[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
«Historia njeh pak çaste kur një komb është gjykuar pa qenë i pranishëm në sallën ku merrej vendimi për fatin e tij. Për shqiptarët, Kongresi i Berlinit ishte një prej atyre çasteve.»
Më 13 korrik 1878, pas një muaji negociatash të zhvilluara në Berlin, përfaqësuesit e shtatë Fuqive të Mëdha nënshkruan traktatin që do të riformësonte hartën politike të Ballkanit. Për Gjermaninë, Britaninë e Madhe, Austro-Hungarinë, Rusinë, Francën, Italinë dhe Perandorinë Osmane, objektivi ishte rivendosja e ekuilibrit të fuqive në Evropën Juglindore pas Luftës Ruso-Turke të viteve 1877–1878. ¹
Për shqiptarët, megjithatë, ky nuk ishte një kongres paqeje. Ishte një kongres ku u vendos për tokat e tyre pa praninë e tyre.
Në sallat e Berlinit u diskutuan kufij, territore dhe interesa strategjike. Popujt u trajtuan si pjesë e një ekuacioni diplomatik, ndërsa shqiptarët, ndonëse përbënin një popullsi të dendur në një hapësirë të gjerë etnike, nuk patën as delegacion zyrtar, as të drejtë për të mbrojtur kërkesat e tyre. Memorandumet dhe peticionet që personalitete shqiptare u dërguan kancelarive evropiane mbetën pa ndikim në vendimmarrjen përfundimtare. ²
Ky përjashtim nuk ishte thjesht një mungesë formale. Ai pasqyronte mënyrën se si funksiononte diplomacia evropiane në fundin e shekullit XIX: interesat strategjike të fuqive dhe ekuilibri ndërmjet tyre kishin përparësi ndaj aspiratave kombëtare të popujve që nuk gëzonin mbështetje shtetërore. Në këtë kuptim, çështja shqiptare u la në hije, ndërsa territore të banuara nga shqiptarë u përfshinë në vendime që favorizonin zgjerimin territorial të shteteve fqinje ose rregullime të tjera rajonale. ³
Pasojat e këtyre vendimeve nuk mund të maten vetëm me ndryshimet në hartë. Ato ndikuan në jetën e mijëra banorëve të trevave të prekura, krijuan pasiguri politike, nxitën rezistencë lokale dhe përshpejtuan organizimin kombëtar shqiptar. Pikërisht si reagim ndaj këtij realiteti mori hov Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila u shndërrua në organizimin më të rëndësishëm politik të shqiptarëve në shekullin XIX. Ajo nuk lindi rastësisht; ishte përgjigjja ndaj bindjes se, nëse shqiptarët nuk organizoheshin vetë, askush nuk do t’i mbronte interesat e tyre në diplomacinë ndërkombëtare. ⁴
1. Kongresi i Berlinit dhe diplomacia e Fuqive të Mëdha
Për të kuptuar rëndësinë e Traktatit të Berlinit, duhet kuptuar situata ndërkombëtare në të cilën ai u krijua.
Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, Perandoria Osmane po përballej me një krizë të thellë politike dhe ushtarake. Dobësimi i saj kishte krijuar një boshllëk në Ballkan, ku fuqitë evropiane përpiqeshin të zgjeronin ndikimin e tyre. ⁵
Rusia e shihte Ballkanin si një zonë me rëndësi strategjike dhe kulturore, ndërsa Austro-Hungaria synonte të pengonte zgjerimin rus dhe të ruante interesat e saj në Evropën Juglindore. Britania e Madhe, nga ana tjetër, kërkonte të ruante ekuilibrin evropian dhe rrugët e saj strategjike drejt Lindjes.
Lufta Ruso-Turke e viteve 1877–1878 e ndryshoi ndjeshëm situatën politike. Pas fitores së Rusisë, Traktati i Shën Stefanit krijoi një realitet të ri në Ballkan, duke zgjeruar ndjeshëm ndikimin rus. Ky zhvillim shkaktoi shqetësim tek fuqitë e tjera evropiane, të cilat kërkuan rishikimin e marrëveshjes. ⁶
Kështu u mblodh Kongresi i Berlinit.
