[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Dr. Roselino Petrotta – një jetë në shërbim të kombit shqiptar
Në mesin e shkrimeve që gazeta “Besa” u kushtonte personaliteteve të shquara të botës shqiptare, një vend të posaçëm zinte edhe artikulli përkujtimor “U rrxua nji shtyllë Arbënore”, me autor Gjon Gjomarkaj, kushtuar vdekjes së intelektualit dhe veprimtarit të njohur arbëresh Dr. Roselino Petrotta. Që në titull, autori përdorte një metaforë të fuqishme: largimi i Petrottës nga jeta nuk paraqitej thjesht si humbja e një individi, por si rrëzimi i një “shtylle” të botës arbëreshe[1], të një figure që për një kohë të gjatë kishte mbajtur mbi vete një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve të Italisë.
Sipas shkrimit, Dr. Roselino Petrotta kishte ndërruar jetë më 1 gusht 1969, duke lënë pas një veprimtari të gjatë të lidhur ngushtë me çështjen shqiptare. Për Gjon Gjomarkajn, Petrotta përfaqësonte një nga figurat më të shquara të arbëreshëve të Italisë, jo vetëm për shkak të formimit dhe personalitetit të tij intelektual, por sidomos për përkushtimin me të cilin kishte punuar për ruajtjen e vetëdijes kombëtare dhe të lidhjeve ndërmjet arbëreshëve dhe shqiptarëve të trojeve të prejardhjes[2].
Përcaktimi i tij si “shtylla më e shquar e arbëreshëve të Italisë” duhet kuptuar brenda tonit përkujtimor të shkrimit. Gjomarkaj nuk synonte vetëm të njoftonte për vdekjen e Petrottës; ai kërkonte të ndërtonte portretin e një njeriu, jeta e të cilit ishte identifikuar me shërbimin ndaj bashkësisë. Përmes kësaj figure simbolike, humbja individuale merrte përmasa kolektive: me vdekjen e tij, sipas autorit, bota arbëreshe kishte humbur një prej mbështetësve të saj më të rëndësishëm.
Figura e Petrottës bëhet edhe më domethënëse kur vendoset në kontekstin e historisë shumë shekullore të arbëreshëve të Italisë. Prejardhja e tij lidhej me ato bashkësi shqiptare që, gjatë valëve të migrimit drejt Italisë, sidomos në fundin e Mesjetës dhe në shekujt pasues, u vendosën në pjesë të ndryshme të Italisë Jugore dhe të Sicilisë. Largimi nga trojet shqiptare nuk solli domosdoshmërisht humbjen e identitetit. Përkundrazi, në shumë prej këtyre vendbanimeve u ruajtën për shekuj gjuha, zakonet, traditat dhe kujtesa e prejardhjes shqiptare.
Pikërisht kjo vazhdimësi historike përbënte një nga elementet më mbresëlënëse të identitetit arbëresh. Pesë shekuj larg hapësirës së prejardhjes nuk kishin qenë të mjaftueshëm për ta zhdukur kujtesën e rrënjëve shqiptare. Brezat kishin ndryshuar, kufijtë politikë ishin transformuar dhe vetë shoqëria italiane kishte kaluar nëpër procese të thella historike, por në shumë bashkësi arbëreshe kishte mbijetuar ndjenja e një përkatësie të veçantë kulturore dhe historike[3].
Roselino Petrotta[4] ishte trashëgimtar i kësaj bote. Në këtë kuptim, prejardhja e tij shqiptare nuk përbënte thjesht një fakt të largët gjenealogjik. Ajo ishte pjesë e një identiteti kulturor të transmetuar nga një brez në tjetrin, i cili në rastin e intelektualëve arbëreshë shpesh shndërrohej në angazhim të vetëdijshëm për gjuhën, kulturën dhe çështjet shqiptare.
Kjo e bënte figurën e Petrottës pjesë të një tradite shumë më të gjerë të intelektualëve arbëreshë, të cilët në periudha të ndryshme historike kishin luajtur një rol të rëndësishëm në kulturën shqiptare. Komunitetet arbëreshe nuk kishin qenë vetëm ruajtëse pasive të kujtesës së prejardhjes; prej tyre kishin dalë klerikë, shkrimtarë, studiues dhe veprimtarë që kishin kontribuar në zhvillimin e gjuhës, letërsisë dhe vetëdijes kombëtare shqiptare.
Në këtë traditë, lidhja me Shqipërinë nuk ndërtohej vetëm mbi nostalgjinë për një atdhe të largët. Për shumë intelektualë arbëreshë ajo u shndërrua në veprimtari konkrete kulturore dhe politike. Çështjet që preknin shqiptarët ndiqeshin me interes, ndërsa kontaktet ndërmjet kolonive arbëreshe dhe qarqeve intelektuale shqiptare krijonin ura të vazhdueshme komunikimi përtej Adriatikut.
Pikërisht për këtë arsye, kur Gjon Gjomarkaj e paraqiste Petrottën si një figurë që kishte jetuar në shërbim të kombit shqiptar, ai e vendoste atë brenda kësaj tradite historike të ndërmjetësimit arbëresh-shqiptar. Petrotta nuk shihej vetëm si pjesëtar i një pakice historike në Itali, por si një intelektual që e konsideronte trashëgiminë shqiptare pjesë të përgjegjësisë së tij publike.
