[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
- ese
Kur pushteti harron se shteti nuk është pronë e tij, demokracia mbetet me emrin, por rrezikon të humbasë shpirtin.
Historia na mëson se qytetet nuk bien gjithmonë nga goditjet e armiqve që trokasin në porta me shpata në dorë. Ndonjëherë rreziku hyn i mbështjellë me dhurata, i shoqëruar nga premtime dhe i pritur me duartrokitje nga ata që duhet ta njihnin më mirë se kushdo fytyrën e mashtrimit. Troja e pagoi shtrenjtë besimin te kali prej druri. Por çfarë ndodh kur kali i Trojës nuk është më prej druri? Kur vishet me kostum pushtetari, flet gjuhën e interesave ekonomike dhe hyn në institucionet e shtetit me bekimin e atyre që janë zgjedhur për t’i mbrojtur?
Kjo është pyetja që duhet t’i bëjë vetes çdo shqiptar kur shikon se si trajtohen interesat publike, si merren vendimet për pasuritë strategjike të vendit dhe si përplasen akuzat për korrupsion në korridoret e pushtetit. Dhe duhet ta bëjë kur sheh se parlamenti, në vend që të jetë tempull debati e përgjegjësie, rrezikon të kthehet në një makineri votimi, ku kartonët ngrihen më shpejt se mendimi dhe bindja partiake zë vendin e ndërgjegjes qytetare.
Shqipëria nuk është plaçkë lufte. Nuk është pronë private e qeverive që vijnë e ikin, as një copë tokë historia e së cilës fillon me ardhjen e një kryeministri dhe mbaron me largimin e tij. Ajo është amanet i brezave, mundi i njerëzve që e mbajtën gjallë në kohët më të vështira, shtëpia e një populli që ka të drejtë të kërkojë llogari për çdo vendim që prek pasuritë, sovranitetin dhe të ardhmen e tij.
Kur pushteti fillon të ngatërrojë interesin e vet me interesin e shtetit, kur propaganda synon të zëvendësojë transparencën dhe çdo pyetje kritike trajtohet si armiqësi, demokracia zbrazet nga përmbajtja. Mund të mbeten flamuri, himni, institucionet, seancat parlamentare dhe fjalimet solemne. Por brenda tyre rritet një boshllëk i rrezikshëm: boshllëku midis pushtetit dhe përgjegjësisë.
Një vend nuk matet vetëm me kilometrat katrorë që zotëron, por edhe me mënyrën se si i mbron dhe i administron pasuritë e veta. Toka nuk është thjesht një sipërfaqe në hartë. Ajo është histori, identitet, siguri dhe përgjegjësi ndaj brezave që do të vijnë.
Prandaj çdo projekt që prek zona me rëndësi strategjike, si ishulli i Sazanit, duhet shqyrtuar me kujdesin më të madh. Kur në publik flitet për investime të lidhura me emra të fuqishëm ndërkombëtarë, përfshirë anëtarë të familjes së presidentit amerikan Donald Trump, pyetja e parë nuk duhet të jetë sa i madh është emri i investitorit. Duhet të jetë çfarë përfiton Shqipëria, çfarë detyrimesh merr përsipër dhe cilat garanci mbron shteti.
Të kërkosh transparencë nuk do të thotë të jesh kundër zhvillimit. Të mbrosh interesin kombëtar nuk do të thotë të jesh kundër investimeve të huaja. Përkundrazi, një qeveri që beson te vendimet e veta nuk ka pse t’i frikësohet pyetjeve të qytetarëve, kontrollit parlamentar apo shqyrtimit të pavarur të marrëveshjeve.
Sazani nuk është parcelë që mund të trajtohet si pronë personale e atij që firmos. Asnjë qeveri nuk ka marrë mandat për të disponuar sipas dëshirës me pasurinë kombëtare. Ajo ka marrë vetëm përgjegjësinë për ta administruar në interes të publikut, brenda ligjit dhe me transparencë.
Këtu qëndron thelbi: nuk duhet të trembemi nga investitori i huaj. Duhet të shqetësohemi kur mungojnë garancitë, kur informacioni është i paplotë dhe kur qytetarit i kërkohet të duartrokasë para se të dijë çfarë është vendosur. Një shtet serioz nuk e mat suksesin me fotografitë e takimeve dhe emrat e famshëm nëpër konferenca, por me kushtet e kontratave, ligjshmërinë e procedurave dhe llogaridhënien përpara qytetarëve.
Përndryshe, kali i Trojës mund të mos ketë asgjë të frikshme në pamje. Mjafton që askush të mos guxojë të shohë çfarë fshihet brenda.
Një shoqëri nuk tronditet vetëm nga skandalet financiare. Ajo tronditet edhe kur krijohet përshtypja se ata që drejtojnë jetën publike nuk i nënshtrohen standardeve morale që kërkohen nga qytetarët e zakonshëm.
Në politikë, morali nuk është fjalë për fushata elektorale. Është detyrim, dhe sa më i lartë posti, aq më e madhe përgjegjësia. Ministri, deputeti, kryeministri dhe çdo zyrtar që ushtron pushtet nuk mund të kërkojnë privilegjin e besimit publik dhe, sa herë shfaqet një problem, ta shpallin përgjegjësinë çështje private.
