ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (50)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kur kujtesa shndërrohej në marsh

Njëkohësisht, organizatorët i ftonin pjesëmarrësit që përmes marshit protestues të shprehnin edhe një herë kundërshtimin e tyre të hapur ndaj politikës së Beogradit. Protesta nuk paraqitej vetëm si një reagim emocional ndaj humbjes së figurave të shquara të rezistencës, por si një akt politik i drejtuar kundër regjimit jugosllav, i cili në dokument cilësohej si regjim vrasës. Ky përcaktim pasqyronte bindjen e organizatorëve se atentatet ndaj veprimtarëve shqiptarë, burgosjet masive, torturat dhe eliminimet fizike nuk ishin ngjarje të izoluara, por pjesë e një politike sistematike shtetërore që synonte shuarjen e lëvizjes kombëtare shqiptare.

Në këtë kuptim, protesta fitonte një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo ishte një akt nderimi për dëshmorët, një mënyrë për të dëshmuar se sakrifica e tyre nuk ishte harruar dhe se emrat e tyre vazhdonin të jetonin në kujtesën e bashkatdhetarëve. Nga ana tjetër, ajo shërbente si një formë presioni politik dhe sensibilizimi ndërkombëtar, duke e bërë opinionin publik evropian dëshmitar të pakënaqësisë së shqiptarëve ndaj politikës represive të Jugosllavisë.

Në tërësi, ky fragment i thirrjes pasqyron qartë mënyrën se si mërgata shqiptare e konceptonte lidhjen midis kujtesës historike dhe veprimit politik. Për autorët e saj, përkujtimi i dëshmorëve nuk ishte një rit i heshtur, por një akt i gjallë rezistence, ndërsa bashkimi i shqiptarëve në protestë përfaqësonte vazhdimësinë e betimit për liri, drejtësi dhe çlirim kombëtar. Në këtë mënyrë, kujtesa e së kaluarës shndërrohej në një forcë mobilizuese për të tashmen, duke e bërë sakrificën e heronjve një burim frymëzimi për vazhdimin e përpjekjeve drejt realizimit të aspiratës historike të popullit shqiptar për liri dhe vetëvendosje.

Më tej, autorët e thirrjes ndaleshin në një vlerësim të thellë të jetës dhe veprës së dëshmorëve, duke theksuar se e gjithë veprimtaria e tyre përbënte modelin më të lartë të angazhimit kombëtar dhe revolucionar. Në tekst nënvizohej se e gjithë jeta, puna, veprimtaria dhe sakrifica e tyre ishte në thelb revolucionare, jo vetëm për shkak të përballjes së drejtpërdrejtë me regjimin jugosllav, por sepse ajo ishte ndërtuar mbi ideale të larta të lirisë, dinjitetit kombëtar dhe drejtësisë shoqërore. Në këtë mënyrë, figura e dëshmorit nuk paraqitej vetëm si një luftëtar i armatosur apo veprimtar politik, por si një njeri që me gjithë qenien e tij i ishte përkushtuar kauzës së çlirimit kombëtar.

Sipas autorëve të thirrjes, veprimtaria e këtyre bijve të kombit përfaqësonte shembullin më të mirë për të gjithë luftëtarët e lirisë. Ata konsideroheshin modeli që duhej ndjekur nga çdo shqiptar që e ndiente mbi vete përgjegjësinë historike për fatin e popullit të vet. Nuk mjaftonte vetëm të admirohej heroizmi i tyre, duhej të përvetësohej edhe mënyra se si ata jetuan, menduan, punuan dhe vepruan. Në këtë këndvështrim, dokumenti e zgjeronte konceptin e luftës për liri përtej fushës së përballjes fizike. Lufta nuk shihej vetëm si akt i rezistencës së armatosur, por si një mënyrë jetese, si një angazhim i përditshëm moral, intelektual dhe politik në shërbim të kombit.

Teksti përçon idenë se dëshmorët kishin dëshmuar me jetën e tyre se atdheu nuk i shërbehet vetëm në momentet e sakrificës supreme, por në çdo hap të ekzistencës njerëzore. Ata kishin punuar, kishin krijuar, kishin shkruar, kishin organizuar dhe kishin edukuar, duke e parë çdo veprim si pjesë të misionit për çlirimin e popullit shqiptar. Kështu, për autorët e thirrjes, heroizmi nuk kufizohej vetëm në momentin e rënies, por shtrihej gjatë gjithë jetës së tyre. Pikërisht kjo i bënte ata shembuj të denjë për brezat që do të vazhdonin rrugën e tyre.