Vetë titulli “U rrxua nji shtyllë Arbënore” bart në këtë drejtim një simbolikë të shumëfishtë. “Shtylla” është ajo që mban një ndërtesë, i jep qëndrueshmëri dhe e pengon të shembet. Duke e përdorur këtë figurë për Petrottën, autori sugjeronte se personalitete të tilla kishin një funksion të ngjashëm në jetën e një komuniteti: ruanin kujtesën, krijonin lidhje ndërmjet brezave dhe mbronin vazhdimësinë e identitetit.
Edhe përdorimi i fjalës “Arbënore” është domethënës. Ai e vendoste figurën e Petrottës brenda një vazhdimësie historike shqiptare që shkonte shumë më larg sesa realiteti politik i shekullit XX. Në këtë gjuhë përkujtimore, arbëreshët paraqiteshin si bartës të një trashëgimie të hershme shqiptare, e cila kishte mbijetuar përtej Adriatikut pavarësisht kalimit të shekujve.
Prandaj, vdekja e Petrottës më 1969 mund të perceptohej nga qarqet e mërgatës edhe si humbja e një ure ndërmjet dy brigjeve të botës shqiptare. Arbëreshët kishin jetuar prej shekujsh brenda realitetit italian, por përmes figurave të tyre intelektuale vazhdonin të ruanin marrëdhënie shpirtërore, kulturore dhe politike me shqiptarët në Ballkan dhe me diasporën më të re shqiptare.
Kjo shpjegon edhe përse një gazetë si “Besa” e Stambollit i kushtonte hapësirë vdekjes së një personaliteti arbëresh në Itali. Për redaksinë, gjeografia nuk e kufizonte përkatësinë kombëtare. Ashtu siç gazeta ndiqte veprimtarinë e shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara, Evropë apo Turqi, ajo përfshinte në të njëjtën hapësirë simbolike edhe komunitetet arbëreshe, megjithëse ato ishin formuar nga migrime shumë më të hershme.
Në këtë mënyrë, faqet e “Besës” ndërtonin një hartë të gjerë të botës shqiptare, ku Shqipëria, Kosova, mërgata politike dhe arbëreshët e Italisë paraqiteshin si pjesë të një historie dhe kujtese të përbashkët. Personalitetet që punonin për ruajtjen e këtyre lidhjeve merrnin për këtë arsye një vlerësim të veçantë.
Shkrimi i Gjomarkajt kishte njëkohësisht karakter nekrologjik, historik dhe kombëtar. Ai nisej nga vdekja e një njeriu, por përmes jetës së tij rikthente vëmendjen te një histori shumë më e gjatë: shpërngulja e shqiptarëve drejt Italisë, mbijetesa e identitetit arbëresh dhe roli i intelektualëve në ruajtjen e lidhjes me botën shqiptare.
Në këtë perspektivë, pohimi se të parët e Petrottës ishin larguar nga Shqipëria rreth pesë shekuj më parë[5] kishte një funksion të qartë simbolik. Distanca kohore përdorej për ta bërë edhe më të fuqishëm argumentin e vazhdimësisë. Pas kaq shumë brezash, një pasardhës i atyre të mërguarve vazhdonte të identifikohej me prejardhjen shqiptare dhe t’i kushtonte një pjesë të rëndësishme të jetës së tij çështjeve që lidheshin me shqiptarët.
Kjo është një nga karakteristikat më interesante të historisë arbëreshe: mërgimi nuk përfundoi domosdoshmërisht me asimilimin e menjëhershëm, por në shumë vendbanime prodhoi një identitet të qëndrueshëm që arriti të mbijetonte për shekuj. Gjuha, riti fetar, traditat, këngët dhe kujtesa historike shërbyen si mekanizma të ruajtjes së kësaj veçantie.
Por ruajtja e identitetit nuk ishte një proces automatik. Ajo kërkonte institucione dhe, mbi të gjitha, personalitete që e shndërronin trashëgiminë në veprimtari kulturore. Pikërisht këtu duhet kërkuar kuptimi i metaforës së “shtyllës”. Për Gjomarkajn, Petrotta ishte një nga ata njerëz që nuk mjaftoheshin vetëm me vetëdijen e prejardhjes, por punonin aktivisht që ajo të mos humbiste[6].
Në të njëjtën kohë, jeta e Petrottës, siç paralajmëron edhe fragmenti i shkrimit, duket se kishte kaluar nëpër rrethana dhe kthesa të shumta historike. Formulimi se “rastësitë në jetën e tij nuk kishin të ndalur” e hap rrëfimin drejt një biografie që nuk zhvillohej në mënyrë lineare, por ndërthurej me ngjarjet e mëdha politike dhe kombëtare të kohës.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse brezi i Petrottës jetoi në një periudhë kur historia shqiptare dhe ajo evropiane kaluan nëpër transformime të mëdha. Çështja shqiptare, marrëdhëniet shqiptaro-italiane, luftërat, ndryshimet politike dhe përplasjet ideologjike të shekullit XX krijuan një mjedis në të cilin veprimtaria e intelektualëve arbëreshë merrte shpesh edhe dimension politik.