Por objektivi kryesor i fuqive të mëdha nuk ishte krijimi i një rendi të bazuar në vullnetin e popujve, por ruajtja e një ekuilibri ndërmjet tyre. Në këtë logjikë diplomatike, interesat strategjike shpesh u vendosën mbi realitetet etnike dhe kërkesat e komuniteteve lokale. ⁷
Pikërisht këtu qëndron një nga arsyet kryesore pse shqiptarët e përjetuan Traktatin e Berlinit si një padrejtësi historike: ata u prekën nga vendimet ndërkombëtare, por nuk morën pjesë në marrjen e tyre.
2. Një popull pa zë në tryezën ku ndahej fati i Ballkanit
Në vitin 1878, shqiptarët ishin një popull me identitet të dallueshëm gjuhësor, kulturor dhe historik, por pa një shtet të tyre dhe pa një përfaqësim të fuqishëm politik në arenën ndërkombëtare.
Kjo ishte një dobësi e madhe në një kohë kur kombet e Ballkanit po ndërtonin shtetet e tyre dhe po kërkonin zgjerim territorial.
Serbia, Mali i Zi dhe Greqia kishin tashmë projekte kombëtare dhe synime territoriale. Në këtë garë politike, trojet shqiptare u kthyen në një hapësirë të ekspozuar ndaj pretendimeve të ndryshme. ⁸
Për shqiptarët, sfida nuk ishte vetëm ruajtja e territoreve. Ishte edhe ruajtja e identitetit dhe e të drejtës për të qenë faktor politik në rajon.
Traktati i Berlinit tregoi një realitet të ashpër të shekullit XIX: një popull që nuk kishte institucione politike dhe zë diplomatik rrezikonte që fati i tij të përcaktohej nga të tjerët.
Kjo vetëdije do të bëhej një nga shtysat kryesore të organizimit kombëtar shqiptar.
3. Trojet shqiptare pas Berlinit: kur vendimet diplomatike prekën jetën e njerëzve
Traktati i Berlinit nuk mbeti vetëm një dokument diplomatik i nënshkruar nga kancelaritë evropiane. Pasojat e tij u ndjenë në terren, në jetën e përditshme të mijëra njerëzve që jetonin në territoret e prekura nga vendimet e Fuqive të Mëdha.
Në hartat diplomatike të kohës, territoret mund të shënoheshin me vija dhe ngjyra të reja. Por pas çdo vije kufitare që ndryshonte kishte fshatra, qytete, familje dhe komunitete me histori të gjatë. Për banorët vendas, një ndryshim administrimi nuk ishte thjesht një akt politik; ai sillte pasiguri për pronën, sigurinë, marrëdhëniet shoqërore dhe të ardhmen e tyre. ⁹
Pikërisht këtu qëndronte një nga problemet më të mëdha të diplomacisë së shekullit XIX: vendimet merreshin në qendrat e fuqive të mëdha, ndërsa pasojat përjetoheshin nga popullsitë lokale.
Për shqiptarët, kjo periudhë u shoqërua me ndjenjën e rrezikut të copëtimit territorial. Shumë prej trevave ku ata jetonin u kthyen në objekt të marrëveshjeve ndërkombëtare dhe të synimeve zgjeruese të shteteve fqinje.
Plava dhe Gucia: përplasja ndërmjet vendimit diplomatik dhe vullnetit të banorëve
Një nga çështjet më të rëndësishme pas Kongresit të Berlinit ishte ajo e Plavës dhe Gucisë. Sipas vendimeve të marra në Berlin, këto treva iu caktuan Malit të Zi si pjesë e zgjerimit të tij territorial. ¹⁰
Megjithatë, ky vendim hasi në kundërshtim të fortë nga banorët vendas dhe nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila sapo kishte filluar veprimtarinë e saj politike.
Për shqiptarët e Plavës dhe Gucisë, çështja nuk ishte vetëm se cila administratë do të qeveriste territorin. Ajo lidhej me vazhdimësinë e jetës së tyre në një hapësirë ku kishin krijuar lidhje familjare, ekonomike dhe shoqërore ndër breza.
