GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (20)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Shkollimi i shqiptarëve – problem akut dhe aktual

Pas trajtimit të çështjes së përdorimit të gjuhës shqipe në administratë dhe të kërkesës për barazi gjuhësore, raporti i Lidhjes Kosovare e zhvendoste vëmendjen drejt një problemi tjetër, të cilin e konsideronte po aq të rëndë për pozitën dhe të ardhmen e shqiptarëve në Jugosllavi: shkollimin e brezit të ri. Në argumentimin e organizatës, arsimi nuk përbënte vetëm një çështje sociale apo pedagogjike, por një nga treguesit themelorë të barazisë së një populli dhe të mundësive të tij për zhvillim të ardhshëm.

Vetë mënyra se si kjo pjesë titullohej – “Shkollimi i shqiptarëve – problem akut e aktual” – dëshmonte rëndësinë që Lidhja Kosovare i jepte çështjes. Dy përcaktimet, “akut” dhe “aktual”, synonin të nënvizonin se nuk bëhej fjalë për një mangësi të trashëguar vetëm nga e kaluara, por për një problem që, sipas raportit, vazhdonte të prodhonte pasoja të drejtpërdrejta edhe në vitin 1970. Për autorët e tij, gjendja e arsimit kërkonte ndërhyrje të menjëhershme, sepse çdo brez që mbetej jashtë shkollimit rrezikonte të thellonte edhe më shumë pabarazitë ekzistuese[1].

Lidhja Kosovare e ngrinte këtë problem me tone të forta kritike, duke e paraqitur shkollimin e të rinjve shqiptarë në Jugosllavi si një nga çështjet më të ngutshme kombëtare dhe shoqërore[2]. Në logjikën e raportit, nuk mund të flitej për barazi të vërtetë ndërmjet popujve dhe kombësive nëse fëmijët shqiptarë nuk kishin mundësi të barabarta për të hyrë në sistemin arsimor dhe për të vazhduar shkollimin.

Për ta konkretizuar gjendjen, raporti sillte një të dhënë veçanërisht shqetësuese. Sipas tij, vetëm gjatë vitit 1970, mbi 40.000 fëmijë shqiptarë nuk kishin mundësi të regjistroheshin në shkollat fillore[3]. Shifra përdorej si dëshmi e përmasave që kishte marrë problemi dhe synonte ta zhvendoste diskutimin nga formulimet e përgjithshme mbi prapambetjen arsimore drejt një realiteti të matshëm dhe të kuptueshëm edhe për audiencën ndërkombëtare.

Nëse merret sipas mënyrës se si e paraqiste Lidhja Kosovare, një numër kaq i madh fëmijësh jashtë shkollës nuk përbënte thjesht një vështirësi të sistemit arsimor. Ai nënkuptonte krijimin e një hendeku afatgjatë në zhvillimin shoqëror të popullsisë shqiptare. Një fëmijë që nuk arrinte të hynte në shkollën fillore rrezikonte të mbetej më vonë jashtë arsimit të mesëm, arsimit të lartë dhe, rrjedhimisht, jashtë profesioneve të kualifikuara, administratës dhe pozitave drejtuese.

Pikërisht këtu çështja e shkollimit lidhej drejtpërdrejt me problemet që raporti kishte trajtuar më parë. Lidhja Kosovare kishte sjellë shembuj për numrin e vogël të shqiptarëve në administratë, ndërmarrje, industri dhe institucione shëndetësore. Mungesa e kuadrove shqiptare nuk mund të analizohej e shkëputur nga gjendja e arsimit. Nëse mundësitë për shkollim ishin të kufizuara që në fazat e para, atëherë edhe krijimi i një shtrese të gjerë profesionistësh, administratorësh, mjekësh, inxhinierësh, arsimtarësh dhe drejtuesish shqiptarë bëhej shumë më i vështirë.

Në këtë mënyrë, raporti ndërtonte një lidhje ndërmjet arsimit dhe përfaqësimit institucional. Pabarazia në shkollim prodhonte mungesë kuadrosh, ndërsa mungesa e kuadrove përdorej më pas si arsye ose krijonte kushte që shqiptarët të mbeteshin më pak të përfaqësuar në administratë dhe ekonomi. Për Lidhjen Kosovare, ky ishte një rreth që mund të thyhej vetëm përmes një investimi shumë më të madh dhe më sistematik në arsimin e popullsisë shqiptare[4].