Nga pikëpamja e kritikës së burimit, cilësimi i Petrottës si “shtylla më e shquar e arbëreshëve të Italisë” duhet kuptuar si vlerësim i Gjon Gjomarkajt në një shkrim përkujtimor. Gjuha e nekrologjisë është natyrshëm e ngarkuar me respekt dhe emocion, prandaj këto cilësime nuk duhet të lexohen si renditje objektive ndërmjet personaliteteve arbëreshe, por si dëshmi e prestigjit që Petrotta gëzonte në qarqet ku vepronte autori dhe gazeta.
Megjithatë, pikërisht ky vlerësim është historikisht domethënës. Ai na tregon se si mërgata shqiptare e fundviteve 1960 e perceptonte rolin e arbëreshëve: jo si një komunitet të largët që kishte ruajtur vetëm disa zakone të vjetra, por si pjesë aktive të botës shqiptare, e aftë të kontribuonte në kulturën, kujtesën dhe çështjet kombëtare.
Kështu, shkrimi “U rrxua nji shtyllë Arbënore” shndërrohej nga një njoftim për vdekjen e Dr. Roselino Petrottës në një reflektim më të gjerë mbi qëndresën e identitetit arbëresh ndër shekuj. Jeta e tij paraqitej si dëshmi e një vazhdimësie të jashtëzakonshme: prejardhja e largët shqiptare, e bartur për afro pesë shekuj në tokën italiane, kishte mbetur ende mjaftueshëm e fuqishme për t’u shndërruar në vetëdije, angazhim dhe shërbim ndaj kulturës e çështjes shqiptare.
Në këtë kuptim, metafora e Gjomarkajt fitonte kuptimin e saj të plotë. Me vdekjen e Petrottës nuk ishte larguar vetëm një intelektual arbëresh; sipas autorit, ishte “rrëzuar një shtyllë” e një tradite historike, një prej atyre figurave që kishin ndihmuar të mbahej e gjallë lidhja ndërmjet arbëreshëve të Italisë dhe botës shqiptare[7]. Pikërisht kjo lidhje shumëbrezëshe e bënte jetën dhe veprimtarinë e tij të denjë për t’u kujtuar nga “Besa” si një jetë e vendosur në shërbim të kombit shqiptar.
Një pjesë veçanërisht e ndërlikuar e jetës dhe veprimtarisë së Dr. Roselino Petrottës lidhej me vitet e Luftës së Dytë Botërore dhe, më konkretisht, me periudhën e pushtimit italian të Shqipërisë. Ishte një kohë kur identiteti i tij i dyfishtë kulturor, si qytetar italian me prejardhje arbëreshe dhe me vetëdije të theksuar shqiptare, e vendoste përballë rrethanave të vështira politike dhe morale. Pikërisht këtë periudhë Gjon Gjomarkaj e trajtonte me kujdes në shkrimin përkujtimor kushtuar Petrottës, duke u përpjekur të dallonte pjesëmarrjen e tij në institucionet e kohës nga qëndrimi që, sipas autorit, ai kishte mbajtur ndaj politikës fashiste në Shqipëri.
Gjatë pushtimit italian, Petrotta, në cilësinë e një italo-shqiptari, kishte marrë pjesë në jetën parlamentare të Tiranës. Ky fakt, i shkëputur nga konteksti, mund të krijonte përshtypjen e një afrimi me strukturat politike të krijuara pas pushtimit të Shqipërisë. Mirëpo Gjomarkaj këmbëngulte se prania e Petrottës në parlament nuk duhej barazuar automatikisht me mbështetjen e politikës fashiste. Përkundrazi, në portretin që ndërtonte autori, Petrotta kishte shfrytëzuar pozitën e vet për të mbrojtur, aq sa ia lejonin rrethanat, interesat e shqiptarëve[8].
Ky dallim është i rëndësishëm edhe nga pikëpamja historiografike. Pushtimi italian i Shqipërisë më 7 prill 1939 solli rrëzimin e rendit politik të mëparshëm dhe integrimin e vendit në sistemin politik të Italisë fashiste. Institucionet shqiptare që vazhduan ose u krijuan më pas funksiononin brenda një rendi të imponuar nga pushtimi. Për këtë arsye, pjesëmarrja e një individi në to kërkon të shqyrtohet jo vetëm në bazë të funksionit formal, por edhe përmes qëndrimeve, fjalimeve dhe veprimeve konkrete të tij.
Në rastin e Petrottës, Gjon Gjomarkaj kërkonte pikërisht të theksonte këtë dallim. Sipas tij, megjithëse Petrotta ishte pjesëtar i parlamentit të asaj periudhe, “nuk kishte mbajt krahun e armikut”[9]. Ky formulim është i rëndësishëm sepse shpreh përpjekjen e autorit për ta ndarë figurën e Petrottës nga politika pushtuese italiane dhe për ta paraqitur praninë e tij institucionale si një mundësi për të mbrojtur interesat shqiptare nga brenda sistemit.