Në dokument theksohej se çdo përpjekje e tyre kishte qenë e drejtuar drejt një qëllimi madhor: çlirimit të popullit shqiptar nga robëria dhe ndërtimit të së ardhmes së tij. Kjo e ardhme përfytyrohej si një kohë e lirisë, e barazisë dhe e dinjitetit kombëtar, ku shqiptarët do të ishin zot të fatit të tyre. Për këtë arsye, veprimtaria e dëshmorëve paraqitej si investim historik për brezat që do të vinin, si një sakrificë që nuk kishte vlerë vetëm për kohën kur jetuan, por edhe për të ardhmen e kombit.

Autorët shprehnin gjithashtu bindjen se i gjithë populli shqiptar ndihej krenar për këta bij, të cilët i kishte lindur dhe rritur me dashuri, edukatë dhe ndjenja të thella atdhedashurie. Kjo krenari nuk buronte vetëm nga akti i flijimit të tyre, por nga mënyra se si ata kishin jetuar me ndershmëri, përkushtim dhe idealizëm. Në këtë mënyrë, dëshmorët paraqiteshin si produkti më fisnik i kombit shqiptar, si dëshmi se ky popull kishte lindur dhe vazhdonte të lindte njerëz të gatshëm të sakrifikonin gjithçka për lirinë dhe dinjitetin e tij.

Në mënyrë të veçantë, dokumenti vinte në pah se ata ishin “të brymosur me idealet më fisnike e më të larta”, një shprehje që bart një ngarkesë të fuqishme morale dhe simbolike. Me këtë formulim synohej të theksohej se veprimtaria e tyre nuk ishte udhëhequr nga interesa personale, ambicie politike apo përfitime materiale. Përkundrazi, ata ishin formuar shpirtërisht dhe ideologjikisht mbi parime të larta të drejtësisë, lirisë, solidaritetit dhe dashurisë për atdheun. Pikërisht këto ideale u kishin dhënë forcën të përballonin burgjet, ndjekjet, mërgimin, torturat dhe, në fund, edhe vdekjen.

Në interpretimin historik të këtij dokumenti, figura e dëshmorit fiton dimensionin e një modeli edukues për kombin. Heroi nuk paraqitet vetëm si kujtim i së kaluarës, por si udhërrëfyes moral për të tashmen dhe të ardhmen. Përmes këtij diskursi, organizatorët e protestës synonin të kultivonin te mërgata shqiptare ndjenjën e përgjegjësisë historike, duke i ftuar bashkatdhetarët të ndërtonin jetën e tyre mbi të njëjtat parime që kishin udhëhequr Jusuf Gërvallën, Kadri Zekën, Bardhosh Gërvallën, Rexhep Malën, Nuhi Berishën dhe Bajram Bahtirin.

Në tërësi, ky fragment përfaqëson një pasqyrë domethënëse të kulturës politike dhe patriotike të lëvizjes kombëtare shqiptare në vitet tetëdhjetë. Ai dëshmon se kujtesa për dëshmorët nuk ndërtohej vetëm mbi aktin e rënies së tyre heroike, por mbi të gjithë jetën dhe veprën që kishin lënë pas. Në këtë mënyrë, sakrifica e tyre shndërrohej në një shkollë të atdhedashurisë, ndërsa jeta e tyre në një testament historik që u mësonte brezave se si të jetonin me dinjitet, si të punonin me përkushtim, si të krijonin me përgjegjësi dhe, kur ta kërkonte koha, si të luftonin me guxim për lirinë dhe të ardhmen e popullit shqiptar.

Në vazhdim të dokumentit, autorët i drejtoheshin edhe një herë bashkatdhetarëve me një thirrje të mbushur me ndjenjë, respekt dhe admirim për njërin ndër personalitetet më të shquara të lëvizjes kombëtare shqiptare – Jusuf Gërvallën. Përsëritja e fjalës “Bashkëatdhetarë!” nuk ishte një element i rastësishëm stilistik. Ajo shërbente si një rikthim i vazhdueshëm te ndërgjegjja kolektive e mërgatës shqiptare, si një përpjekje për të forcuar ndjenjën e përkatësisë kombëtare dhe për të kujtuar se, pavarësisht largësisë gjeografike, shqiptarët mbeteshin pjesë e së njëjtës histori, të së njëjtës dhimbje dhe të së njëjtës përgjegjësi për fatin e Kosovës.