Një dimension tjetër i problemit ishte gjendja financiare e sistemit arsimor të Kosovës. Sipas raportit, mjetet financiare të krahinës ishin aq të kufizuara sa mund të mbulonin vetëm rreth 40 për qind të nevojave elementare të institucioneve parashkollore[5]. Edhe kjo shifër përdorej për të treguar se problemi nuk qëndronte vetëm në organizimin e shkollave ekzistuese, por në mungesën e kapaciteteve materiale për të përballuar kërkesën gjithnjë në rritje për arsim.

Çështja e kopshteve dhe e edukimit parashkollor kishte rëndësi të veçantë, sepse tregonte se vështirësitë fillonin përpara hyrjes së fëmijës në shkollën fillore. Nëse institucionet parashkollore mund të përmbushnin vetëm një pjesë të nevojave, atëherë një numër i madh fëmijësh hynin në sistemin arsimor pa pasur qasje në format fillestare të edukimit dhe socializimit institucional[6]. Në një shoqëri që po kalonte nëpër procese të shpejta modernizimi, kjo krijonte dallime që mund të ndiqnin fëmijën gjatë gjithë rrugëtimit të tij arsimor.

Gjendja e arsimit në Kosovë duhej parë edhe në raport me trashëgiminë e rëndë të analfabetizmit dhe të zhvillimit të pamjaftueshëm arsimor. Pas Luftës së Dytë Botërore ishte bërë zgjerimi gradual i rrjetit shkollor dhe i arsimit në gjuhën shqipe, por Kosova nisej nga një bazë shumë më e pafavorshme krahasuar me pjesë më të zhvilluara të federatës jugosllave. Rritja demografike dhe shtimi i numrit të fëmijëve në moshë shkollore e bënin edhe më të vështirë përballimin e nevojave për objekte, mësues dhe mjete financiare[7].

Pikërisht për këtë arsye, problemi kishte edhe një dimension ekonomik dhe rajonal. Kosova ishte ndër zonat më pak të zhvilluara të Jugosllavisë, ndërsa kapaciteti financiar i krahinës nuk ishte i mjaftueshëm për t’iu përgjigjur me të njëjtin ritëm rritjes së kërkesave në arsim. Ndërtimi i shkollave të reja, përgatitja e mësuesve, sigurimi i teksteve dhe zgjerimi i institucioneve parashkollore kërkonin investime shumë më të mëdha sesa ato që mund të përballoheshin vetëm me burimet lokale.

Mirëpo, në interpretimin e Lidhjes Kosovare, shpjegimi ekonomik nuk mjaftonte. Organizata e vendoste problemin e shkollimit në kuadër të çështjes më të gjerë të pozitës së shqiptarëve në Jugosllavi. Nëse federata pretendonte se të gjithë popujt dhe kombësitë gëzonin të drejta të barabarta, atëherë, sipas saj, duhej të ekzistonte edhe përgjegjësia që dallimet e mëdha në mundësitë arsimore të zvogëloheshin përmes politikave dhe investimeve të posaçme.

Kështu, raporti e kthente problemin financiar në një pyetje politike: a mund të konsiderohej reale barazia juridike nëse një pjesë e konsiderueshme e fëmijëve të një bashkësie nuk kishte mundësi praktike të përfitonte nga arsimi? Për Lidhjen Kosovare, përgjigjja ishte negative. Të drejtat e deklaruara duhej të shoqëroheshin me shkolla, kuadro, financim dhe institucione të afta për t’i realizuar ato.

Kjo çështje lidhej ngushtë edhe me gjuhën shqipe. Zgjerimi i arsimit të shqiptarëve kërkonte jo vetëm më shumë ndërtesa shkollore, por edhe më shumë mësues shqiptarë, tekste në gjuhën shqipe dhe një sistem të plotë arsimor që mund ta përdorte shqipen nga nivelet e para deri në shkallët më të larta të shkollimit. Prandaj, arsimi dhe barazia gjuhësore paraqiteshin si dy pjesë të së njëjtës çështje.

