ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (47)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kur mërgata u bë zëri i Kosovës

Në këtë frymë, autorët theksojnë se shtrirja dhe vazhdimësia e lëvizjes popullore ishin argumentet më të forta për të dëshmuar se kërkesat e shqiptarëve nuk lindnin nga manipulimi i disa individëve apo grupeve të veçanta, siç përpiqej t’i paraqiste propaganda zyrtare jugosllave. Përkundrazi, ato ishin shprehje e një pakënaqësie të akumuluar ndër dekada dhe e një aspirate kolektive që buronte nga vetë populli. Pikërisht fakti që rezistenca nuk u shua pas valës së parë të represionit, por vazhdoi të gjallonte në forma të ndryshme, sipas autorëve, dëshmonte se problemi ishte strukturor dhe se nuk mund të zgjidhej me masa represive.

Në dokument nënvizohet se një lëvizje me përmasa të tilla kërkonte një zgjidhje të drejtë politike, të mbështetur mbi njohjen e të drejtave legjitime të shqiptarëve. Organizatorët argumentojnë se çdo përpjekje për ta shtypur atë me forcë ishte e destinuar të dështonte, sepse dhuna nuk mund ta shuante vullnetin e një populli që kërkonte liri dhe barazi. Në këtë mënyrë, ata e zhvendosin diskutimin nga fusha e represionit në atë të dialogut politik, duke sugjeruar se vetëm drejtësia dhe respektimi i të drejtave kombëtare mund të sillnin stabilitet të qëndrueshëm.

Një vend të veçantë në këtë fragment zë dënimi i hapur i metodave represive të përdorura nga aparati shtetëror. Autorët denoncojnë vrasjet, arrestimet, torturat dhe aktet e terrorit të ushtruara ndaj shqiptarëve, duke i cilësuar ato si mjete kriminale që nuk mund të zëvendësonin drejtësinë. Në këndvështrimin e tyre, përdorimi i dhunës shtetërore nuk ishte shenjë e forcës së regjimit, por dëshmi e paaftësisë së tij për t’u përballur me kërkesat legjitime të popullit shqiptar përmes mjeteve demokratike.

Përmes këtij argumentimi, organizatorët e thirrjes përpiqen të ndërtojnë një kontrast të qartë midis dy qasjeve diametralisht të kundërta. Nga njëra anë qëndronte populli shqiptar, i cili kërkonte zgjidhje të drejtë për çështjen e tij kombëtare, nga ana tjetër qëndronte pushteti, i cili, sipas tyre, vazhdonte të mbështetej në represion, frikësim dhe terror për të ruajtur status quo-në. Kjo përballje paraqitet jo vetëm si konflikt politik, por edhe si përplasje midis drejtësisë dhe padrejtësisë, midis aspiratës për liri dhe përpjekjes për ta mbajtur një popull nën nënshtrim.

Në tërësinë e tij, ky fragment i thirrjes shpreh bindjen se historia kishte hyrë në një fazë të re. Autorët janë të bindur se përmasat e rezistencës shqiptare kishin arritur një pikë ku mohimi i realitetit nuk ishte më i mundur. Sipas tyre, rruga e vetme që mund të shmangte përshkallëzimin e mëtejshëm të konfliktit ishte pranimi i kërkesave të drejta të shqiptarëve dhe zgjidhja demokratike e çështjes së Kosovës. Çdo alternativë tjetër, e mbështetur mbi represionin dhe terrorin shtetëror, jo vetëm që nuk do ta shuante rezistencën, por do ta forconte edhe më tej vendosmërinë e popullit shqiptar për të vazhduar luftën e tij për liri, barazi dhe vetëvendosje.

Në përmbyllje të kësaj pjese të thirrjes, organizatorët arrijnë në një përfundim të prerë politik dhe historik: lufta e popullit shqiptar për liri kishte hyrë në një fazë ku nuk mund të ndalej më. Sipas tyre, zhvillimet e pasvitit 1981 kishin dëshmuar se represioni shtetëror, sado i egër të ishte, nuk kishte arritur ta thyente vullnetin e popullit për rezistencë. Përkundrazi, burgosjet masive, proceset e montuara gjyqësore, dënimet e rënda dhe eliminimet fizike të veprimtarëve nuk kishin prodhuar efektin që priste pushteti. Në vend që të mbillnin frikë dhe nënshtrim, ato kishin ushqyer edhe më shumë ndërgjegjen kombëtare dhe vendosmërinë për të vazhduar përpjekjen drejt lirisë.