Lidhja Shqiptare e Prizrenit e pa këtë çështje si një provë vendimtare. Ajo organizoi rezistencën dhe u përpoq t’u tregonte Fuqive të Mëdha se vendimet territoriale nuk mund të zbatoheshin pa marrë parasysh realitetin e popullsisë vendase. ¹¹
Përplasja në Plavë dhe Guci ishte një nga momentet e para kur shqiptarët u shfaqën si një faktor i organizuar politik dhe ushtarak.
Ajo tregoi se çështja shqiptare nuk mund të trajtohej më vetëm si një çështje lokale, por si një çështje me rëndësi për ekuilibrin politik të Ballkanit.
Ulqini: një qytet shqiptar në qendër të presionit ndërkombëtar
Pas kundërshtimit të fortë për Plavën dhe Gucinë, Fuqitë e Mëdha kërkuan një zgjidhje tjetër për zgjerimin territorial të Malit të Zi. Si kompensim u propozua kalimi i Ulqinit nën administrimin malazez.
Edhe ky vendim shkaktoi kundërshtim të madh nga shqiptarët. Ulqini nuk ishte vetëm një pikë strategjike në bregdetin Adriatik; ai ishte një qytet me histori të gjatë shqiptare, me rëndësi ekonomike, detare dhe kulturore. ¹²
Për diplomacinë evropiane, Ulqini ishte pjesë e një formule kompromisi ndërmjet fuqive. Për shqiptarët, ai përfaqësonte një qendër të rëndësishme të jetës së tyre kombëtare.
Rezistenca ndaj dorëzimit të Ulqinit ishte një tjetër dëshmi se shqiptarët nuk po e pranonin në heshtje ndryshimin e territoreve të tyre.
Megjithatë, presioni ndërkombëtar u bë gjithnjë e më i madh. Në vitin 1880, pas përplasjeve të shumta dhe ndërhyrjes së Perandorisë Osmane kundër forcave të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Ulqini iu dorëzua Malit të Zi. ¹³
Ky moment mbeti një nga kujtimet më të dhimbshme të periudhës së pas Berlinit, por njëkohësisht edhe një pikë e rëndësishme në formimin e vetëdijes politike shqiptare.
Sanxhaku i Nishit: ndryshimet territoriale dhe pasojat njerëzore
Një tjetër pasojë e rëndësishme e zhvillimeve të viteve 1877–1878 ishte kalimi i Sanxhakut të Nishit nën administrimin e Serbisë.
Në këtë zonë jetonte një popullsi e konsiderueshme shqiptare, e cila u përball me ndryshime të mëdha politike dhe shoqërore. Proceset e luftës dhe ndryshimit të administrimit sollën shpërngulje të shumë familjeve shqiptare drejt zonave të tjera, veçanërisht drejt Kosovës. ¹⁴
Këto lëvizje të popullsisë lanë gjurmë të thella në kujtesën historike shqiptare. Për shumë familje, humbja e vendbanimeve të tyre nënkuptonte humbjen e pronave, të rrjeteve shoqërore dhe të një pjese të historisë së tyre.
Shpërnguljet e kësaj periudhe tregojnë se ndryshimet kufitare nuk ishin vetëm çështje diplomatike. Ato kishin pasoja të drejtpërdrejta njerëzore.
Një plagë territoriale që u kthye në vetëdije kombëtare
Megjithëse vendimet e Berlinit sollën humbje dhe pasiguri për shumë shqiptarë, ato patën edhe një ndikim tjetër të rëndësishëm: forcuan idenë e bashkimit kombëtar.
Përvoja e Plavës, Gucisë, Ulqinit dhe viseve të tjera tregoi se shqiptarët kishin nevojë për një organizim të përbashkët politik.
Nuk mjaftonin më reagimet lokale; kërkohej një platformë kombëtare.
Kjo ishte arsyeja pse Lidhja Shqiptare e Prizrenit mori një rëndësi historike shumë më të madhe sesa një organizim i përkohshëm politik. Ajo u bë simbol i përpjekjes për të mbrojtur të drejtat kombëtare në një kohë kur vendimet e mëdha merreshin jashtë zërit të shqiptarëve.
