KUR VDES NDËRGJEGJJA, SHTETI MBETET PA SHPIRT

Nga Gjon Marku

ese

Drejtësia e munguar, morali i rrënuar dhe revolta e një qytetari që nuk pranon të heshtë
Thonë se kur një kombi i vdes ndërgjegjja, nis të vdesë edhe vetë: ngadalë, në heshtje, me dhimbje.
Nuk ka varrezë për ndërgjegjen. Nuk ka zile që lajmëron vdekjen e saj. Nuk ka flamur që ulet në gjysmë shtize. Ajo vdes pa zhurmë.

Vdes kur e padrejta bëhet e zakonshme. Kur vjedhja nuk të trondit më. Kur gënjeshtra përsëritet aq shumë sa nis të duket e vërtetë. Kur njeriu sheh një padrejtësi dhe kthen kokën. Kur qytetari thotë: “Ç’më duhet mua?” Kur i ndershmi fillon të ndihet budalla dhe i pandershmi fillon të ndihet i suksesshëm.
Atëherë nis vdekja.

Ndoshta pyetja më e rëndë që duhet t’i bëjmë sot vetes nuk është sa është pasuria e Shqipërisë, sa janë investimet, sa rrugë kemi ndërtuar apo sa ndërtesa janë ngritur, por:

Sa na ka mbetur nga ndërgjegjja?
Unë ende lutem. Ende shpresoj. Sepse ky vend nuk është një tokë pa histori. Është toka e Gjergj Kastriotit. Është toka që i dha botës Nënë Terezën. Është toka e atyre burrave e grave që e mbajtën gjallë dinjitetin shqiptar në kohë shumë më të vështira se kjo që jetojmë ne.

Prandaj them: Zoti e bekoftë Shqipërinë! Por lutja nuk mund të zëvendësojë drejtësinë. Shpresa nuk mund të justifikojë heshtjen. Dhe patriotizmi nuk mund të jetë dekor për të fshehur plagët e një shteti.

Një shtet nuk fillon të shembet kur prishet një rrugë. Shembet kur qytetari nuk beson më te drejtësia. Rruga mund të rindërtohet. Ura mund të rindërtohet. Një ndërtesë mund të rrëzohet e të ngrihet përsëri. Por besimi i humbur është shumë më i vështirë të rikthehet.

Çfarë ndodh me qytetarin që shkon në gjykatë dhe del prej saj me bindjen se nuk u dëgjua? Çfarë ndodh me atë që kërkon të drejtën e pronës dhe endet me vite nga një zyrë në tjetrën? Çfarë ndodh me atë që pret një vendim të drejtë dhe përballet me zvarritje, heshtje e procedura pa fund?

Ai nuk humbet vetëm një çështje. Humbet besimin te shteti. Dhe kur një qytetar humbet besimin te drejtësia, lind pyetja më e rrezikshme për një shoqëri:

Ku do ta kërkojë drejtësinë?
Nëse nuk e gjen te institucioni, ai do ta kërkojë në rrugë, në protesta, në media, në rrjetet sociale, në britma e zemërim. Prandaj drejtësia nuk është luks institucional. Është themeli mbi të cilin qëndron paqja sociale. Një shoqëri pa drejtësi jeton mbi një fuçi baruti.

Gjykata nuk është godina. Gjykata është besimi se e vërteta mund të dëgjohet. Drejtësia nuk është vula. Drejtësia është ndjenja se ligji është i njëjtë për të gjithë. Nëse i forti ka një derë tjetër, ndërsa i dobëti pret në korridor, ligji ka humbur kuptimin e tij. Nëse qytetari mendon se emri, pushteti, paratë apo lidhjet ndikojnë te drejtësia, problemi nuk është vetëm juridik. Është moral.

Sepse drejtësia e vonuar mund të bëhet padrejtësi. Drejtësia e selektuar është padrejtësi. Drejtësia që trembet nga pushteti është padrejtësi. Dhe drejtësia që nuk e mbron qytetarin është një emër bosh.