Autorët argumentojnë se kjo qëndresë nuk manifestohej vetëm brenda Kosovës. Ajo kishte marrë një dimension shumë më të gjerë, duke u shtrirë edhe në mërgatën shqiptare, e cila tashmë ishte shndërruar në një faktor të rëndësishëm të lëvizjes kombëtare. Si dëshmi të kësaj ata sjellin demonstratën e organizuar në Bon, të cilën e konsiderojnë një provë të qartë se çështja e Kosovës nuk ishte më vetëm një problem i kufizuar brenda Jugosllavisë, por një kauzë që mobilizonte shqiptarët kudo ku jetonin. Protestat në qendrat evropiane, sipas tyre, tregonin se zëri i Kosovës kishte kaluar kufijtë dhe po fitonte gjithnjë e më shumë jehonë në opinionin ndërkombëtar.

Në këtë kontekst, autorët ndalen edhe te një prej ngjarjeve më tragjike të historisë së lëvizjes kombëtare shqiptare – atentati i 17 janarit 1982, kur në Untergruppenbach të Gjermanisë u vranë Jusuf Gërvalla, Kadri Zeka dhe Bardhosh Gërvalla. Ata i drejtohen drejtpërdrejt politikës së Beogradit, duke nënkuptuar se udhëheqja jugosllave kishte besuar se me eliminimin fizik të këtyre tre veprimtarëve do të arrinte të godiste në zemër organizimin politik të rezistencës shqiptare. Në logjikën e regjimit, zhdukja e udhëheqësve duhej të sillte shuarjen e lëvizjes, krijimin e frikës dhe shpërbërjen e rrjeteve të organizuara në mërgatë.

Por organizatorët e thirrjes e hedhin poshtë këtë bindje si një llogaritje të gabuar politike. Ata theksojnë se pushteti jo vetëm që nuk arriti ta ndalte lëvizjen, por pati mundësinë të shihte me sytë e vet efektin krejtësisht të kundërt. Madje, me një gjuhë të ngarkuar polemike, dokumenti lë të kuptohet se autoritetet jugosllave kishin dërguar edhe njerëzit e tyre për të përcjellë demonstratat në Perëndim, me shpresën për të vlerësuar ndikimin që kishte pasur atentati mbi moralin e mërgatës shqiptare. Sipas autorëve, ata mundën të bindeshin se atentati nuk kishte shuar idealin për të cilin jetuan tre veprimtarët, por e kishte bërë atë edhe më të fuqishëm.

Në interpretimin e organizatorëve, Jusuf Gërvalla, Kadri Zeka dhe Bardhosh Gërvalla  nuk u shndërruan vetëm në viktima të terrorit politik, por në simbole të pavdekshme të rezistencës kombëtare. Ata theksojnë se pas vrasjes, figura e tyre fitoi një dimension edhe më të madh moral dhe historik. Emrat e tyre nuk mbetën të lidhur vetëm me veprimtarinë që kishin zhvilluar sa ishin gjallë, por u ngulitën në kujtesën kolektive si emblema të sakrificës për lirinë e Kosovës.

Dokumenti nënvizon se pikërisht kjo kujtesë kolektive u bë një faktor i fuqishëm mobilizues. Kujtimi i tyre, sipas autorëve, nuk prodhoi frikë, por frymëzim. Ai i nxiti shqiptarët në mërgatë që të merrnin pjesë edhe më masivisht në demonstrata, protesta dhe aktivitete politike, duke e konsideruar këtë si mënyrën më të denjë për të nderuar veprën e tyre. Çdo manifestim publik shndërrohej njëkohësisht në një homazh për martirët dhe në një dëshmi se ideali për të cilin ata ishin flijuar vazhdonte të jetonte në ndërgjegjen e popullit.