4. Lidhja Shqiptare e Prizrenit: nga mbrojtja e trojeve te ideja e shtetit kombëtar
Nëse Traktati i Berlinit ishte një moment i krizës për shqiptarët, Lidhja Shqiptare e Prizrenit ishte përgjigjja më e rëndësishme politike ndaj kësaj krize. Ajo lindi nga një nevojë historike: nevoja që shqiptarët të mos mbeteshin më vetëm objekt i vendimeve të të tjerëve, por të shfaqeshin si një faktor i organizuar që mbronte interesat e veta.
Më 10 qershor 1878, në qytetin e Prizrenit u mblodhën përfaqësues nga shumë treva shqiptare për të krijuar një organizim të përbashkët politik. Ky kuvend u zhvillua në një moment jashtëzakonisht të ndjeshëm: pak javë pas vendimeve të Fuqive të Mëdha për të ndryshuar hartën e Ballkanit dhe pak para përfundimit të Kongresit të Berlinit. ¹⁵
Krijimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit shënoi një kthesë historike. Për herë të parë, përfaqësues të krahinave të ndryshme shqiptare u përpoqën të ndërtonin një qëndrim të përbashkët politik mbi çështjet që preknin të ardhmen e tyre.
Ajo nuk ishte thjesht një organizatë që synonte mbrojtjen e disa territoreve të rrezikuara. Ajo shënoi fillimin e një koncepti të ri: shqiptarët si një bashkësi kombëtare me interesa të përbashkëta politike, kulturore dhe territoriale.
Nga reagimi ndaj krizës te programi kombëtar
Në fillim, objektivi kryesor i Lidhjes ishte mbrojtja e trojeve shqiptare brenda Perandorisë Osmane dhe kundërshtimi i vendimeve që rrezikonin copëtimin e tyre.
Por shumë shpejt, veprimtaria e saj u zgjerua. Lidhja filloi të kërkonte një organizim më të përshtatshëm administrativ për territoret shqiptare, mbrojtjen e gjuhës dhe arsimit shqip, si dhe njohjen e veçantisë kombëtare shqiptare. ¹⁶
Kjo ishte një ndryshim i madh në mënyrën se si shqiptarët e shihnin të ardhmen e tyre politike.
Për shekuj me radhë, shqiptarët kishin jetuar brenda një perandorie shumëkombëshe, të ndarë në njësi administrative të ndryshme.
Përkatësitë fetare dhe krahinore shpesh kishin pasur rol të rëndësishëm në jetën shoqërore.
Lidhja e Prizrenit solli një ide të re: se mbi dallimet lokale ekzistonte një interes më i gjerë kombëtar që duhej mbrojtur.
Kjo ishte një sfidë e madhe për kohën, sepse kërkonte bashkimin e krahinave të ndryshme dhe krijimin e një ndjenje të përbashkët politike.
Diplomacia shqiptare përballë Fuqive të Mëdha
Një nga aspektet më të rëndësishme të veprimtarisë së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit ishte përpjekja për të përdorur edhe rrugën diplomatike.
Lidhja hartoi memorandume dhe dërgoi përfaqësi për t’u drejtuar Fuqive të Mëdha. Në këto kërkesa theksohej se territoret shqiptare nuk duhej të ndaheshin pa marrë parasysh vullnetin dhe përbërjen e popullsisë vendase. ¹⁷
Përfaqësuesit shqiptarë argumentonin se një ndarje e tillë do të krijonte paqëndrueshmëri të re në Ballkan dhe do të cenonte të drejtat e një populli që kishte një identitet të veçantë historik e kulturor.
Megjithatë, diplomacia evropiane e kohës nuk i dha përgjigjen që kërkonin shqiptarët. Për Fuqitë e Mëdha, stabiliteti i krijuar nga marrëveshjet ndërkombëtare dhe ekuilibri ndërmjet shteteve shpesh ishte më i rëndësishëm sesa kërkesat e popujve që nuk kishin shtet.
Ky zhgënjim e bëri Lidhjen të kuptonte se mbrojtja e interesave shqiptare kërkonte jo vetëm argumente diplomatike, por edhe organizim të brendshëm.
Përballja me Perandorinë Osmane dhe fundi i Lidhjes
Një nga paradokset më të mëdha të historisë së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit ishte fakti se ajo u krijua fillimisht për të mbrojtur territoret shqiptare brenda Perandorisë Osmane, por më vonë u përball pikërisht me administratën osmane.