Në një perspektivë më të gjerë, Lidhja Kosovare e shihte arsimin edhe si kusht për emancipimin shoqëror dhe modernizimin e popullsisë shqiptare. Pa shkollim masiv nuk mund të krijohej një shtresë e gjerë intelektuale dhe profesionale, pa këtë shtresë ishte e vështirë të rritej pjesëmarrja e shqiptarëve në institucionet politike, ekonomike, kulturore dhe shkencore. Për këtë arsye, investimi në arsim kishte, në argumentimin e raportit, rëndësi shumë më të madhe sesa një politikë sektoriale.

Në këtë pikë bëhet më e kuptueshme edhe lidhja ndërmjet statistikave të paraqitura në pjesët e ndryshme të raportit. Numri i vogël i shqiptarëve në pozita administrative dhe drejtuese, vështirësitë në përdorimin institucional të shqipes dhe mungesa e kapaciteteve arsimore nuk paraqiteshin si probleme të ndara. Lidhja Kosovare i ndërthurte ato për të ndërtuar tezën se pabarazia kishte karakter strukturor dhe riprodhohej nga një brez në tjetrin.

Për autorët e raportit, pasoja më serioze ishte pikërisht kjo: nëse dhjetëra mijëra fëmijë mbeteshin pa mundësi shkollimi, problemet që evidentoheshin në vitin 1970 rrezikonin të vazhdonin edhe në dekadat e ardhshme. Mungesa e shkollimit të sotëm do të shndërrohej në mungesë kuadrosh të nesërm. Në këtë mënyrë, çështja arsimore fitonte një dimension të fuqishëm afatgjatë.

Megjithatë, nga pikëpamja e kritikës së burimit, shifra prej mbi 40.000 fëmijësh shqiptarë që nuk mund të regjistroheshin në shkollat fillore gjatë vitit 1970, si dhe pohimi se mjetet e krahinës mbulonin vetëm 40 për qind të nevojave elementare të institucioneve parashkollore[8], duhen trajtuar si të dhëna të paraqitura nga raporti i Lidhjes Kosovare.

Kjo nuk ia zvogëlon vlerën raportit si burim për të kuptuar mënyrën se si mërgata politike shqiptare e artikulonte çështjen e Kosovës përpara opinionit evropian. Përkundrazi, zgjedhja për të përdorur statistika mbi fëmijët, shkollat dhe financimin tregon se Lidhja Kosovare kërkonte të dilte përtej argumentit tradicional historik e territorial dhe ta paraqiste çështjen shqiptare edhe si problem të të drejtave sociale, kulturore dhe arsimore.

Në këtë mënyrë, shkollimi shndërrohej në një nga argumentet më të fuqishme të raportit. Ai prekte njëherësh fëmijën, familjen, gjuhën, zhvillimin ekonomik dhe perspektivën kombëtare. Për Lidhjen Kosovare, pamundësia e mijëra fëmijëve shqiptarë për të hyrë në shkollë nuk ishte vetëm statistikë e një sistemi të pazhvilluar arsimor, ajo shihej si një problem që përcaktonte pozitën e një brezi të tërë dhe, në një perspektivë më të gjatë, vetë mundësinë e shqiptarëve për të arritur barazi të plotë shoqërore dhe institucionale.

Prandaj, duke e cilësuar shkollimin si “problem akut e aktual”, raporti kërkonte të ngrinte një alarm që shkonte përtej vitit 1970. Mesazhi ishte se barazia nuk mund të ndërtohej vetëm përmes reformave politike dhe njohjes formale të të drejtave. Ajo duhej të fillonte që në bankat e shkollës, duke i garantuar çdo fëmije shqiptar mundësinë për t’u arsimuar në gjuhën e vet dhe për të fituar kushtet që, në të ardhmen, të merrte pjesë në mënyrë të barabartë në jetën shoqërore, ekonomike, kulturore dhe politike të vendit.