Veçanërisht domethënës është theksi që autorët i japin mënyrës së organizimit të këtyre demonstratave. Ata vlerësojnë se pjesëmarrja duhej të ishte sa më e madhe, por edhe sa më e disiplinuar dhe shembullore. Kjo tregon se organizatorët nuk synonin vetëm mobilizim numerik, por edhe krijimin e një imazhi dinjitoz të mërgatës shqiptare përballë opinionit ndërkombëtar. Demonstrata e organizuar, e qetë dhe e disiplinuar shihej si një argument i fortë politik, që dëshmonte pjekurinë e lëvizjes dhe seriozitetin e kërkesave të saj.

Në tërësinë e tij, ky fragment përfaqëson një reflektim të rëndësishëm mbi marrëdhënien ndërmjet represionit dhe kujtesës historike. Autorët përpiqen të dëshmojnë se historia e lëvizjeve çlirimtare ka treguar vazhdimisht se eliminimi fizik i udhëheqësve nuk e shuan kauzën për të cilën ata luftuan. Përkundrazi, në shumë raste, sakrifica e tyre bëhet burim frymëzimi për brezat pasues. Pikërisht këtë mesazh përcjell edhe kjo thirrje: se atentati ndaj Jusuf Gërvallës, Kadri Zeka dhe Bardhosh Gërvallës nuk arriti ta dobësonte rezistencën shqiptare, por e forcoi atë, duke i shndërruar këta tre veprimtarë në simbole të pavdekshme të lirisë, ndërsa veprën dhe kujtimin e tyre në një nga shtysat më të fuqishme të mobilizimit kombëtar në Kosovë dhe në mërgatën shqiptare.

Megjithatë, në përmbyllje të këtij argumentimi, organizatorët e thirrjes ndalen te një element që, sipas tyre, përbënte themelin e suksesit të lëvizjes kombëtare në mërgatë: forca e unitetit dhe angazhimi kolektiv i shqiptarëve. Ata theksojnë se rezultatet e arritura nuk mund t’i atribuoheshin vetëm një grupi të vogël organizatorësh apo disa figurave të njohura të rezistencës, por ishin fryt i pjesëmarrjes së gjerë të bashkatdhetarëve në mërgim. Në këtë frymë, autorët nënvizojnë se merita për mobilizimin e madh popullor u takonte të gjithëve, sepse secili kishte dhënë kontributin e vet, sipas mundësive dhe rrethanave, në mbajtjen gjallë të çështjes kombëtare.

Përmes këtij konstatimi, dokumenti përçon idenë se rezistenca shqiptare nuk ishte ndërtuar mbi heroizmin individual, por mbi solidaritetin dhe vetëdijen kolektive. Demonstratat, protestat dhe aktivitetet politike nuk shiheshin si sukses i një organizate të vetme apo i një individi të caktuar, por si rezultat i gatishmërisë së përgjithshme të shqiptarëve për t’iu përgjigjur thirrjes së atdheut. Pikërisht kjo frymë bashkimi paraqitet si një nga arritjet më të mëdha të lëvizjes në mërgim.

Autorët rikujtojnë se ky proces nuk kishte qenë i lehtë në fillimet e tij. Ata pranojnë se, në vitet e para të organizimit, angazhimi kishte qenë më i kufizuar dhe përmasat e veprimit më modeste. Kjo, sipas tyre, nuk kishte ardhur nga mungesa e patriotizmit apo e dëshirës për të ndihmuar Kosovën, por nga fakti se shqiptarët e mërguar ende po përpiqeshin të gjenin mënyrat më të përshtatshme të organizimit dhe të veprimit në vendet ku jetonin. Ata ishin të vendosur në një realitet të ri shoqëror dhe politik, me ligje, kultura dhe rrethana të ndryshme nga ato të vendlindjes, prandaj duhej kohë për të mësuar se si çështja shqiptare mund të përfaqësohej dhe të mbrohej në mënyrë sa më efektive edhe jashtë kufijve të Kosovës.