Në këtë pjesë të thirrjes, vend qendror zinte figura e Jusuf Gërvallës, i cili përshkruhej jo vetëm si një veprimtar politik apo si një dëshmor i çështjes kombëtare, por si një personalitet që kishte arritur të mishëronte idealet dhe aspiratat e një populli të tërë. Për të forcuar këtë vlerësim, autorët sillnin në kujtesë edhe fjalët e shkrimtarit të madh shqiptar Ismail Kadare, i cili e kishte cilësuar Jusuf Gërvallën si “personalitetin e Kosovës”. Ky referim nuk ishte thjesht një citim letrar, ai përbënte një dëshmi të rëndësishme të jehonës që figura e Jusufit kishte fituar në hapësirën mbarëshqiptare. Vlerësimi i Kadaresë e ngrinte Jusuf Gërvallën në rangun e një simboli kombëtar, duke e paraqitur atë si përfaqësues të denjë të ndërgjegjes politike, kulturore dhe shpirtërore të Kosovës.

Dokumenti e paraqiste Jusufin si njeriun që kishte ditur të bëhej zëri i bashkatdhetarëve të tij, veçanërisht i mijëra punëtorëve shqiptarë që jetonin dhe punonin në mërgim. Në vitet shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë, mërgata shqiptare në Evropën Perëndimore përbëhej kryesisht nga punëtorë emigrantë, të cilët përballeshin me vështirësi ekonomike, mall për vendlindjen, pasiguri sociale dhe me barrën e vazhdueshme të shqetësimit për gjendjen e familjeve të tyre në Kosovë. Në këtë realitet të ndërlikuar, Jusuf Gërvalla kishte arritur të shprehte me një ndjeshmëri të rrallë hallet, dhimbjet dhe shpresat e tyre. Përmes shkrimeve publicistike, poezisë, muzikës dhe angazhimit politik, ai u kishte dhënë zë atyre që shpesh nuk kishin mundësi ta shprehnin vetë vuajtjen e tyre.

Autorët e thirrjes theksonin se Jusufi kishte ditur të fliste me sinqeritet për vuajtjet, mjerimin dhe padrejtësitë që përjetonte populli shqiptar, por njëkohësisht ai nuk ishte kufizuar vetëm në përshkrimin e dhimbjes. Sipas tyre, madhështia e tij qëndronte në faktin se ai kishte ditur t’i shndërronte vuajtjet në shpresë, dëshpërimin në besim dhe padrejtësinë në motiv për veprim. Ai nuk predikonte dorëzimin, por përpiqej të ndërtonte një vizion të qartë për të ardhmen, duke u treguar bashkatdhetarëve se rruga drejt lirisë ishte e vështirë, por e arritshme nëse populli mbetej i bashkuar dhe besnik ndaj idealeve të tij.

Në këtë kontekst, dokumenti përfshinte edhe një nga mesazhet më domethënëse të vetë Jusuf Gërvallës, një mendim që përmblidhte filozofinë e tij politike dhe morale. Ai kishte shkruar se shqiptari duhej të ishte gjithmonë “në ballë të këtij populli dhe te këmbët e këtij populli”. Kjo shprehje mbart një simbolikë të thellë. Të jesh “në ballë” nënkupton të udhëheqësh, të marrësh përgjegjësi dhe të mos i shmangesh sfidave historike. Ndërsa të jesh “te këmbët e popullit” do të thotë të mbetesh gjithmonë i përulur, në shërbim të tij, pa kërkuar privilegje apo lavdi personale. Në këtë mënyrë, Jusufi përvijonte modelin e udhëheqësit ideal: një njeri që nuk sundon mbi popullin, por ecën përpara tij duke ndarë të njëjtat vuajtje dhe të njëjtat sakrifica.