Ka një moment kur një shoqëri duhet të trembet: kur vjedhja nuk shkakton më habi. Kur njerëzit dëgjojnë për abuzime me paratë publike dhe thonë: “Edhe një tjetër!”

Ky “edhe një tjetër” është më i rrezikshëm se vetë skandali, sepse tregon se shoqëria është lodhur së habituri. Dhe një shoqëri që nuk habitet më nga e keqja ka nisur të bashkëjetojë me të.

Pasuria publike nuk është pasuri e ministrit. Nuk është e deputetit. Nuk është e drejtorit. Nuk është e partisë. Është pasuri e qytetarit. Çdo lek i marrë padrejtësisht nga shteti është, në një farë mënyre, një lek i marrë nga pensionisti, nga nxënësi, nga mjeku, nga mësuesi, nga i sëmuri, nga familja që mezi mbyll muajin. Prandaj korrupsioni nuk është krim pa viktimë. Viktima e tij është shoqëria.

Pushteti ka një sëmundje të vjetër: fillon të besojë se do të zgjasë përgjithmonë. Por pushteti kalon. Postet kalojnë. Qeveritë kalojnë. Partitë kalojnë. Emrat kalojnë. Ajo që mbetet është gjurma.

Një ditë secili do të pyetet jo sa makina kishte, sa zyra drejtoi apo sa njerëz emëroi. Do të pyetet:

Çfarë bëre me pushtetin që të besuam?
Ky është testi i vërtetë. Sepse pushteti nuk është pronë. Është amanet. Kush e përdor amanetin për interes personal, tradhton besimin publik.

Një nga plagët më të dhimbshme të shoqërisë shqiptare është humbja e besimit te merita. Një i ri studion. Diplomohet. Përgatitet. Punon. Pret. Pastaj sheh se një tjetër, ndoshta më pak i aftë por më i lidhur, hyn aty ku ai ka trokitur me vite. Çfarë i mbetet për të bërë? Të heshtë? Të protestojë? Të largohet?

Këtu fillon një nga shkaqet e mëdha të shpopullimit. Njerëzit nuk largohen vetëm sepse jashtë paguhen më mirë. Shpesh largohen sepse duan të jetojnë në një shoqëri ku puna ka vlerë, ligji ka peshë dhe aftësia nuk është pengesë për t’u ngritur.

Kur meritokracia vdes, rinia largohet. Kur rinia largohet, vendi plaket. Kur vendi plaket, ekonomia dobësohet. Dhe pastaj pyesim: pse po ikin shqiptarët? Ndoshta përgjigjja është shumë më afër sesa duam ta pranojmë.

Ka një Shqipëri tjetër që nuk shihet në ceremonitë zyrtare. Është Shqipëria e shtëpive të mbyllura, e fshatrave që boshatisen, e prindërve që presin telefonatat e fëmijëve nga Italia, Gjermania, Anglia, Amerika. E nënave që rrisin nipër e mbesa duke pritur kthimin e fëmijëve. E qyteteve ku gjithnjë e më shumë dritare mbeten të errëta.

Pse ikin? Sepse duan më shumë. Dhe kanë të drejtë të duan më shumë. Por shteti duhet të pyesë: çfarë po bëjmë që ata të duan të kthehen? Nëse i riu nuk gjen meritë, ikën. Nëse nuk gjen drejtësi, ikën. Nëse nuk gjen punë, ikën. Nëse nuk gjen shpresë, ikën. Dhe një ditë mund të mbetemi me rrugë të bukura, ndërtesa të reja dhe qytete bosh. Çfarë vlere ka një vend pa njerëzit e tij?

Nuk është turp të mos dish. Turp është të mos dish dhe të vendosësh për jetën e mijëra njerëzve pa kërkuar të mësosh. Shteti modern kërkon njerëz të përgatitur. Arsimi nuk është dekor. Diploma nuk është zbukurim. Shkenca nuk është luks.
Një vend që vendos njerëz të papërgatitur në pozicione ku kërkohet profesionalizëm nuk kursen, por paguan shumë më shtrenjtë. Paguan me gabime. Paguan me humbje. Paguan me emigrim. Paguan me varfëri. Paguan me humbjen e besimit. Dhe më e keqja: paguan me të ardhmen.