Në fillimet e saj, disa drejtues të Lidhjes shpresonin se Perandoria Osmane do të pranonte një formë autonomie administrative për territoret shqiptare. Por ndërsa Lidhja forcohej dhe kërkesat e saj bëheshin më të qarta, marrëdhëniet me Stambollin u përkeqësuan. ¹⁸
Në vitin 1881, Perandoria Osmane ndërhyri ushtarakisht dhe e shpërndau Lidhjen Shqiptare të Prizrenit.
Megjithëse organizimi politik u shtyp, ideja që ajo kishte krijuar nuk u zhduk. Përkundrazi, ajo mbeti një pikë referimi për brezat e ardhshëm të lëvizjes kombëtare shqiptare.
Trashëgimia historike e Lidhjes së Prizrenit
Rëndësia e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit nuk matet vetëm me vitet e ekzistencës së saj. Ajo matet me ndikimin që pati në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare.
Ajo tregoi se shqiptarët mund të organizoheshin përtej ndarjeve krahinore dhe fetare dhe se mund të artikulonin një program politik të përbashkët.
Nga kjo pikëpamje, Lidhja ishte një urë ndërmjet krizës së vitit 1878 dhe krijimit të shtetit shqiptar në vitin 1912.
Ajo lindi nga një moment rreziku, por u shndërrua në një nga themelet e historisë politike shqiptare.
5. Nga Berlini 1878 te Londra 1913: rruga e gjatë drejt shtetit shqiptar dhe kufijtë e përcaktuar nga diplomacia evropiane
Traktati i Berlinit nuk e mbylli çështjen shqiptare. Përkundrazi, ai hapi një periudhë të re historike në të cilën shqiptarët do të përballeshin me sfida të shumta politike, diplomatike dhe territoriale.
Viti 1878 tregoi dobësinë e një populli që kishte një identitet të dallueshëm, por ende nuk kishte një shtet të organizuar që të mbronte interesat e tij në arenën ndërkombëtare. Për këtë arsye, dekadat që pasuan u shndërruan në një periudhë të gjatë përpjekjesh për ndërgjegjësim kombëtar, zhvillim kulturor dhe organizim politik. ¹⁹
Pas shpërndarjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, ideja kombëtare shqiptare nuk u zhduk. Përkundrazi, ajo u përhap përmes veprimtarisë së rilindësve, përmes shkrimeve në gjuhën shqipe, përpjekjeve për hapjen e shkollave dhe përmes kërkesës për njohjen e shqiptarëve si një komb me të drejta politike.
Në këtë periudhë, kultura u kthye në një formë të rezistencës kombëtare. Gjuha shqipe, arsimi dhe letërsia u panë jo vetëm si mjete të zhvillimit shoqëror, por edhe si themele të ruajtjes së identitetit. ²⁰
Rilindja Kombëtare Shqiptare: ndërtimi i një ideje politike
Lëvizja Kombëtare Shqiptare e fundit të shekullit XIX nuk ishte vetëm një përpjekje për mbrojtjen e territoreve. Ajo ishte edhe një përpjekje për të ndërtuar një ide të përbashkët kombëtare.
Rilindësit shqiptarë punuan për të kapërcyer ndarjet krahinore dhe fetare dhe për të krijuar bindjen se shqiptarët, pavarësisht dallimeve të tyre, kishin një histori, gjuhë dhe të ardhme të përbashkët.
Kjo punë ishte jashtëzakonisht e rëndësishme, sepse në Evropën e shekullit XIX ideja e kombit po bëhej baza kryesore mbi të cilën ndërtoheshin shtetet e reja.
Përvoja e Berlinit kishte treguar se pa një identitet politik të artikuluar, një popull rrezikonte të mos kishte zë në vendimet ndërkombëtare.
Luftërat Ballkanike dhe rikthimi i çështjes shqiptare në diplomacinë evropiane
Në fillim të shekullit XX, situata në Ballkan u bë edhe më e paqëndrueshme. Dobësimi i mëtejshëm i Perandorisë Osmane krijoi një garë të re ndërmjet shteteve ballkanike për territoret e saj evropiane.