Po aq domethënëse është edhe pjesa tjetër e mesazhit të tij, ku sakrifica dhe vdekja për realizimin e aspiratave të popullit përshkruhen si “përjetimi më i bukur e më fisnik në gjithë jetën tonë”. Kjo nuk duhet kuptuar si glorifikim i vdekjes në vetvete, por si shprehje e një filozofie të thellë të vetëflijimit për një ideal që konsiderohej më i madh se jeta individuale. Në mendimin politik të Jusuf Gërvallës, dinjiteti i njeriut nuk matet me jetëgjatësinë e tij, por me vlerat për të cilat ai jeton dhe është i gatshëm të sakrifikohet. Pikërisht për këtë arsye, sakrifica për lirinë e popullit fitonte dimensionin më të lartë etik dhe patriotik.

Mesazhi përmbyllej me një deklaratë të fuqishme optimizmi dhe vendosmërie: “Dhe s’do të ketë forcë që të na ndalë në rrugën tonë të ndritshme.” Kjo fjali përmblidhte bindjen e palëkundur të brezit të rezistencës se, pavarësisht represionit, burgosjeve, atentateve dhe vrasjeve politike, ideali i lirisë nuk mund të shuhej. Për autorët e thirrjes, eliminimi fizik i veprimtarëve nuk mund të ndalte marshimin historik të një populli që kërkonte të drejtën për të jetuar i lirë dhe i barabartë. Përkundrazi, çdo sakrificë e re shihej si një gur më shumë në themelet e lëvizjes kombëtare dhe si një dëshmi se rruga drejt çlirimit ishte bërë tashmë e pakthyeshme.

Në tërësi, ky fragment përfaqëson një nga pjesët më domethënëse të dokumentit, sepse ndërthur në mënyrë harmonike kujtesën historike, admirimin për figurën e Jusuf Gërvallës dhe filozofinë politike të rezistencës shqiptare. Ai e paraqet Jusufin jo vetëm si një martir të kombit, por si një mendimtar, artist dhe udhëheqës moral, i cili me fjalën, veprën dhe jetën e tij u mësoi bashkatdhetarëve se liria nuk ishte një dhuratë që fitohej me pritje, por një ideal që kërkonte përkushtim, guxim, sakrificë dhe besim të palëkundur në të ardhmen e popullit shqiptar. Në këtë kuptim, figura e tij shndërrohej në një udhërrëfyes të përhershëm të ndërgjegjes kombëtare, ndërsa mesazhi i tij vazhdonte të jehonte si një testament politik dhe moral për brezat që do të vazhdonin rrugën e nisur prej tij.

Në vazhdim të thirrjes, autorët ndaleshin me nderim të veçantë edhe te figura e Kadri Zekës, duke e paraqitur atë si një nga mendjet më të ndritura të lëvizjes kombëtare shqiptare dhe si një ideolog të përkushtuar të rezistencës politike. Ashtu si në rastin e Jusuf Gërvallës, edhe këtu përkujtimi nuk kufizohej vetëm në aspektin emocional të humbjes së një veprimtari të shquar, por shndërrohej në një analizë të rolit që ai kishte luajtur në formësimin e vetëdijes kombëtare dhe politike të shqiptarëve, veçanërisht të brezit të ri të angazhuar në lëvizjen ilegale.

Autorët u bënin thirrje bashkatdhetarëve që ta kujtonin Kadri Zekën si njeriun që, me veprimtarinë e tij të palodhshme revolucionare, kishte ndriçuar mendjet dhe kishte zgjuar ndërgjegjen politike të shqiptarëve. Në këtë mënyrë, ai nuk paraqitej vetëm si organizator apo aktivist, por si një udhërrëfyes intelektual, i cili kishte ditur t’i analizonte me kthjelltësi rrethanat politike të kohës dhe t’u jepte bashkëkombësve të tij një orientim të qartë për rrugën që duhej ndjekur në përpjekjet për çlirim kombëtar.

Në diskursin e këtij dokumenti, Kadri Zeka përfaqësonte figurën e njeriut që nuk u mjaftua me denoncimin e padrejtësive, por që ndërtoi një vizion politik të bazuar në bindjen se liria nuk mund të arrihej përmes kompromisit me regjimin jugosllav, as përmes pritjes pasive për ndryshime të favorshme. Përkundrazi, sipas autorëve të thirrjes, ai kishte argumentuar vazhdimisht se vetëm një rezistencë e organizuar, e vendosur dhe me karakter revolucionar mund ta çonte popullin shqiptar drejt realizimit të aspiratave të tij kombëtare.