Kur publiku përballet me akuza, skandale apo materiale komprometuese që përfshijnë figura të pushtetit, pyetja themelore është nëse institucionet reagojnë me të njëjtën seriozitet, kushdo qoftë personi i përfshirë. Nuk mjafton që një akuzë të bëjë bujë për disa ditë, të mbushë faqet e gazetave e pastaj të fshihet nën zhurmën e lajmit të radhës.
Asnjë material i publikuar nuk duhet marrë automatikisht si provë përfundimtare e fajësisë. Por asnjë pushtet nuk mund ta përdorë pasigurinë si arsye për të mos sqaruar çështjet që prekin interesin publik. Duhen hetim i ligjshëm, verifikim dhe përgjegjësi. Aty shfaqet fytyra e vërtetë e shtetit: jo te mënyra se si i mbron të fortët nga pyetjet, por te mënyra se si garanton që askush të mos qëndrojë mbi ligjin.
Prostitucioni politik është plagë që nuk matet me skandalet e dhomave private, por me shitjen e bindjeve, pazaret e pushtetit, heshtjen e blerë dhe sakrifikimin e interesit publik për përfitime personale. Ai fillon aty ku fjala humbet vlerën, parimi ndërrohet sipas interesit dhe ndërgjegjja del në ankand. Atëherë nuk kemi më vetëm problem me individë të veçantë, por krizë besimi te vetë institucionet.
Parlamenti duhet të jetë vendi ku pushteti kontrollohet, ligjet debatohen dhe interesat e qytetarëve mbrohen. Aty një pyetje e vështirë duhet të vlejë më shumë se një duartrokitje e organizuar, dhe vota e deputetit të jetë shprehje bindjeje, jo zbatim urdhri.
Por çfarë ndodh kur seanca kthehet në ritual numërimi? Kur një projektligj kalon jo sepse bind, por sepse shumica ka numrat? Kur deputeti nuk shihet më si përfaqësues i qytetarit, por si një karton që ngrihet në çastin e duhur?
Atëherë parlamenti rrezikon të humbasë arsyen e ekzistencës. Nuk ka gjë më të trishtë se një përfaqësues i popullit që harron se vota e tij nuk është pronë e kryetarit të partisë, por besim i deleguar nga qytetari. Ky besim nuk mund të shërbejë si çek i bardhë për çdo vendim, marrëveshje apo ndryshim ligjor.
Ironia e hidhur është se mund të ketë deputetë që nuk kanë nevojë ta lexojnë një projektligj për ta votuar, sepse e dinë paraprakisht çfarë duhet të bëjnë. Atëherë pyetja është e natyrshme: për çfarë i duhen vendit përfaqësuesit e popullit, nëse nuk ushtrojnë gjykimin e tyre? Nuk është çështje inteligjence personale dhe as ftesë për të fyer kundërshtarin politik. Është çështje përgjegjësie institucionale. Deputeti mund të mos jetë specialist i çdo fushe, por ka detyrimin të informohet, të dëgjojë ekspertët, të kërkojë sqarime dhe ta mos e kthejë votën në veprim mekanik.
Kartonët ngrihen për pak sekonda. Pasojat e një ligji të keq mund t’i rëndojnë qytetarit për vite me radhë. Dhe kur një parlament heq dorë nga mendimi i pavarur, nuk e dobëson vetëm opozitën. Dobëson vetë demokracinë.
Ligji duhet të jetë i njëjtë për të gjithë. Ky është një nga themelet e shtetit të së drejtës. Nëse bëhet i ashpër për të dobëtin dhe i butë për të fuqishmin, qytetari fillon të besojë se drejtësia varet nga emri, posti dhe lidhjet, jo nga e drejta.
Ndryshimi i ligjeve është pjesë normale e jetës së një shteti, sepse shoqëria dhe problemet ndryshojnë. Por një gjë është reforma e arsyetuar, e përgjithshme dhe transparente, dhe tjetër gjë është dyshimi se një ndryshim po bëhet për t’i hapur rrugën shpëtimit të një individi apo grupi të caktuar. Kur një zyrtar përballet me akuza, publiku ka të drejtë të dijë nëse çështja po trajtohet sipas procedurave të zakonshme dhe nëse rregullat zbatohen pa dallim. Kur ndryshohet një ligj, duhet të dihen arsyeja, përfitimi publik dhe ndikimi mbi çështjet në shqyrtim.
Nuk mjafton që pushteti të thotë “gjithçka është e ligjshme”. Ai duhet të krijojë kushtet që ligjshmëria të verifikohet në mënyrë të pavarur.
Sepse ligji nuk është mantel që vishet sipas stinës politike. Nuk është çelës që u hap dyert miqve e ua mbyll kundërshtarëve. Nuk është mburojë për të mbrojtur pushtetin nga përgjegjësia. Ligji është kufiri që pushteti nuk duhet ta kalojë. Nëse ata që e bëjnë ligjin sillen sikur janë mbi të, shteti rrezikon të bëhet një ndërtesë me fasadë të bukur dhe themele të çara.