Në vitet 1912–1913 shpërthyen Luftërat Ballkanike, të cilat sollën ndryshime të mëdha politike në rajon. Për shqiptarët, kjo ishte një periudhë vendimtare: ose çështja shqiptare do të gjente një zgjidhje politike, ose territoret shqiptare rrezikonin të ndaheshin ndërmjet shteteve fqinje. ²¹
Në këtë situatë, më 28 Nëntor 1912, në Vlorë u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Ishte një akt historik që përmblidhte dekada përpjekjesh të nisura që nga kriza e vitit 1878.
Shpallja e pavarësisë nuk ishte vetëm një deklaratë politike. Ajo ishte rezultat i një procesi të gjatë historik ku përvoja e Berlinit, veprimtaria e Lidhjes së Prizrenit dhe puna e Rilindjes Kombëtare kishin luajtur një rol të rëndësishëm.
Konferenca e Londrës 1913: shteti i ri dhe kufijtë e diskutueshëm
Pas shpalljes së pavarësisë, fati i Shqipërisë u diskutua përsëri në tryezat diplomatike evropiane. Konferenca e Ambasadorëve në Londër u mblodh për të përcaktuar rendin e ri politik në Ballkan pas Luftërave Ballkanike.
Fuqitë e Mëdha njohën krijimin e shtetit shqiptar, por përcaktimi i kufijve të tij mbeti një çështje e ndërlikuar. Vendimet e marra lanë jashtë shtetit të ri shumë territore me popullsi shqiptare. ²²
Ky realitet krijoi një ndjenjë të vazhdimësisë historike me vitin 1878. Në të dyja rastet, shqiptarët u përballën me faktin se fati i territoreve të tyre përcaktohej në një masë të madhe nga vendimet e fuqive ndërkombëtare.
Megjithatë, ndryshimi thelbësor ishte se në vitin 1913 shqiptarët tashmë kishin një shtet të tyre dhe një subjekt politik të njohur ndërkombëtarisht.
Nga një popull pa zë te një shtet në hartën e Evropës
Kur shihet periudha nga Berlini 1878 deri te Londra 1913, ajo paraqet një rrugëtim historik të jashtëzakonshëm.
Në vitin 1878, shqiptarët u përballën me rrezikun e vendimeve të marra pa praninë e tyre. Në vitin 1912–1913, ata arritën të krijojnë një shtet të pavarur, edhe pse me kufij që mbetën të debatueshëm.
Kjo periudhë dëshmon se shteti shqiptar nuk lindi nga një ngjarje e vetme, por nga një proces i gjatë historik i ndërtuar mbi sakrifica, organizim politik dhe përpjekje kulturore.
Traktati i Berlinit ishte një nga momentet më të vështira të këtij procesi, por njëkohësisht ishte edhe një nga faktorët që e përshpejtuan ndërgjegjësimin kombëtar shqiptar.
6. Trashëgimia e Berlinit: kujtesa historike, drejtësia dhe vendi i shqiptarëve në Evropën moderne
Ngjarjet historike nuk përfundojnë në momentin kur nënshkruhen dokumentet diplomatike. Shpesh, pasojat e tyre vazhdojnë të ndikojnë te brezat që vijnë më pas. Për shqiptarët, Traktati i Berlinit i vitit 1878 është një nga ato momente që vazhdon të mbetet i pranishëm në kujtesën historike, jo vetëm për vendimet që u morën atëherë, por edhe për ndikimin që ato patën në zhvillimet e mëvonshme politike të Ballkanit.
Berlini ishte një dëshmi e një epoke kur fatet e popujve shpesh përcaktoheshin nga fuqitë e mëdha, në bazë të interesave strategjike dhe ekuilibrave ndërkombëtarë. Në këtë proces, popujt që nuk kishin shtet dhe përfaqësim të fuqishëm diplomatik ishin veçanërisht të cenueshëm. ²³
Për shqiptarët, kjo periudhë përfaqëson një përvojë të dyfishtë historike: nga njëra anë, humbje territoriale dhe pasiguri politike; nga ana tjetër, lindjen e një vetëdijeje të re kombëtare që do të ndryshonte rrjedhën e historisë.