Kjo bindje paraqitej si një nga shtyllat themelore të mendimit politik të Kadri Zekës. Sipas interpretimit të autorëve, ai kishte punuar pareshtur për t’ua bërë të qartë shqiptarëve se liria e vërtetë nuk fitohej me lëshime të pjesshme apo me premtime politike, por vetëm përmes një angazhimi të pandërprerë dhe të organizuar kundër sistemit që, sipas tyre, mbante Kosovën nën sundim. Në këtë kontekst, lufta për çlirimin e Kosovës nuk trajtohej si një reagim i përkohshëm ndaj padrejtësive të momentit, por si një proces historik që kërkonte vendosmëri, sakrificë dhe besim të palëkundur në të drejtën e popullit shqiptar për vetëvendosje.

Në tekst theksohej gjithashtu se Kadri Zeka kishte qenë ndër ata veprimtarë që kishte paralajmëruar me qartësi zhvillimet politike në Kosovë. Për ta mbështetur këtë vlerësim, autorët sillnin një nga deklaratat e tij më domethënëse, në të cilën ai kishte pohuar se situata në Kosovë jo vetëm që nuk do të qetësohej dhe normalizohej, por do të bëhej edhe më e ndërlikuar, duke theksuar se përgjegjësinë kryesore për këtë gjendje e mbante qeveria e Beogradit.

Ky qëndrim duhet parë në sfondin historik të fillimit të viteve tetëdhjetë, një periudhë e karakterizuar nga tensione të vazhdueshme politike pas demonstratave studentore të vitit 1981. Në vend të hapjes së dialogut dhe adresimit të kërkesave të shqiptarëve të Kosovës, autoritetet jugosllave ndërmorën masa të ashpra represive: arrestime masive, procese politike, dënime të gjata me burg, kufizim të lirive qytetare dhe një kontroll gjithnjë e më të fortë policor. Në këtë atmosferë, shumë veprimtarë të lëvizjes kombëtare argumentonin se politika e Beogradit nuk synonte zgjidhjen e problemeve, por thellimin e tyre përmes përdorimit të forcës dhe frikës.

Për autorët e thirrjes, deklarata e Kadri Zekës merrte vlerën e një analize politike largpamëse. Ata e paraqisnin atë si një njeri që kishte kuptuar me kohë natyrën e krizës në Kosovë dhe kishte paralajmëruar se represioni nuk do të sillte stabilitet, por do të prodhonte pakënaqësi edhe më të madhe dhe do ta thellonte konfliktin ndërmjet pushtetit jugosllav dhe popullsisë shqiptare. Në këtë mënyrë, ai paraqitej jo vetëm si një revolucionar, por edhe si një analist politik që kishte lexuar me saktësi zhvillimet e kohës.

Njëkohësisht, dokumenti synonte ta paraqiste Kadri Zekën si një figurë që kishte arritur ta ndërkombëtarizonte çështjen e Kosovës. Duke cituar fjalët e tij se “është bërë e qartë për të gjithë botën”, autorët dëshironin të përcillnin idenë se problemi i Kosovës nuk ishte më një çështje e brendshme e Jugosllavisë, por një problem politik dhe human që kishte filluar të tërhiqte vëmendjen e opinionit ndërkombëtar. Në këtë kuptim, veprimtaria e tij në mërgatë shihej si pjesë e përpjekjeve për ta bërë botën të vetëdijshme për represionin ndaj shqiptarëve dhe për ta fituar mbështetjen e saj morale e politike.

Në tërësi, ky fragment pasqyron mënyrën se si lëvizja kombëtare shqiptare ndërtonte figurën e Kadri Zekës si një nga ideologët më të rëndësishëm të rezistencës shqiptare. Ai paraqitet si njeri i mendimit dhe i veprimit, si organizator i përkushtuar, si analist i zhvillimeve politike dhe si simbol i vendosmërisë për liri. Përmes këtij përkujtimi, autorët nuk synonin vetëm të nderonin kujtimin e tij, por edhe t’u përcillnin brezave mesazhin se rruga drejt çlirimit kërkonte vetëdije politike, organizim, unitet dhe qëndrueshmëri përballë represionit. Kështu, figura e Kadri Zekës shndërrohej në një pikë referimi morale dhe historike për të gjithë ata që e konsideronin lirinë e Kosovës si idealin më të lartë të kohës së tyre.