Pabarazitë në financimin e arsimit dhe rreziku i shtimit të analfabetizmit

Gjendja e rënduar e arsimit në Kosovë, sipas materialit të paraqitur nga Lidhja Kosovare, nuk përshkruhej vetëm nga qarqet e mërgatës shqiptare. Për t’i dhënë argumentimit të vet një mbështetje më të drejtpërdrejtë, raporti i referohej edhe gazetës “Rilindja”, organ që botohej në Kosovë dhe që pasqyronte çështje të jetës politike, shoqërore, kulturore dhe arsimore të krahinës. Pikërisht duke u mbështetur në të dhënat dhe shqetësimet e artikuluara në këtë gazetë, raporti përpiqej të dëshmonte se kriza e arsimit nuk ishte vetëm një akuzë e ngritur nga jashtë Jugosllavisë, por një problem që diskutohej edhe brenda vetë Kosovës.

Sipas paralajmërimit që i atribuohej “Rilindjes”, nëse gjendja vazhdonte me të njëjtin ritëm, ekzistonte rreziku që numri i fëmijëve që mbeteshin pa u regjistruar në shkollë të bëhej më i madh se numri i atyre që arrinin të përfshiheshin në procesin mësimor[9]. Ky formulim kishte karakter të fortë alarmues dhe synonte të tërhiqte vëmendjen ndaj pasojave që mungesa e kapaciteteve shkollore mund të kishte për brezat e rinj shqiptarë.

Problemi, pra, nuk paraqitej më si një vështirësi e përkohshme që mund të tejkalohej me kalimin e viteve. Përkundrazi, sipas kësaj analize, ekzistonte rreziku që pamundësia e sistemit arsimor për të përfshirë të gjithë fëmijët të prodhonte një cikël të ri të prapambetjes arsimore. Në vend që analfabetizmi të zvogëlohej gradualisht përmes zgjerimit të shkollimit, ai mund të vazhdonte të riprodhohej dhe madje të shtohej.

Ky paralajmërim merrte një peshë të veçantë në kontekstin historik të Kosovës. Arsimi konsiderohej një nga instrumentet kryesore për kapërcimin e trashëgimisë së analfabetizmit, varfërisë dhe zhvillimit të pamjaftueshëm. Për këtë arsye, çdo pengesë në përfshirjen e fëmijëve në shkollimin fillor nuk prekte vetëm të tashmen e tyre, por rrezikonte të ndikonte në strukturën shoqërore dhe profesionale të brezave të ardhshëm.

Në këtë kuptim, pohimi se numri i analfabetëve mund të vazhdonte të shtohej kishte edhe një domethënie më të gjerë politike. Një popullsi me mundësi të kufizuara shkollimi kishte më pak mundësi për të krijuar kuadro profesionale, për të hyrë në administratë, për të marrë pozita drejtuese dhe për të marrë pjesë në mënyrë të barabartë në zhvillimin ekonomik e institucional. Kështu, raporti e lidhte përsëri problemin e arsimit me çështjet e trajtuara më parë: nënpërfaqësimin e shqiptarëve në administratë, ekonomi, shëndetësi dhe strukturat drejtuese.

Një nga dëshmitë më të forta të vështirësive të përditshme ishte edhe largësia që një pjesë e fëmijëve duhej të përshkonin për të arritur në shkollë. Sipas të dhënave të përcjella në raport, kishte fëmijë që, për të shkuar në mësim dhe për t’u kthyer në shtëpi, detyroheshin të përshkonin në këmbë mbi 20 kilometra[10]. Kjo shifër përdorej për të ilustruar jo vetëm mungesën e objekteve shkollore, por edhe pabarazinë e qasjes në arsim ndërmjet zonave të ndryshme.

Për një fëmijë të moshës shkollore, një udhëtim kaq i gjatë përbënte një barrë të konsiderueshme fizike dhe kohore. Vështirësia bëhej edhe më e madhe gjatë dimrit, në zona rurale ose në vendbanime me infrastrukturë të dobët rrugore. Në kushte të tilla, e drejta formale për të ndjekur shkollën nuk nënkuptonte domosdoshmërisht se fëmija kishte edhe mundësi reale për ta ushtruar këtë të drejtë.