Madje, sipas Gjomarkajt, ky angazhim kishte arritur deri në pikën që Petrotta ishte i gatshëm të rrezikonte edhe karrierën e tij personale[10]. Kjo pjesë e rrëfimit synonte të nxirrte në pah një tipar që autori e konsideronte themelor në karakterin e tij: gatishmërinë për ta vendosur interesin shqiptar mbi përfitimin individual. Në një sistem autoritar, ku kundërshtimi i politikës zyrtare mund të sillte pasoja profesionale dhe politike, një qëndrim i tillë paraqitej nga autori si dëshmi e guximit qytetar dhe e besnikërisë së Petrottës ndaj prejardhjes së tij.
Një nga argumentet që sillte shkrimi për këtë qëndrim ishin fjalimet e Petrottës në parlament. Sipas Gjomarkajt, ato i nënshtroheshin shpesh censurës[11]. Ky pohim ka rëndësi të veçantë, sepse në interpretimin e autorit censurimi dëshmonte se qëndrimet e Petrottës nuk përputheshin gjithmonë me vijën politike që autoritetet fashiste dëshironin të dëgjohej publikisht.
Në një regjim ku shtypi, propaganda dhe komunikimi publik kontrolloheshin në mënyrë të rreptë, censura ishte një instrument për të kufizuar zërat që mund të perceptoheshin si kritikë ndaj pushtetit. Prandaj, nëse fjalimet e Petrottës janë censuruar në mënyrën që përshkruan Gjomarkaj, ky fakt do të ishte domethënës për të kuptuar hapësirën e kufizuar brenda së cilës ai përpiqej të artikulonte qëndrimet e veta. Megjithatë, Petrotta nuk paraqitet në shkrim si një kundërshtar që fliste hapur nga jashtë sistemit. Përkundrazi, Gjomarkaj përdorte një formulim më të hollë, duke shkruar se në oratorinë e Petrottës ishte “mbështjellë” dezaprovimi ndaj gjestit musolinian. Kjo mënyrë e të shprehurit sugjeron një kundërshtim që duhej artikuluar me kujdes, përmes nënkuptimeve dhe formulimeve të matura, pikërisht sepse zhvillohej brenda institucioneve të një regjimi autoritar.
“Gjesti musolinian” të cilit i referohej autori ishte, në thelb, pushtimi i Shqipërisë nga Italia fashiste. Në gjuhën përkujtimore të Gjomarkajt, Petrotta e konsideronte këtë veprim të papranueshëm jo vetëm politikisht, por edhe moralisht, sepse ishte ndërmarrë nga një fuqi shumë më e madhe kundër një vendi të vogël, me të cilin Italia kishte pasur lidhje të gjata historike dhe kulturore[12]. Kjo ide përmblidhej përmes një kontrasti të fuqishëm: Italia përballë një populli “50 herë më të vogël”[13], por që përshkruhej si fisnik dhe me një histori shumëshekullore. Shifra këtu funksiononte para së gjithash si figurë retorike për të nënvizuar pabarazinë ndërmjet fuqisë së Italisë fashiste dhe Shqipërisë së vogël. Në argumentin moral që i atribuohej Petrottës, pikërisht kjo pabarazi e bënte agresionin edhe më të pajustifikueshëm.
Por kritika e tij, sipas shkrimit, nuk drejtohej kundër popullit italian. Ky dallim ishte themelor. Petrotta kundërshtonte veprimin e regjimit të Mussolinit, ndërsa vazhdonte t’i shihte shqiptarët dhe italianët si dy popuj me lidhje të hershme dhe marrëdhënie miqësore[14]. Kështu krijohej një ndarje e qartë ndërmjet politikës së fashizmit italian dhe marrëdhënieve historike shqiptaro-italiane. Ky pozicion ishte veçanërisht domethënës për një arbëresh. Petrotta i përkiste një komuniteti që në vetvete mishëronte ndërthurjen e dy botëve: italiane për nga shtetësia dhe përvoja historike, shqiptare për nga prejardhja dhe trashëgimia kulturore. Për këtë arsye, pushtimi italian i Shqipërisë krijonte një dilemë shumë më të ndërlikuar për të sesa një konflikt i zakonshëm ndërmjet dy shteteve.
Në njëfarë mënyre, agresioni fashist vinte në përplasje dy pjesët e identitetit të tij. Italia ishte vendi ku arbëreshët kishin jetuar për shekuj, ndërsa Shqipëria përfaqësonte tokën e prejardhjes, kujtesës dhe lidhjes së tyre historike. Në interpretimin e Gjomarkajt, Petrotta e zgjidhte këtë dilemë duke ndarë Italinë nga fashizmi: ai mund të mbetej i lidhur me shoqërinë dhe kulturën italiane, ndërsa njëkohësisht të kundërshtonte politikën pushtuese të Mussolinit ndaj shqiptarëve[15]. Pikërisht kjo e shpjegon edhe formulimin për Shqipërinë si vend i një “populli fisnik multishekullor mik i popullit italian”. Në këtë konceptim, pushtimi i vitit 1939 nuk paraqitej si vazhdim logjik i marrëdhënieve shqiptaro-italiane, por si prishje e tyre nga politika ekspansioniste e regjimit fashist. Miqësia ndërmjet popujve vendosej përballë agresionit të një regjimi.