Berlini si kujtesë e një padrejtësie historike dhe një mësim politik
Vendimet e Kongresit të Berlinit treguan se një hartë politike mund të ndryshojë shumë më shpejt sesa mund të ndryshojë jeta e njerëzve që jetojnë në ato territore.
Për banorët e trevave shqiptare të prekura nga këto vendime, kufijtë e rinj nuk ishin vetëm çështje diplomacie. Ata prekën familje, ekonomi, marrëdhënie shoqërore dhe identitete të formuara ndër shekuj.
Pikërisht për këtë arsye, kujtesa historike shqiptare e ka ruajtur
Traktatin e Berlinit si një simbol të një periudhe kur zëri i shqiptarëve ishte i dobët në arenën ndërkombëtare.
Por historia nuk duhet parë vetëm përmes dhimbjes. Ajo duhet parë edhe përmes mësimeve që lë.
Përvoja e vitit 1878 i tregoi shqiptarëve se mbrojtja e interesave kombëtare kërkonte organizim, arsim, kulturë dhe diplomaci. Nga kjo vetëdije lindi Lidhja Shqiptare e Prizrenit, u zhvillua Rilindja Kombëtare dhe u përgatit rruga drejt pavarësisë.
Nga një krizë historike te ndërtimi i një shteti
Një nga paradokset më të mëdha të historisë së Traktatit të Berlinit është se një marrëveshje që për shumë shqiptarë u përjetua si kërcënim, njëkohësisht u bë një nga shtysat kryesore të organizimit kombëtar.
Kriza e krijuar nga vendimet territoriale solli një reagim politik. Shqiptarët kuptuan se pa një zë të organizuar, pa institucione dhe pa një projekt kombëtar, e ardhmja e tyre do të mbetej e varur nga vendimet e të tjerëve.
Ky proces nuk ishte i shpejtë dhe as i lehtë. Ai kërkoi dekada përpjekjesh, sakrificash dhe pune nga shumë figura politike e kulturore.
Nga ideja e mbrojtjes së trojeve në vitin 1878 u kalua gradualisht te ideja e shtetit shqiptar në vitin 1912.
Ky ishte një nga transformimet më të rëndësishme në historinë moderne shqiptare.
Një reflektim për të ardhmen
Sot, më shumë se një shekull pas Traktatit të Berlinit, kujtimi i kësaj ngjarjeje mbetet një mundësi për të reflektuar mbi rëndësinë e drejtësisë historike dhe të përgjegjësisë ndërkombëtare.
Historia e Ballkanit tregon se vendimet e marra pa marrë parasysh realitetet shoqërore dhe identitetet e popujve shpesh krijojnë pasoja që zgjasin për breza.
Prandaj, studimi i Berlinit nuk është vetëm një kthim te e kaluara. Ai është edhe një mësim për të tashmen: paqja e qëndrueshme ndërtohet kur diplomacia bashkohet me respektin për të drejtat, dinjitetin dhe zërin e komuniteteve të prekura.
Përfundim
Më 13 korrik 1878, në Berlin u nënshkrua një traktat që ndryshoi ekuilibrat politike të Ballkanit. Për shqiptarët, ai shënoi një periudhë të vështirë, ku shumë prej territoreve të tyre u bënë pjesë e vendimeve të marra nga të tjerët.
Por historia e shqiptarëve pas Berlinit nuk është vetëm histori e humbjeve.
Është historia e një populli që nga një moment pasigurie ndërtoi një vetëdije të re kombëtare. Është historia e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e Rilindjes Kombëtare dhe e përpjekjes së gjatë që çoi drejt shpalljes së Pavarësisë.
Traktati i Berlinit mbetet një kujtesë se kufijtë mund të vizatohen nga diplomatë dhe fuqitë e mëdha, por identiteti, kujtesa dhe vullneti i një populli nuk zhduken nga një vendim i marrë në një tryezë diplomatike.
Ai mbetet një kapitull i rëndësishëm i historisë shqiptare dhe një dëshmi se kërkimi për dinjitet, përfaqësim dhe drejtësi historike është një proces që vazhdon përtej brezave.
Fusnotat:
1. Teksti i Traktatit të Berlinit (13 korrik 1878), në dokumentet diplomatike të kohës, përfshirë botimet zyrtare të marrëdhënieve ndërkombëtare si Foreign Relations of the United States, 1878. Dokumenti përmban aktet e marrëveshjes së nënshkruar nga Fuqitë e Mëdha pas Luftës Ruso-Turke.