Çfarë kombi duam të ndërtojmë pa shkencëtarin? Çfarë shteti pa mësuesin? Çfarë shoqërie pa studiuesin? Nëse një vend i jep më shumë vlerë lidhjes sesa dijes, ai po ndërton jo një shtet të së ardhmes, por një administratë të së kaluarës.
Programet shkollore ngrenë po aq pyetje sa edhe çështjet e tjera. Kur lëndët e shkencës zënë një vend të vogël në orar krahas lëndëve të tjera, kjo nuk është thjesht çështje programi. Është pyetje për vizionin: çfarë duam të bëjmë me fëmijët tanë? T’i përgatisim për shekullin XXI apo t’i lëmë me një arsim që nuk i përgjigjet kohës? Një komb që nuk investon në mendjen e fëmijës investon në varfërinë e së ardhmes.

Nuk është vetëm korrupsioni financiar që duhet të na shqetësojë. Është edhe degradimi i standardit moral. Kur skandale që lidhen me zyrtarë publikë, materiale intime, video komprometuese apo sjellje të papërshtatshme pushtojnë hapësirën publike dhe rrjetet sociale, shoqëria përballet me një pyetje të vështirë:

Jeta private ka kufijtë e saj dhe askush nuk duhet të poshtërohet apo të bëhet objekt i një linçimi publik. Por kur bëhet fjalë për funksionin publik, duhet të ekzistojë edhe përgjegjësia publike. Zyra e shtetit nuk është dhomë personale. Është vendi ku qytetari pret shërbim, përgjegjësi dhe dinjitet. Shteti nuk mund të kërkojë moral nga qytetari nëse vetë pushteti nuk vendos standard moral për veten.

Një vend mund të ketë zgjedhje dhe përsëri të ketë frikë. Mund të ketë parlament dhe përsëri të ketë heshtje. Mund të ketë gazeta dhe përsëri qytetari të mos ndihet i lirë. Sepse liria nuk matet vetëm me atë që lejohet të thuhet, por edhe me atë që njeriu guxon të thotë.

A mundet qytetari të kritikojë? A mundet gazetari të hetojë? A mundet shkrimtari të shkruajë? A mundet punonjësi të denoncojë një abuzim pa frikë se do të humbasë vendin e punës? Nëse përgjigjja është “jo”, kemi një problem shumë më të madh se një konflikt politik. Kemi një problem me demokracinë.

Kritika nuk e dobëson shtetin. E dobëson heshtja përballë së keqes.
Ka një pamje që mund të duket e vogël, qesharake, madje absurde: një vezë e hedhur në drejtim të një politikani. Por ndonjëherë një vezë tregon më shumë për gjendjen e një shoqërie sesa një fjalim i gjatë parlamentar.

Nuk duhet të justifikojmë dhunën. As agresionin. As poshtërimin. Por duhet ta kuptojmë revoltën. Sepse kur qytetari nuk ka më ku të trokasë, zemërimi kërkon një shenjë. Dhe veza bëhet simbol: i të voglit përballë të madhit, i të pambrojturit përballë pushtetit, i atij që nuk ka kamera televizive, mikrofon parlamenti apo zyrë ministri.

Një vezë nuk rrëzon qeveri. Por tregon se diku poshtë sipërfaqes po zien një zemërim. Dhe pushteti duhet të ketë më shumë frikë nga një qytetar që humbet shpresën sesa nga një vezë.

Ligji duhet të jetë i verbër ndaj emrit, por jo ndaj drejtësisë. Nëse ligjet ndryshohen sipas interesit të pushtetit, nëse një normë juridike interpretohet ndryshe për njërin dhe ndryshe për tjetrin, qytetari nuk jeton më nën sundimin e ligjit. Jeton nën pasigurinë e pushtetit. Dhe ky është rrezik i madh.