Në vijim të thirrjes, autorët ndaleshin me respekt të veçantë edhe te figura e Bardhosh Gërvallës, duke e paraqitur atë si mishërimin e njeriut të përkushtuar, të urtë dhe të palëkundur në shërbim të çështjes kombëtare. Ndryshe nga përshkrimet që i kushtoheshin Jusufit si personalitet i spikatur politik e kulturor dhe Kadri Zekës si ideolog e strateg i rezistencës, Bardhoshi paraqitej si modeli i veprimtarit të heshtur, modest dhe punëtor, i cili pa bujë e pa kërkuar lavdi personale kishte vënë gjithë jetën në shërbim të popullit dhe të idealit të lirisë.

Thirrja u kërkonte bashkatdhetarëve ta përkujtonin Bardhoshin si shokun e urtë e të thjeshtë, një cilësim që synonte të nxirrte në pah dimensionin njerëzor të figurës së tij. Këto fjalë nuk përshkruanin vetëm karakterin e tij personal, por shpalosnin edhe një model të veçantë të veprimtarit politik, i cili fitonte respekt jo përmes autoritetit formal apo pozitës, por përmes përulësisë, ndershmërisë dhe përkushtimit të pandërprerë ndaj interesave të popullit. Në kulturën politike të lëvizjes ilegale shqiptare, virtyte të tilla konsideroheshin po aq të rëndësishme sa edhe guximi për t’u përballur me represionin.

Dokumenti e cilësonte Bardhoshin si punëtor të palodhur për çështjen e madhe të popullit, duke theksuar se veprimtaria e tij nuk ishte ndërtuar mbi fjalë të mëdha apo premtime, por mbi punë konkrete, organizim dhe sakrificë të vazhdueshme. Për autorët e thirrjes, ai ishte një nga ata njerëz që kishin kuptuar se liria nuk ndërtohej vetëm me idealizëm, por edhe me një angazhim të përditshëm, të heshtur dhe të vazhdueshëm në shërbim të organizimit kombëtar. Në këtë mënyrë, figura e Bardhoshit merrte dimensionin e njeriut që kishte zgjedhur ta jetonte jetën e tij si mision, duke e vendosur interesin e kombit mbi çdo interes personal.

Autorët theksonin gjithashtu se gjithçka që Bardhoshi u kishte thënë bashkatdhetarëve të tij, veçanërisht punëtorëve shqiptarë në mërgim, ai nuk e kishte lënë vetëm në nivelin e fjalës. Përkundrazi, ai i kishte vulosur bindjet e tij me gjakun e vet. Kjo metaforë shpreh bindjen se mesazhi i tij kishte fituar besueshmëri të plotë, sepse ishte dëshmuar me aktin më të lartë të vetëmohimit – flijimin e jetës. Në këtë mënyrë, fjala dhe vepra paraqiteshin si një tërësi e pandashme. Bardhoshi nuk kërkonte nga të tjerët atë që vetë nuk ishte i gatshëm ta bënte. Ai kishte jetuar sipas idealeve që predikonte dhe kishte rënë duke mbetur besnik ndaj tyre deri në fund.

Për të forcuar këtë mesazh, dokumenti sillte në kujtesë një nga thirrjet e Bardhosh Gërvallës drejtuar punëtorëve shqiptarë në mërgim. Ai kishte kujtuar se shqiptarët nuk e kishin braktisur vendlindjen nga dëshira për një jetë më të lehtë apo për aventurë, por ishin detyruar nga varfëria, padrejtësia dhe mungesa e perspektivës të merrnin rrugën e kurbetit. Kjo ishte një plagë e rëndë shoqërore që kishte prekur mijëra familje shqiptare gjatë dekadave të sundimit jugosllav. Emigrimi ekonomik, edhe pse siguronte mbijetesën materiale, nuk e shëronte dhimbjen e ndarjes nga atdheu dhe as nuk i largonte përgjegjësitë ndaj tij.

Në këtë kontekst, Bardhoshi u kujtonte bashkatdhetarëve se ndërsa ata punonin larg vendlindjes për të siguruar bukën e familjeve të tyre, në Kosovë bashkëkombësit e tyre përballeshin me dhunën e aparatit shtetëror jugosllav. Në tekst përdorej një gjuhë e fortë dhe dramatike për të përshkruar represionin, duke përmendur tanket, bajonetat dhe dhunën ushtarake të ushtruar ndaj shqiptarëve që kërkonin Republikën e Kosovës. Këto përshkrime pasqyrojnë mënyrën se si lëvizja ilegale interpretonte reagimin e autoriteteve jugosllave pas demonstratave të vitit 1981 dhe represionin që pasoi kundër popullsisë shqiptare.