Ky reflektim përbën një dëshmi të rëndësishme historike, sepse tregon evolucionin e mërgatës shqiptare nga një komunitet emigrantësh ekonomikë në një faktor të organizuar politik. Me kalimin e kohës, shqiptarët në Evropën Perëndimore fituan përvojë në organizimin e demonstratave, në komunikimin me opinionin publik dhe mediat ndërkombëtare, në bashkëpunimin me institucionet demokratike të vendeve ku jetonin, si dhe në koordinimin e veprimtarive të tyre me lëvizjen ilegale në Kosovë. Kjo përvojë, sipas autorëve, e kishte bërë mërgatën shumë më të vetëdijshme për rolin dhe përgjegjësinë e saj historike.

Në këtë kontekst, organizatorët përdorin një metaforë me ngarkesë të fortë simbolike kur shprehen se “rruga tashmë është e trasuar dhe e shtruar mirë edhe me gjak.” Ky formulim përmbledh gjithë historinë e sakrificave të brezave që kishin luftuar për lirinë e Kosovës. Rruga nuk paraqitet si një itinerar fizik, por si rrugëtimi historik i rezistencës shqiptare, i ndërtuar mbi përpjekje, vuajtje, burgime, internime dhe mbi gjakun e atyre që kishin rënë për idealin kombëtar. Çdo brez kishte lënë gjurmën e vet në këtë rrugë, duke ia përcjellë brezit pasues jo vetëm amanetin e lirisë, por edhe përgjegjësinë për ta çuar atë deri në fund.

Pikërisht mbi këtë bazë ndërtohet edhe mesazhi përfundimtar i këtij fragmenti. Organizatorët shprehin bindjen se një rrugë e ndërtuar mbi aq shumë sakrifica nuk mund të braktisej dhe as të pengohej më. Ata përdorin një gjuhë të vendosur për të theksuar se çdo përpjekje për ta ndalur këtë proces historik ishte i destinuar të dështonte. Kjo nuk duhet kuptuar vetëm si një deklaratë e zemërimit politik, por si shprehje e besimit të tyre se historia kishte hyrë në një fazë të pakthyeshme dhe se ndërgjegjja kombëtare shqiptare kishte arritur një nivel nga i cili nuk mund të kthehej më pas.

Në tërësinë e tij, ky fragment pasqyron vetëdijen historike të autorëve se lëvizja kombëtare shqiptare ishte ndërtuar mbi përvojën e shumë brezave dhe mbi sakrificat e panumërta të atyre që kishin luftuar për liri. Ata e shohin të kaluarën jo vetëm si kujtesë, por si burim force për të ardhmen. Në këtë mënyrë, dokumenti përfundon me një mesazh të qartë se rruga drejt lirisë ishte tashmë e hapur nga brezat e mëparshëm dhe se përgjegjësia e brezit të atëhershëm ishte ta vazhdonte atë me të njëjtën vendosmëri, unitet dhe përkushtim, deri në realizimin e plotë të aspiratës kombëtare.

Në vazhdim të thirrjes, organizatorët ndalen te një dukuri që, sipas tyre, kishte marrë një domethënie të veçantë në manifestimet e shqiptarëve në mërgatë gjatë atyre viteve. Ata vërejnë se në demonstratat e organizuara në qytete të ndryshme evropiane po dëgjohej gjithnjë e më shpesh një parullë e vetme, por me një peshë të jashtëzakonshme historike dhe emocionale: “Jusuf – Kadri – Bardhosh!”. Për autorët e dokumentit, kjo nuk ishte thjesht një thirrje që përsëritej nëpër protesta, por një simbol i fuqishëm i kujtesës kolektive dhe i vazhdimësisë së rezistencës shqiptare.