Në këtë mënyrë, Gjomarkaj ndërtonte figurën e Petrottës si një lloj ndërmjetësi moral ndërmjet dy brigjeve të Adriatikut. Ai njihte Italinë, ishte pjesë e jetës së saj dhe i përkiste komunitetit arbëresh, por njëkohësisht ruante një lidhje të fortë me shqiptarët. Kjo pozitë i jepte, sipas autorit, një përgjegjësi të veçantë për të reaguar kur politika italiane cenonte Shqipërinë. Prania e tij në parlamentin e Tiranës merrte kështu, në narrativën përkujtimore, një kuptim paradoksal. Ai ishte brenda një institucioni të rendit të pushtimit, por autori kërkonte ta paraqiste si një zë që përpiqej të mbronte interesat shqiptare brenda kufijve që lejonte ai sistem. Kjo është një pikë që kërkon kujdes të veçantë në trajtimin historik, sepse dallimi ndërmjet pjesëmarrjes institucionale, përshtatjes, kundërshtimit të kufizuar dhe bashkëpunimit mund të jetë shumë kompleks në kushtet e një pushtimi.
Për këtë arsye, nga pikëpamja e kritikës së burimit, vlerësimi i Gjomarkajt nuk duhet marrë si dëshmi e vetme për qëndrimin politik të Petrottës. Shkrimi “U rrxua nji shtyllë Arbënore” ishte një tekst përkujtimor, i shkruar pas vdekjes së tij dhe me synim të qartë për të nderuar figurën e të ndjerit. Pohimet se ai “nuk kishte mbajt krahun e armikut”, se kishte rrezikuar karrierën dhe se fjalimet e tij censuroheshin duhen, për një trajtim të plotë shkencor, të krahasohen me procesverbalet parlamentare, tekstet e fjalimeve dhe dokumente të tjera të periudhës.
Megjithatë, edhe vetë mënyra se si Gjomarkaj e kujton Petrottën ka vlerë të rëndësishme dokumentare. Ajo tregon se në kujtesën e një pjese të mërgatës shqiptare Petrotta nuk identifikohej me pushtimin fashist, pavarësisht funksionit të tij parlamentar. Përkundrazi, ai kujtohej si një arbëresh që, në rrethana të vështira, kishte kërkuar të përdorte pozitën e vet për të mbrojtur interesat shqiptare. Në këtë kuptim, episodi i viteve të pushtimit bëhej pjesë e portretit më të gjerë që autori ndërtonte për të: një jetë e kaluar ndërmjet Italisë dhe botës shqiptare, por me një ndjenjë të vazhdueshme përgjegjësie ndaj prejardhjes arbëreshe[16]. Pikërisht në momentin kur politika fashiste italiane u kthye kundër Shqipërisë, kjo përgjegjësi, sipas Gjomarkajt, u vu në provën e saj më të vështirë.
Prandaj, për autorin e shkrimit përkujtimor, rëndësia e Petrottës nuk qëndronte vetëm në faktin se ishte një intelektual i shquar arbëresh. Ajo që e bënte atë një “shtyllë Arbënore” ishte bindja se identiteti kombëtar duhej të dëshmohej pikërisht në kohët e vështira. Në interpretimin e Gjomarkajt, Petrotta e kishte bërë këtë duke kundërshtuar, brenda mundësive që i lejonte pozita e tij, politikën e Mussolinit ndaj Shqipërisë dhe duke mbrojtur idenë se një popull i vogël, por me histori dhe dinjitet të vetin, nuk duhej të bëhej viktimë e ambicieve imperialiste të një fuqie shumë më të madhe.
Veprimtaria politike dhe kulturore e Dr. Roselino Petrottës pas Luftës së Dytë Botërore
Me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore dhe me ndryshimin rrënjësor të rrethanave politike në Evropë, në jetën e Dr. Roselino Petrottës fillonte një etapë tjetër, e cila do ta lidhte edhe më fuqishëm veprimtarinë e tij publike me Sicilinë dhe, njëkohësisht, me trashëgiminë historike e kulturore të arbëreshëve. Pas viteve të trazuara të luftës, ai u kthye në vendlindjen e tij, duke e vazhduar aktivitetin në një mjedis tashmë të ndryshuar politikisht, por pa e shkëputur interesimin për botën shqiptare dhe për ruajtjen e identitetit arbëresh.
Sipas portretit që Gjon Gjomarkaj i bënte Petrottës, kthimi në Sicili nuk nënkuptoi tërheqjen e tij nga jeta publike. Përkundrazi, ai u përfshi aktivisht në zhvillimet politike të pasluftës dhe arriti të fitonte një pozitë të qëndrueshme në institucionet përfaqësuese të ishullit. Për shtatë legjislatura ai u zgjodh deputet në Parlamentin Sicilian, një vazhdimësi që në rrëfimin e autorit paraqitej si dëshmi e autoritetit dhe e besimit që Petrotta kishte arritur të krijonte në mjedisin ku jetonte dhe vepronte[17].