Vjedhja e pasurisë publike është dëm i rëndë. Vjedhja e besimit të qytetarëve është plagë edhe më e thellë, sepse e bën shoqërinë të dyshojë te gjithçka: te institucioni, te drejtësia, te vota dhe te vetë mundësia për ta ndryshuar gjendjen.
Kur lindin dyshime për korrupsion, pasuri të pajustifikuara, tenderë të dyshimtë apo favorizime, përgjigjja nuk mund të jetë as propaganda, as heshtja. Duhen transparencë, hetim i pavarur dhe zbatim i ligjit. Në një republikë serioze askush nuk shpallet fajtor nga një titull gazete, por askush nuk konsiderohet i paprekshëm vetëm pse mban një post të lartë. Ky është dallimi midis drejtësisë dhe hakmarrjes politike.
Ndërkohë, qytetari i zakonshëm përballet me faturat, taksat, vështirësitë ekonomike dhe pasigurinë për të nesërmen. Ai kërkon shërbime publike, arsim, shëndetësi, punë dhe mundësi për t’i rritur fëmijët në vendin e vet. Nuk kërkon mrekulli. Kërkon që paratë e tij të mos shpërdorohen dhe sakrifica e tij të mos trajtohet me përçmim.
Çfarë kuptimi ka t’i kërkosh qytetarit të jetë i ndershëm, kur ai sheh se ndershmëria nuk shpërblehet dhe përgjegjësia nuk zbatohet njësoj për të gjithë? Çfarë kuptimi ka t’i kërkosh të riut të besojë te vendi i vet, kur sheh se suksesi duket i lidhur më shumë me njohjet sesa me aftësinë, më shumë me bindjen politike sesa me meritën? Dhe çfarë kuptimi ka të flasësh për patriotizëm, kur ai përdoret si dekor për të fshehur mungesën e llogaridhënies?
Dashuria për atdheun nuk matet me numrin e flamujve nëpër zyra apo me fjalët e mëdha nga podiumet. Matet me mënyrën se si mbrohen pasuritë e përbashkëta, si trajtohet qytetari dhe si ushtrohet pushteti.
Në fund, pyetja nuk është vetëm kush e ka pushtetin sot, por çfarë shteti po ndërtohet dhe çfarë trashëgimie do t’u lëmë brezave që vijnë. Një qeveri mund të fitojë zgjedhjet, por nuk fiton pronësinë mbi vendin. Një shumicë parlamentare mund të miratojë ligje, por nuk fiton të drejtën të shpërfillë interesin publik. Një ministër mund të ketë autoritet, por nuk fiton të drejtën të shmangë përgjegjësinë. Dhe asnjë politikan, sado i fuqishëm të duket sot, nuk mund ta ngatërrojë mandatin e përkohshëm me pronësinë e përhershme mbi shtetin.
Shteti u përket qytetarëve. Territori u përket brezave që e trashëguan dhe atyre që do ta trashëgojnë. Institucionet ekzistojnë për t’i shërbyer shoqërisë, jo për ta mbajtur peng.
Prandaj qytetari nuk duhet të jetë spektator i përjetshëm. Ai ka të drejtë të pyesë, të kërkojë dokumente, të kundërshtojë vendimet e padrejta, të votojë i lirë dhe të kërkojë llogari nga përfaqësuesit e vet. Ka të drejtë të kërkojë që ligji të mos jetë pronë e partive, që pasuria publike të mos trajtohet si plaçkë dhe që morali të mos kujtohet vetëm kur duhet për të gjykuar kundërshtarin.
Kali i Trojës mbetet një nga paralajmërimet më të fuqishme të historisë: jo çdo gjë që hyn me bujë është dhuratë dhe jo çdo premtim i mbështjellë me lavdi sjell shpëtim. Por tragjedia nuk përsëritet vetëm sepse dikush përpiqet të mashtrojë. Përsëritet edhe kur të tjerët heqin dorë nga e drejta për të pyetur.
Shqipëria nuk ka nevojë për qytetarë që duartrokasin gjithçka. Ka nevojë për qytetarë që mendojnë, kërkojnë prova, mbrojnë të vërtetën dhe nuk e shesin ndërgjegjen për një premtim, një privilegj apo një vend pune.
Nuk ka rëndësi sa i madh është kali, sa i kushtueshëm është druri apo sa të fuqishëm janë ata që e shoqërojnë. Rëndësi ka nëse brenda tij fshihet rreziku për të ardhmen e vendit dhe nëse ekziston ende guximi për ta thënë me zë të lartë.
Sepse atdheu nuk është pronë e qeverisë. Parlamenti nuk është pronë e shumicës. Ligji nuk është pronë e pushtetit. Dhe populli nuk është pronë e askujt.
Kali i Trojës mund të hyjë në histori si dhuratë. Por një popull që ruan kujtesën, dinjitetin dhe të drejtën për të kërkuar llogari nuk duhet ta lejojë kurrë që dhurata të kthehet në fatkeqësi kombëtare.