2. Memorandum to Lord Beaconsfield (1878), dokument diplomatik shqiptar drejtuar qeverisë britanike dhe Fuqive të Mëdha gjatë Kongresit të Berlinit, ku paraqiteshin kërkesat dhe shqetësimet shqiptare për mbrojtjen e territoreve të tyre.
3. Dëfrim Gashi, “Kongresi i Berlinit dhe Tokat Shqiptare”, Gjurmime Albanologjike, Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2014. Studim mbi ndikimin e vendimeve të Kongresit të Berlinit në territoret shqiptare dhe në çështjen kombëtare shqiptare.
4. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967. Vepër themelore mbi zhvillimin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe rolin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit pas krizës së vitit 1878.
5. Nicolae Iorga, Geschichte des Osmanischen Reiches, studime mbi krizën e Perandorisë Osmane dhe ndikimin e saj në ekuilibrat ballkanikë gjatë shekullit XIX.
6. Traktati i Shën Stefanit (3 mars 1878) dhe dokumentet diplomatike që lidhen me rishikimin e tij në Kongresin e Berlinit. Marrëveshja shërbeu si pikënisje për riorganizimin diplomatik evropian të vitit 1878.
7. Henry Kissinger, Diplomacy, Simon & Schuster, 1994. Përdoret për analizën e konceptit të ekuilibrit të fuqive në diplomacinë evropiane.
8. Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History, I.B. Tauris, 1995. Trajton zhvillimin e çështjes kombëtare shqiptare dhe marrëdhëniet me shtetet fqinje në fundin e shekullit XIX.
9. Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998. Analizon ndryshimet territoriale, administrimin dhe pasojat shoqërore të zhvillimeve në territoret shqiptare gjatë kësaj periudhe.
10. Traktati i Berlinit, neni që lidhet me zgjerimin territorial të Malit të Zi dhe çështjen e territoreve të caktuara pas Luftës Ruso-Turke. Dokumentet e Kongresit të Berlinit, 1878.
11. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967. Trajtim i hollësishëm i rolit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë.
12. Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Analizon çështjen e Ulqinit dhe përpjekjet politike e ushtarake të Lidhjes.
13. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, I.B. Tauris, 2006. Përshkrim i marrëdhënieve ndërmjet Perandorisë Osmane, Lidhjes së Prizrenit dhe krizës së Ulqinit.
14. Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998. Studim mbi ndryshimet demografike dhe shpërnguljet e popullsive shqiptare pas luftërave ruso-osmane dhe serbo-osmane.
15. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëllimi II, Tiranë. Kapitulli mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe zhvillimet politike të vitit 1878.
16. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967. Analizë mbi kalimin e Lidhjes nga një organizim mbrojtës territorial në një lëvizje me kërkesa kombëtare.
17. Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History, I.B. Tauris, 1995. Përshkrim i memorandumeve shqiptare dhe përpjekjeve diplomatike përpara Fuqive të Mëdha.
18. George Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913, I.B. Tauris, 2006. Trajtim i marrëdhënieve ndërmjet Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe administratës osmane deri në shpërndarjen e saj më 1881.
19. Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967. Trajton zhvillimin e lëvizjes kombëtare shqiptare pas Kongresit të Berlinit dhe procesin e formimit të vetëdijes kombëtare.
20. Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, 2010. Përmbledhje mbi Rilindjen Kombëtare Shqiptare, zhvillimin e gjuhës shqipe, arsimit dhe kulturës kombëtare.
21. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëllimi III, Tiranë. Trajtim i Luftërave Ballkanike, shpalljes së pavarësisë dhe zhvillimeve politike të viteve 1912–1913.
22. Margaret MacMillan, The Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War, John Murray, 2001 (për analizën e diplomacisë së fuqive të mëdha dhe vazhdimësinë e praktikave diplomatike evropiane); si dhe dokumentet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër, 1913.
23. Eric Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality, Cambridge University Press, 1990. Analizë mbi formimin e kombeve moderne dhe rolin e institucioneve politike në krijimin e identiteteve kombëtare.