Një karrierë kaq e gjatë parlamentare kishte rëndësi jo vetëm në planin personal. Për një intelektual me prejardhje arbëreshe, prania e vazhdueshme në jetën institucionale siciliane mund të krijonte edhe një hapësirë për t’i bërë më të dukshme bashkësitë italo-shqiptare dhe trashëgiminë e tyre historike. Në interpretimin e Gjomarkajt, Petrotta nuk e ndante veprimtarinë politike nga përkatësia e tij arbëreshe,[18] përkundrazi, këto dy dimensione ndërthureshin në figurën e tij publike.
Por pjesa më e rëndësishme e veprimtarisë së tij të pasluftës, në këndvështrimin e shkrimit përkujtimor, nuk lidhej vetëm me politikën. Një peshë të posaçme kishte angazhimi akademik dhe kulturor, përmes të cilit Petrotta synonte që trashëgimia shqiptare e arbëreshëve të mos mbetej vetëm një kujtesë familjare apo një traditë lokale, por të bëhej objekt studimi, dokumentimi dhe afirmimi shkencor.
Në këtë frymë, Petrotta themeloi dhe drejtoi Qendrën Ndërkombëtare për Studime Shqiptare pranë Universitetit të Palermos[19]. Krijimi i një qendre të tillë përbënte një hap domethënës, sepse studimet mbi shqiptarët dhe arbëreshët vendoseshin brenda një mjedisi universitar. Trashëgimia arbëreshe fitonte kështu jo vetëm një hapësirë përkujtimore, por edhe një dimension akademik e institucional.
Përmes kësaj qendre mund të krijohej një pikëtakim ndërmjet albanologjisë, historisë, gjuhësisë, letërsisë, studimeve mbi traditat dhe kërkimit mbi komunitetet arbëreshe. Në këtë mënyrë, historia e shqiptarëve të Italisë mund të studiohej jo si një dukuri e izoluar folklorike, por si pjesë e historisë më të gjerë të migrimeve shqiptare, të marrëdhënieve shqiptaro-italiane dhe të kulturës së diasporës. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për arbëreshët, identiteti i të cilëve ishte ruajtur për shekuj kryesisht nëpërmjet gjuhës, familjes, besimit, zakoneve dhe kujtesës kolektive. Në shekullin XX, kur modernizimi, urbanizimi dhe lëvizjet e popullsisë po ndryshonin strukturën e bashkësive tradicionale, ruajtja e kësaj trashëgimie kërkonte gjithnjë e më shumë edhe mbështetje institucionale.
Petrotta e kuptonte, sipas mënyrës se si e portretizonte Gjomarkaj, se identiteti arbëresh nuk mund të mbijetonte vetëm duke u kujtuar në raste ceremoniale. Ai duhej studiuar, dokumentuar, kultivuar dhe transmetuar. Qendra pranë Universitetit të Palermos merrte pikërisht këtë funksion: ta shndërronte kujtesën e trashëguar në dije të organizuar dhe ta vendoste kulturën shqiptare në komunikim me botën akademike[20].
Një vend të rëndësishëm në këtë veprimtari zinte vlerësimi i traditave arbëreshe. Për Petrottën, ato nuk përfaqësonin thjesht mbetje të një të kaluare të largët, por dëshmi të vazhdimësisë së një bashkësie që kishte arritur të ruante tiparet e veta për shekuj me radhë. Doket, zakonet, kujtesa familjare, këngët dhe mënyrat e organizimit të jetës së komunitetit përbënin pjesë të një trashëgimie që duhej mbrojtur nga harresa.
Po aq domethënës ishte riti fetar i bashkësive arbëreshe. Për shumë prej tyre, tradita kishtare e ritit bizantin kishte qenë një prej shtyllave kryesore të veçantisë së tyre historike. Kisha nuk kishte shërbyer vetëm si institucion fetar; ajo kishte qenë për shekuj edhe një hapësirë ku ruheshin kujtesa, traditat dhe elemente të identitetit të komunitetit. Prandaj, vlerësimi i ritit fetar nga Petrotta lidhej ngushtë me përpjekjen e tij për ta ruajtur tërësinë e trashëgimisë arbëreshe.
Në këtë kuadër, autori i shkrimit përdorte një gjuhë veçanërisht emocionale për të përshkruar ndikimin e Petrottës. Ai nuk mjaftohej të thoshte se Petrotta kishte studiuar apo promovuar kulturën arbëreshe, por pohonte se ai kishte arritur të “gdhendte” në bashkësinë italo-shqiptare ndjenjën e krenarisë, sedrës dhe mburrjes për prejardhjen e saj[21]. Metafora e “gdhendjes” është shumë domethënëse. Gdhendja nënkupton krijimin e një shenje të thellë dhe të qëndrueshme, diçka që nuk zhduket lehtë me kalimin e kohës. Në këtë mënyrë, Gjomarkaj kërkonte të thoshte se Petrotta nuk kishte qenë vetëm studiues i identitetit arbëresh; ai kishte ndikuar në mënyrën se si vetë arbëreshët e perceptonin dhe e vlerësonin prejardhjen e tyre.