Në thelb të këtij mesazhi qëndronte një apel i fuqishëm moral. Bardhoshi argumentonte se mërgata shqiptare nuk kishte të drejtë të qëndronte indiferente përballë vuajtjeve të popullit të vet. Sipas tij, largësia gjeografike nuk mund të shërbente si arsye për shkëputje shpirtërore apo politike nga atdheu. Përkundrazi, ata që jetonin në Perëndim kishin një përgjegjësi edhe më të madhe për ta mbështetur rezistencën, qoftë përmes organizimit politik, sensibilizimit të opinionit ndërkombëtar, ndihmës materiale apo pjesëmarrjes aktive në veprimtarinë kombëtare.

Shprehja se mosmbështetja e luftës do të thoshte të shkelej mbi gjakun e atyre që po sakrifikoheshin në Kosovë, përbënte një nga mesazhet më të forta morale të dokumentit. Kjo nuk ishte vetëm një figurë retorike, por një mënyrë për të theksuar se sakrifica e atyre që përballeshin me burgjet, dhunën dhe vdekjen krijonte një detyrim etik për çdo shqiptar, kudo që ndodhej. Në logjikën e autorëve, gjaku i derdhur për liri nuk duhej të mbetej pa jehonë, ai kërkonte solidaritet, angazhim dhe vazhdimësi të përpjekjeve për çlirimin kombëtar.

Në planin historik, ky fragment pasqyron një nga karakteristikat më të rëndësishme të veprimtarisë së organizatave ilegale shqiptare në mërgatë: përpjekjen e vazhdueshme për ta lidhur emigracionin ekonomik me kauzën kombëtare. Mërgimtari nuk shihej vetëm si një punëtor që siguronte të ardhura për familjen, por si një pjesëtar aktiv i rezistencës, i cili duhej të kontribuonte në mbajtjen gjallë të idealit të lirisë. Kjo filozofi u bë një nga shtyllat mbi të cilat u organizua veprimtaria politike e diasporës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë.

Në tërësi, ky fragment e paraqet Bardhosh Gërvallën si simbol të përkushtimit të heshtur, të ndershmërisë dhe të përgjegjësisë së pakompromis ndaj kombit. Ai shfaqet si njeriu që nuk u mjaftua me fjalë, por i dha peshë idealeve të tij me jetën dhe gjakun e vet. Përmes figurës së tij, autorët e thirrjes synonin të ndërtonin një urë të fortë midis Kosovës dhe mërgatës shqiptare, duke kujtuar se liria ishte një përgjegjësi e përbashkët dhe se historia nuk i gjykon popujt vetëm nga ata që luftojnë në vijën e parë, por edhe nga ata që, edhe larg atdheut, dinë të qëndrojnë besnikë ndaj tij.

Më tej, autorët e thirrjes ndaleshin me nderim të veçantë edhe te figura e Rexhep Malës, duke e paraqitur atë si mishërimin e revolucionarit të paepur, të vendosur dhe të pathyeshëm, një njeri që nuk u lëkund as përballë represionit më të egër të aparatit shtetëror jugosllav. Në rrëfimin e tyre, Rexhepi nuk përfaqësonte vetëm një luftëtar të armatosur, por një personalitet të formuar politikisht dhe moralisht, i cili kishte dëshmuar se bindjet e tij ishin më të forta se çdo torturë, burg apo kërcënim.

Autorët u bënin thirrje bashkatdhetarëve që ta përkujtonin Rexhep Malën si njeriun që kishte kaluar nëpër sprovat më të rënda të burgjeve jugosllave pa u përkulur dhe pa e tradhtuar asnjëherë idealin e lirisë. Për ta, qëndrueshmëria e tij gjatë hetimeve, torturave dhe vuajtjeve fizike nuk ishte vetëm një akt guximi personal, por një dëshmi e forcës morale të një brezi të tërë që kishte vendosur ta sfidonte hapur sistemin represiv të Jugosllavisë. Në diskursin e lëvizjes kombëtare shqiptare, burgjet nuk konsideroheshin vetëm vende ndëshkimi, por edhe arena ku provohej besnikëria ndaj idealeve. Pikërisht në këtë kontekst, figura e Rexhep Malës ngrihej në rangun e simbolit të qëndresës së palëkundur.

