është një dukuri e njohur në teorinë moderne të lëvizjeve çlirimtare, sipas së cilës kombet e shtypura alternojnë periudha të konfrontimit të hapur me periudha të grumbullimit të forcave, duke ruajtur vazhdimësinë e rezistencës edhe kur nuk janë në gjendje të zhvillojnë luftë të drejtpërdrejtë.

Në këtë kuptim, trakti e sheh historinë shqiptare si një zinxhir të pandërprerë përpjekjesh, ku çdo brez trashëgon amanetin e brezit pararendës. Edhe kur kryengritjet shtypeshin me dhunë, ato nuk konsiderohen humbje përfundimtare. Përkundrazi, ato shërbenin si shkolla të reja të ndërgjegjes kombëtare, ku lindnin luftëtarë të rinj, forcohej përvoja politike dhe mbillej shpresa për një ringritje të ardhshme. Kjo ide lidhet me konceptin sociologjik të “kujtesës kolektive rezistuese”, sipas të cilit sakrificat dhe përvojat e brezave të mëparshëm bëhen kapital moral për brezat që vijnë.

Autori ndalet veçanërisht te padrejtësitë historike që, sipas tij, iu bënë popullit shqiptar nga Fuqitë e Mëdha evropiane. Në një ton të ngarkuar emocionalisht, ai kujton se shqiptarët, pavarësisht sakrificave dhe kontributit të tyre në luftërat kundër Perandorisë Osmane, nuk u shpërblyen me njohjen e të drejtave kombëtare. Përkundrazi, sipas interpretimit të traktit, interesat imperialiste të fuqive ndërkombëtare dhe marrëveshjet me shtetet fqinje shoviniste çuan në copëtimin e trojeve shqiptare. Kjo përbën një nga temat më të rëndësishme të historiografisë shqiptare: raportin ndërmjet aspiratave kombëtare shqiptare dhe vendimeve të diplomacisë evropiane në fillim të shekullit XX.

Vijon