Në qendër të kësaj vetëdijeje vendosej figura e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. Sipas shkrimit, Petrotta kishte nxitur te bashkësia italo-shqiptare krenarinë për të qenë simbolikisht “nipër e stërnipër të Gjergj Kastriotit”. Ky formulim nuk duhet kuptuar si pretendim gjenealogjik i drejtpërdrejtë, por si shprehje e një lidhjeje historike dhe simbolike me heroin kombëtar shqiptar. Për arbëreshët, figura e Skënderbeut kishte një rëndësi të veçantë pikërisht sepse kujtesa e tij lidhej me periudhën historike prej së cilës tradita arbëreshe e nxirrte një pjesë të rëndësishme të rrëfimit të vet të prejardhjes. Në këngët, rrëfimet dhe kujtesën e komuniteteve shqiptare të Italisë, Skënderbeu ishte ruajtur si simbol i atdheut të të parëve, i qëndresës dhe i lidhjes me një histori që kishte paraprirë shpërnguljen.
Kështu, kur Petrotta ushqente krenarinë për të qenë “nip-stërnip” i Skënderbeut, ai në të vërtetë përpiqej të forconte vetëdijen e vazhdimësisë historike. Mesazhi ishte se pesë shekuj jetë në Itali nuk e kishin ndërprerë plotësisht lidhjen me historinë shqiptare. Arbëreshi i shekullit XX mund të ishte qytetar i Italisë dhe njëkohësisht bartës i një trashëgimie që e lidhte me botën shqiptare.
Në këtë pikë shfaqet qartë edhe veçantia e konceptimit të identitetit te Petrotta. Të qenit italian dhe të qenit arbëresh nuk paraqiteshin si identitete që domosdoshmërisht përjashtonin njëri-tjetrin. Përkundrazi, përvoja arbëreshe kishte dëshmuar se ishte e mundur të integroheshe në jetën politike, shoqërore dhe kulturore italiane duke ruajtur njëkohësisht gjuhën, traditat dhe kujtesën e prejardhjes. Vetë jeta e Petrottës, ashtu siç paraqitej nga Gjomarkaj, mishëronte këtë ndërthurje. Ai kishte arritur të ishte për shtatë legjislatura pjesë e jetës parlamentare siciliane, ndërkohë që angazhohej në mënyrë të vazhdueshme për studimet shqiptare dhe për afirmimin e kulturës arbëreshe[22]. Integrimi në institucionet italiane nuk kishte sjellë, në interpretimin e autorit, braktisjen e prejardhjes; përkundrazi, pozita e fituar në shoqërinë italiane ishte vënë edhe në shërbim të saj.
Pikërisht këtu qëndronte edhe rëndësia e Qendrës Ndërkombëtare për Studime Shqiptare. Ajo shërbente si një urë ndërmjet dy hapësirave kulturore: nga njëra anë universiteti dhe bota shkencore italiane, ndërsa nga ana tjetër historia, gjuha dhe kultura shqiptare. Nëpërmjet një institucioni të tillë, çështja arbëreshe dilte nga kufijtë e komuniteteve lokale dhe hynte në një qarkullim më të gjerë akademik. Kjo veprimtari duhet parë edhe si pjesë e një tradite më të gjatë. Arbëreshët kishin dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e studimeve shqiptare dhe të kulturës kombëtare, veçanërisht gjatë shekullit XIX dhe periudhës së Rilindjes Kombëtare. Në këtë vazhdë, angazhimi i Petrottës mund të shihej si përpjekje për ta çuar këtë trashëgimi në kushtet e reja të shekullit XX, tashmë përmes institucioneve universitare dhe kërkimit të organizuar shkencor.
Në këtë mënyrë, ai nuk paraqitej vetëm si ruajtës i së kaluarës. Petrotta synonte që trashëgimia arbëreshe të kishte një të ardhme, duke krijuar mekanizma për studimin dhe transmetimin e saj te brezat pasardhës. Në këtë pikë, veprimtaria e tij kulturore merrte një dimension që shkonte përtej nostalgjisë: bëhej një projekt i vetëdijshëm i vazhdimësisë kulturore. Kjo e shpjegon edhe gjuhën e fuqishme të Gjomarkajt për “zilin, sedrën dhe mburrjen” e arbëreshëve. Në përdorimin e autorit, këto fjalë nuk shprehnin thjesht krenari personale, por një lloj dinjiteti kolektiv. Petrotta, sipas tij, kishte punuar që arbëreshët të mos e perceptonin prejardhjen e tyre si një mbetje periferike të së kaluarës, por si një trashëgimi me vlerë historike, kulturore dhe morale.
Ky dimension bëhet edhe më i rëndësishëm kur merret parasysh rreziku i asimilimit kulturor dhe gjuhësor që përballonin bashkësitë e vogla historike në shekullin XX. Modernizimi i shoqërisë italiane, migrimi nga fshati në qytet, lëvizja e të rinjve drejt qendrave të mëdha dhe dominimi i italishtes në jetën publike krijonin kushte në të cilat transmetimi i gjuhës dhe zakoneve arbëreshe bëhej gjithnjë e më i vështirë. Përballë këtyre ndryshimeve, veprimtaria e Petrottës merrte karakterin e një përpjekjeje për ta institucionalizuar kujtesën. Ajo që dikur transmetohej kryesisht brenda familjes, kishës dhe komunitetit duhej tashmë të gjente mbështetje edhe në universitet, në studime shkencore dhe në institucione kulturore. Vetëm në këtë mënyrë trashëgimia mund të dokumentohej dhe t’u përcillej brezave të ardhshëm.