Këtu raporti prekte një problem thelbësor të zhvillimit arsimor: nuk mjaftonte të ekzistonte shkolla si institucion juridik; ajo duhej të ishte edhe fizikisht e arritshme. Shpërndarja e objekteve shkollore, rrugët, transporti, numri i mësuesve dhe kapaciteti i klasave ishin pjesë e së njëjtës çështje. Nëse një fëmijë duhej të ecte dhjetëra kilometra çdo ditë, atëherë rreziku i braktisjes së shkollës ose i mosregjistrimit bëhej shumë më i madh[11].

Raporti e kërkonte një nga shkaqet themelore të kësaj gjendjeje te financimi i pamjaftueshëm i arsimit në Kosovë. Sipas të dhënave të paraqitura, shpenzimet për arsim në krahinë përfaqësonin vetëm rreth gjysmën e mesatares jugosllave. Për çdo banor të Kosovës llogariteshin 355 dinarë për arsim, kundrejt rreth 700 dinarëve që përbënin mesataren jugosllave[12].

Krahasimi ndërmjet 355 dhe 700 dinarëve për banor ishte veçanërisht i rëndësishëm për mënyrën se si ndërtohej argumenti. Në vend që mungesa e shkollave të paraqitej vetëm si rezultat i rritjes së popullsisë ose i prapambetjes së trashëguar, raporti e lidhte atë edhe me shpërndarjen e burimeve financiare brenda federatës. Në interpretimin e Lidhjes Kosovare, një krahinë me nevoja shumë të mëdha arsimore po dispononte proporcionalisht shumë më pak mjete sesa mesatarja e vendit.

Kjo krijonte një paradoks të dukshëm. Kosova kishte nevojë për më shumë investime për të zvogëluar hendekun arsimor, ndërsa sipas të dhënave të raportit merrte dukshëm më pak mjete për banor sesa mesatarja jugosllave. Nëse një rajon nisej nga një nivel më i ulët zhvillimi, kishte popullsi të re dhe nevoja të mëdha për ndërtimin e shkollave, atëherë financimi nën mesataren federative e bënte procesin e afrimit me rajonet më të zhvilluara edhe më të vështirë.

Në këtë mënyrë, problemi arsimor shndërrohej edhe në një problem të pabarazisë ekonomike dhe rajonale brenda Jugosllavisë. Lidhja Kosovare kërkonte të tregonte se pozita e shqiptarëve nuk mund të analizohej vetëm përmes të drejtave politike dhe kombëtare. Ajo duhej parë edhe përmes mënyrës se si shpërndaheshin investimet dhe mundësitë e zhvillimit ndërmjet pjesëve të ndryshme të federatës.

Mungesa e financimit kishte pasoja të drejtpërdrejta: më pak objekte shkollore, klasa të mbingarkuara, mungesë kuadrosh, vështirësi në sigurimin e mjeteve mësimore dhe pamundësi për ta zgjeruar rrjetin arsimor në përputhje me rritjen e numrit të nxënësve. Në këtë mënyrë, shifra prej 355 dinarësh për banor nuk ishte thjesht një tregues financiar, por përdorej për të shpjeguar një varg problemesh që shfaqeshin më pas në jetën e përditshme të shkollës.

Një tjetër çështje që raporti e përmendte me shqetësim ishte ajo e bursave për nxënësit dhe studentët. Sipas formulimit të burimit, bursat ishin “me pika të numëruara”, domethënë tepër të kufizuara në raport me numrin dhe nevojat e të rinjve që kërkonin mbështetje financiare për vazhdimin e shkollimit.

Në kushtet ekonomike të Kosovës së asaj kohe, bursa nuk përfaqësonte vetëm një shpërblim për suksesin mësimor. Për shumë familje ajo mund të ishte kusht praktik për vazhdimin e arsimit, sidomos kur shkolla e mesme apo institucioni i arsimit të lartë ndodhej larg vendbanimit. Shpenzimet e transportit, banimit, ushqimit dhe materialeve shkollore mund ta bënin vazhdimin e shkollimit të papërballueshëm për familjet me të ardhura të kufizuara.

Për këtë arsye, numri i vogël i bursave kishte potencialisht edhe një dimension shoqëror dhe klasor. Fëmijët e familjeve më të varfra ishin më të ekspozuar ndaj rrezikut të ndërprerjes së shkollimit, pavarësisht aftësive apo rezultateve të tyre. Në një krahinë ekonomikisht më pak të zhvilluar, mungesa e mekanizmave të mjaftueshëm të mbështetjes financiare mund të riprodhonte pabarazinë nga një brez në tjetrin.