Shteti modern nuk ndërtohet mbi pyetjen “Cilin njeh?”, por mbi pyetjen “Çfarë thotë ligji?”. Kjo është vija ndarëse mes shtetit dhe kaosit.

Nuk mjafton të thuash se shteti lufton krimin. Duhet parë si e lufton. A e lufton në rrënjë? A prek të fortin? A prek të lidhurin? A prek të pasurin? A prek të pushtetshmin? Apo ndonjëherë godet vetëm atë që nuk ka mbrojtje? Një shtet serioz nuk matet me numrin e deklaratave kundër krimit, por me faktin nëse qytetari beson se ligji do ta mbrojë. Krimi bëhet i fuqishëm kur qytetari bindet se shteti është më i dobët se ai.

Ndoshta përgjigjja nuk qëndron vetëm te politikanët. Ndoshta qëndron edhe te ne. Sepse çdo shoqëri prodhon, në një farë mase, pushtetin që toleron.

Kur shohim një padrejtësi dhe heshtim, kemi kontribuar në heshtje. Kur dimë për një abuzim dhe themi “nuk është puna ime”, e kemi ushqyer sistemin. Kur votojmë vetëm për interesin personal, kemi shitur një pjesë të së ardhmes. Kur pranojmë një vend pune për dikë që nuk e meriton, kemi vrarë meritokracinë. Kur i themi fëmijës “gjej një mik dhe futu në punë”, i kemi mësuar se lidhja vlen më shumë se aftësia.

Prandaj problemi nuk është vetëm në majë. Është edhe poshtë. Shteti jemi edhe ne. Dhe nëse duam një shtet më të mirë, duhet të fillojmë edhe nga vetja.

Ka një Shqipëri që duhet ta kujtojmë: Shqipërinë që nuk u përkul. Shqipërinë që i dha botës Gjergj Kastriotin dhe Nënë Terezën, dy emra të largët në kohë, por të lidhur nga një fjalë: dinjiteti.

Gjergj Kastrioti na kujton se liria nuk falet. Nënë Tereza na kujton se madhështia nuk matet me pushtetin, por me shërbimin ndaj tjetrit. Çfarë na mbetet neve nga këto dy trashëgimi? A do ta përdorim historinë vetëm për fjalime? Apo do ta kthejmë në përgjegjësi?

Nuk mund të thërrasim emrin e Gjergj Kastriotit dhe njëkohësisht të pranojmë nënshtrimin ndaj padrejtësisë. Nuk mund të përmendim Nënë Terezën dhe njëkohësisht të harrojmë njeriun e pambrojtur. Historia nuk është dekor. Është përgjegjësi.

A ka ende shpresë?

Po, ka.
Për sa kohë një njeri ngrihet dhe thotë: “Jo, kjo nuk është e drejtë.” Për sa kohë një gazetar heton. Për sa kohë një shkrimtar shkruan. Për sa kohë një gjykatës nuk e shet ndërgjegjen. Për sa kohë një mësues hyn në klasë me besimin se po ndërton të ardhmen. Për sa kohë një prind i mëson fëmijës të mos vjedhë. Për sa kohë një qytetar refuzon të blejë një të drejtë që i takon me ligj. Për sa kohë dikush proteston. Për sa kohë dikush nuk pranon të heshtë.
Atëherë Shqipëria nuk ka vdekur. Sepse ndërgjegjja e saj ende merr frymë.

Unë nuk dua një Shqipëri të përsosur. Dua një Shqipëri të drejtë.
Një Shqipëri ku ligji është më i fortë se lidhja. Ku merita është më e fortë se patronazhi. Ku dija është më e fortë se padija. Ku drejtësia është më e fortë se pushteti. Ku qytetari është më i rëndësishëm se karrigia.