Për Gjon Gjomarkajn, ky ishte një nga kontributet më të mëdha të Petrottës. Ai kishte arritur ta lidhte autoritetin politik me veprimtarinë kulturore dhe akademike, duke mos e kufizuar angazhimin e tij në një fushë të vetme. Deputeti, studiuesi dhe veprimtari arbëresh bashkoheshin në të njëjtën figurë. Pohimet për shtatë legjislaturat parlamentare, themelimin dhe drejtimin e Qendrës, si dhe ndikimin e saj konkret në jetën kulturore arbëreshe, do të duhej të ballafaqoheshin me dokumentacionin institucional përkatës. Ndërsa shprehjet se Petrotta “gdhendi” krenarinë arbëreshe ose se i bëri bashkëkombësit e tij të ndiheshin “nip-stërnip të Gjergj Kastriotit” i përkasin qartazi gjuhës vlerësuese dhe përkujtimore të autorit. Megjithatë, ato janë shumë të vlefshme për të kuptuar prestigjin dhe kujtesën që Petrotta kishte lënë pas në qarqet shqiptare dhe arbëreshe.
Në tërësi, periudha e pasluftës e plotëson portretin që shkrimi “U rrxua nji shtyllë Arbënore” ndërtonte për Roselino Petrottën. Nëse gjatë viteve të pushtimit ai paraqitej si një arbëresh që përpiqej të mbronte interesat shqiptare në rrethana politike jashtëzakonisht të vështira, pas luftës ai shfaqej si ndërtues institucionesh, përfaqësues politik dhe kultivues i kujtesës kombëtare. Kështu kuptohet më qartë edhe metafora e “shtyllës arbënore” me të cilën Gjomarkaj kishte zgjedhur ta përkujtonte. Petrotta konsiderohej “shtyllë” jo vetëm për shkak të prejardhjes së tij, por sepse kishte punuar që kjo prejardhje të shndërrohej në vetëdije, dije dhe krenari kolektive. Përmes veprimtarisë parlamentare, Qendrës së Studimeve Shqiptare dhe përkushtimit ndaj traditave, ritit dhe dokeve arbëreshe, ai kishte ndihmuar që kujtesa e një mërgimi pesëshekullor të mos mbetej vetëm kujtim i së kaluarës, por të vazhdonte të jetonte si pjesë aktive e identitetit të arbëreshëve të Italisë.
Vijon
[1] Gjon Gjomarkaj “U rrxua nji shtyllë Arbënore”, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Rosolino Petrotta (1894–1969) ishte një mjek, politikan dhe intelektual i shquar arbëresh nga Hora e Arbëreshëvet (Piana degli Albanesi) në Sicili, i njohur për kontributin e tij të madh në mbrojtjen e gjuhës dhe kulturës arbëreshe, por edhe si një figurë politike komplekse dhe mjaft e diskutuar. U lind në Horën e Arbëreshëvet në vitin 1894. Studioi në Seminarin Italo-Shqiptar të Palermos nën udhëheqjen e poetit të madh Giuseppe Schirò. Më pas u diplomua për Mjekësi, profesion të cilin e ushtroi gjatë gjithë jetës. Në vitin 1919 themeloi revistën “The Italian-Albanian Review”. Ai ishte themeluesi dhe drejtuesi i Qendrës Ndërkombëtare të Studimeve Shqiptare në Universitetin e Palermos. Për punën e tij të çmuar në afrimin e kishave dhe ruajtjen e traditës bizantine, Papa Gjoni XXIII e dekoroi në vitin 1961 me titullin Komandant i Urdhrit të Shën Gregorit të Madh. Gjatë regjimit të Musolinit, Petrotta u angazhua me fashizmin vendas. Gjatë pushtimit të Shqipërisë nga Italia, në vitin 1942, ai u emërua deputet në Parlamentin Fashist në Tiranë si përfaqësues i pakicës arbëreshe. Pas Luftës së Dytë Botërore, ai iu bashkua partisë Demokracia Kristiane (DC). U zgjodh deputet në Asamblenë Rajonale të Sicilisë dhe shërbeu si Këshilltar Rajonal për Shëndetësinë (1947–1955). Gjatë kësaj kohe, ai mundësoi investime të rëndësishme në infrastrukturën dhe shëndetësinë e zonës së tij amtare. Ndërroi jetë në Palermo në vitin 1969. Figura e tij mbetet ende sot objekt debatesh të forta në Sicili mes atyre që e vlerësojnë si një patriot të madh të kulturës arbëreshe dhe atyre që e kritikojnë ashpër për të kaluarën e tij të lidhur me regjimin fashist.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty.
[17] Gjon Gjomarkaj “U rrxua nji shtyllë Arbënore”, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[18] Po aty.
[19] Po aty.
[20] Po aty.
[21] Po aty.
[22] Po aty.