Në argumentimin e Lidhjes Kosovare, të gjitha këto elemente formonin një zinxhir të ndërlidhur: mungesa e mjeteve financiare kufizonte ndërtimin dhe funksionimin e shkollave; mungesa e shkollave detyronte fëmijët të përshkonin distanca të mëdha; vështirësitë e qasjes shtonin rrezikun e mosregjistrimit dhe braktisjes; ndërsa numri i kufizuar i bursave vështirësonte vazhdimin e arsimit në nivelet më të larta[13]. Në fund të këtij procesi qëndronte rreziku i vazhdimit të analfabetizmit dhe mungesës së kuadrove shqiptare.

Kështu krijohej edhe një lidhje e drejtpërdrejtë me të dhënat e paraqitura më parë për administratën dhe ekonominë. Nëse shqiptarët ishin të paktë në pozitat e nëpunësve, drejtuesve, profesionistëve apo anëtarëve të organeve drejtuese, raporti sugjeronte se një pjesë e shpjegimit duhej kërkuar pikërisht te mundësitë e pabarabarta arsimore të brezave të mëparshëm. Pa një sistem arsimor të fuqishëm nuk mund të krijohej shpejt një bazë e gjerë kuadrosh të kualifikuara.

Gjithashtu duhet pasur parasysh se Kosova në këtë periudhë përballej njëkohësisht me rritje të shpejtë demografike dhe me një nivel zhvillimi ekonomik dukshëm më të ulët se rajonet më të zhvilluara të federatës. Për pasojë, sistemi arsimor duhej jo vetëm të kapërcente mangësitë e trashëguara, por edhe të ndërtonte vazhdimisht kapacitete të reja për një numër gjithnjë e më të madh fëmijësh dhe të rinjsh.

Kjo e bënte financimin një çështje vendimtare. Në një rajon që kishte nevojë të zvogëlonte diferencat historike në arsim, investimi i njëjtë me mesataren federative mund të mos kishte qenë i mjaftueshëm, ndërsa, sipas shifrave të sjella në raport, financimi për banor ishte vetëm rreth gjysma e kësaj mesatareje[14]. Për Lidhjen Kosovare, ky kontrast përforconte bindjen se zhvillimi i Kosovës nuk po mbështetej në përpjesëtim me nevojat reale të popullsisë së saj.

Njëkohësisht, referimi te “Rilindja” kishte një funksion të rëndësishëm në strategjinë e raportit. Lidhja Kosovare kërkonte t’i paraqiste delegatëve evropianë një argument që nuk mbështetej vetëm në deklaratat e një organizate politike të mërgatës. Duke cituar shqetësime të botuara në shtypin e Kosovës, ajo përpiqej të dëshmonte se vështirësitë e arsimit diskutoheshin publikisht edhe brenda vetë sistemit jugosllav.

Pavarësisht kësaj, rëndësia historike qëndron në mënyrën se si arsimi shndërrohej në një argument për pozitën e përgjithshme të shqiptarëve në Kosovë. Për Lidhjen Kosovare, një fëmijë që mbetej jashtë shkollës nuk përfaqësonte vetëm një problem individual. Ai simbolizonte një mundësi të humbur për krijimin e një mësuesi, mjeku, inxhinieri, administratori apo intelektuali të ardhshëm dhe, rrjedhimisht, një pengesë në procesin e emancipimit të përgjithshëm të shoqërisë shqiptare[15].

Në këtë perspektivë, paralajmërimi për shtimin e analfabetizmit merrte një kuptim shumë më të thellë. Ai shprehte frikën se pabarazia arsimore e së tashmes do të shndërrohej në pabarazi shoqërore, ekonomike dhe politike të së ardhmes. Pikërisht për këtë arsye, raporti e paraqiste arsimin jo si një problem dytësor të administrimit krahinor, por si një nga çështjet më urgjente për të ardhmen e shqiptarëve në Kosovë.

Vijon

[1] “Shkollimi i shqiptarëve – problem akut e aktual”, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.