Thirrja vazhdonte duke kërkuar që të kujtohej vepra e tij e pavdekshme, një vepër që, sipas autorëve, nuk mbeti vetëm në faqet e historisë së rezistencës, por u vulos përfundimisht me gjakun e tij. Kjo metaforë shpreh bindjen se jeta dhe veprimtaria e Rexhepit fituan kuptimin e tyre të plotë në momentin kur ai zgjodhi të mos dorëzohej, por të përballej me armë në dorë me forcat speciale të regjimit jugosllav. Në këtë mënyrë, vdekja e tij nuk paraqitej si fund tragjik i një jete, por si kurorëzimi i një rruge të tërë të mbushur me përkushtim dhe sakrificë.

Autorët rikujtonin se Rexhep Mala kishte rënë në fushën e nderit, gjatë një përleshjeje të ashpër me njësitë speciale të policisë së Beogradit, së bashku me bashkëluftëtarin e tij Nuhi Berishën. Në kujtesën historike të lëvizjes shqiptare, kjo përballje kishte marrë përmasa legjendare. Ajo paraqitej si një betejë e pabarabartë, ku dy të rinj shqiptarë kishin zgjedhur të luftonin deri në fund, duke refuzuar dorëzimin përballë një force shumëfish më të madhe dhe më të armatosur. Kjo ngjarje ishte shndërruar në një simbol të vendosmërisë për të mos e pranuar robërinë dhe për ta mbrojtur idealin e lirisë me çmimin më të lartë.

Për ta bërë edhe më të fuqishëm mesazhin e kësaj figure, autorët sillnin një fragment nga fjalët e vetë Rexhep Malës, të cilat përmblidhnin filozofinë politike të rezistencës së tij. Në këtë deklaratë ai shprehte bindjen se kishte ardhur momenti kur shqiptarët nuk mund të përgjigjeshin më vetëm me durim, protesta apo kërkesa politike, por se duhej të përballeshin me regjimin me të njëjtën vendosmëri me të cilën ai ushtronte dhunën ndaj tyre. Shprehja e tij se “zjarrit do t’i përgjigjemi me zjarr” nuk duhet parë vetëm si një figurë retorike, por si pasqyrim i radikalizimit të një pjese të lëvizjes kombëtare shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë, pas demonstratave të vitit 1981 dhe valës së represionit që pasoi.

Në këtë këndvështrim, Rexhep Mala argumentonte se regjimi jugosllav kishte mbyllur çdo mundësi për zgjidhje paqësore. Sipas tij, përdorimi sistematik i dhunës, burgosjet masive, torturat, vrasjet dhe shtypja e çdo kërkese politike kishin krijuar një situatë ku shqiptarët nuk shihnin më hapësirë për dialog të barabartë. Për autorët e thirrjes, kjo ishte arsyeja pse ai kishte deklaruar se rrugë tjetër nuk ishte lënë, pasi pushteti kishte zgjedhur vetë gjuhën e forcës dhe të represionit.

Po aq domethënës është edhe mesazhi tjetër i tij, ku pohon se nuk mund të kishte më asnjë marrëveshje me një regjim që, sipas bindjes së tij, kishte humbur çdo ndjenjë humanizmi. Këto fjalë pasqyrojnë klimën e tensionit politik që mbretëronte në Kosovë gjatë asaj periudhe. Në interpretimin e organizatave ilegale shqiptare, politika e Beogradit kishte kaluar çdo kufi të pranueshëm të dhunës, duke e bërë konfliktin të papajtueshëm dhe duke krijuar bindjen se rruga drejt lirisë nuk mund të kalonte më përmes kompromisit me pushtetin jugosllav.

Në aspektin historik, ky fragment është një dëshmi e rëndësishme e mënyrës se si organizatat ilegale shqiptare e konceptonin figurën e Rexhep Malës. Ai nuk paraqitet vetëm si luftëtar që ra në një përballje të armatosur, por si një simbol i vendosmërisë absolute, i mosnënshtrimit dhe i besimit të palëkundur në të drejtën e popullit shqiptar për liri. Në narrativën e kohës, ai mishëronte bindjen se njeriu mund të mposhtej fizikisht, por jo shpirtërisht, nëse mbetej besnik ndaj idealeve të tij.

Vijon