Thirrja e emrave të Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës dhe Bardhosh Gërvallës përfaqësonte shumë më tepër sesa përkujtimin e tre veprimtarëve të vrarë. Ajo ishte shndërruar në një betim publik se ideali për të cilin ata kishin jetuar dhe ishin flijuar nuk do të zbehej me kalimin e kohës. Në çdo demonstratë, shqiptimi i emrave të tyre rikthente në kujtesë atentatin e 17 janarit 1982, por njëkohësisht përcillte edhe mesazhin se eliminimi fizik i bartësve të lëvizjes nuk kishte arritur ta shkatërronte frymën e saj. Përkundrazi, sakrifica e tyre kishte fituar një dimension të ri simbolik, duke i shndërruar ata në figura që mishëronin idealin e lirisë dhe të qëndresës kombëtare.

Autorët e thirrjes e interpretojnë praninë gjithnjë e më të madhe të kësaj parulle si tregues të pjekurisë politike të mërgatës shqiptare. Sipas tyre, demonstratat nuk ishin më vetëm tubime proteste kundër represionit në Kosovë, por edhe vende ku ndërtohej dhe ruhej memoria historike e lëvizjes kombëtare. Përmes përmendjes së këtyre tre emrave, brezat që kishin marrë pjesë në protesta lidhnin të kaluarën me të tashmen, duke dëshmuar se historia e rezistencës nuk fillonte me demonstratat e vitit 1981 dhe as përfundonte me atentatin ndaj tre veprimtarëve, por vazhdonte si një proces i pandërprerë kombëtar.

Në këtë kontekst, organizatorët e zgjerojnë mesazhin e tyre edhe përtej komunitetit shqiptar. Ata shprehin dëshirën që Evropa të shihte edhe një herë se kush ishin shqiptarët, jo përmes stereotipeve dhe propagandës së regjimit jugosllav, por përmes sjelljes së tyre konkrete në demonstrata dhe manifestime publike. Ky apel bart një rëndësi të veçantë historike, sepse pas demonstratave të vitit 1981 autoritetet jugosllave kishin zhvilluar një fushatë të gjerë propagandistike në arenën ndërkombëtare, duke i paraqitur protestuesit shqiptarë si nacionalistë, separatistë, ekstremistë apo destabilizues të rendit kushtetues.

Pikërisht kundër këtij diskursi ndërtohet argumenti i autorëve. Ata besonin se mënyra më e mirë për t’iu kundërvënë propagandës nuk ishte vetëm polemika politike, por vetë sjellja dinjitoze e shqiptarëve në hapësirat publike evropiane. Demonstratat e organizuara me disiplinë, rend, përgjegjësi dhe kulturë qytetare paraqiteshin si dëshmia më bindëse se kërkesat e shqiptarëve nuk buronin nga urrejtja apo dhuna, por nga aspirata legjitime për liri, barazi dhe vetëvendosje.

Kur autorët kërkojnë që Evropa t’i krahasojë këto manifestime me “gënjeshtrat e shpëlara të Beogradit”, ata synojnë të nxjerrin në pah kontrastin ndërmjet realitetit dhe propagandës zyrtare jugosllave. Në këndvështrimin e tyre, regjimi përpiqej ta deformonte të vërtetën për çështjen shqiptare, ndërsa vetë demonstratat përbënin një dëshmi të drejtpërdrejtë që e rrëzonte këtë narrativë. Prania masive e shqiptarëve, organizimi i tyre, respektimi i rendit publik dhe artikulimi i qartë i kërkesave politike shërbenin si argumente se lëvizja kombëtare shqiptare nuk ishte një fenomen i dhunshëm, por një përpjekje e ndërgjegjshme dhe e organizuar për afirmimin e të drejtave themelore të një populli.

Në tërësinë e tij, ky fragment i thirrjes pasqyron bindjen e organizatorëve se beteja për Kosovën nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës apo në sallat e gjyqeve politike, por edhe në opinionin publik ndërkombëtar. Për ta, çdo demonstratë në mërgatë ishte një tribunë ku shqiptarët kishin mundësinë të dëshmonin qytetarinë, kulturën politike dhe vendosmërinë e tyre, ndërsa emrat Jusuf Gërvalla, Kadri Zeka dhe Bardhosh Gërvalla shndërroheshin në simbole të kësaj përpjekjeje, duke lidhur kujtesën e sakrificës me vazhdimësinë e idealit për lirinë e Kosovës.

Vijon