Ku ministri e di se është shërbëtor i shtetit, jo pronar i tij. Ku deputeti e kupton se mandati është përgjegjësi. Ku gjyqtari nuk ka frikë nga pushteti. Ku prokurori nuk ka frikë nga i forti. Ku gazetari nuk ka frikë nga telefoni i një politikani. Ku mësuesi nuk ka nevojë për mik. Ku i riu nuk ka nevojë për patronazh. Ku qytetari nuk ka nevojë të paguajë për atë që i takon me ligj.

Kjo është Shqipëria për të cilën duhet të luftojmë. Jo me dhunë. Jo me urrejtje. Por me ndërgjegje, me fjalën, me votën, me ligjin, me dijen, me guximin për të thënë të vërtetën.

Një ditë, ndoshta pas shumë vitesh, fëmijët tanë do të na pyesin: “Çfarë bëtë kur e patë se gjërat nuk shkonin mirë?”
Çfarë do t’u themi? Se heshtëm? Se kishim frikë? Se nuk ishte puna jonë? Se të gjithë vidhnin dhe ne nuk mund të bënim asgjë? Se padrejtësia ishte bërë zakon dhe ne u mësuam me të?

Apo do t’u themi: “Ne folëm. Ne nuk pranuam të heshtnim. Ne kërkuam drejtësi. Ne mbrojtëm të vërtetën. Ne nuk e shitëm ndërgjegjen.”

Kjo është lufta e vërtetë e kohës sonë. Jo lufta për një karrige. Jo lufta për një post. Jo lufta për një tender. Por lufta për të mos humbur atë që na bën njerëz: ndërgjegjen.

Sepse mund të humbasim para dhe t’i fitojmë përsëri. Mund të humbasim pushtetin dhe ta fitojmë përsëri. Mund të humbasim një zgjedhje dhe të rikthehemi. Por nëse humbasim ndërgjegjen, nuk kemi më ku të kthehemi. Atëherë nuk do të na duhet as armik nga jashtë. Do të kemi filluar ta shkatërrojmë veten nga brenda.

Prandaj, sot më shumë se kurrë, duhet ta themi me zë të lartë:
Jo korrupsionit. Jo padrejtësisë. Jo patronazhizmit. Jo vjedhjes. Jo padijes në pushtet. Jo heshtjes. Jo frikës. Jo një Shqipërie ku i ndershmi ndihet i huaj dhe i pandershmi zot shtëpie.

Dhe mbi të gjitha:
Shqipëria ka nevojë për rrugë të reja, shkolla të reja, spitale të reja, institucione të reja. Por para të gjithave ka nevojë për diçka më të madhe: të rindërtojë ndërgjegjen e saj.

Dhe nëse një ditë kjo ndërgjegje zgjohet, do të ndodhë ajo që sot duket e pamundur. Qytetari nuk do të ketë më frikë nga shteti. Shteti do të ketë frikë të humbasë qytetarin. Ligji do të jetë më i fortë se pushteti. Drejtësia do të jetë më e fortë se paraja. Dija do të jetë më e fortë se padija. Dhe e vërteta do të jetë më e fortë se gënjeshtra.
Atëherë Shqipëria nuk do të ketë nevojë vetëm të kujtojë Gjergj Kastriotin dhe Nënë Terezën. Do të ketë filluar të jetë e denjë për ta.

Sepse kombet nuk vdesin kur varfërohen. Nuk vdesin kur rrëzohen. Nuk vdesin kur gabojnë. Kombet fillojnë të vdesin kur nuk u dhemb më e keqja.

Prandaj sot duhet të na dhembë. Duhet të na dhembë padrejtësia. Duhet të na dhembë vjedhja. Duhet të na dhembë largimi i rinisë. Duhet të na dhembë heshtja. Duhet të na dhembë morali i rrënuar. Duhet të na dhembë çdo qytetar që kërkon drejtësi dhe nuk e gjen.

Sepse vetëm ajo që na dhemb mund të na zgjojë. Dhe Shqipëria ende mund të zgjohet.
Për sa kohë ka shqiptarë që nuk pranojnë të vdesin shpirtërisht bashkë me të.