TONE RAMË LAJÇI – HUSAJ (10.01.1928-19.04.1999)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

GRATË E LIRISË

Që në fillim, ndjej nevojën dhe detyrimin moral të shpreh mirënjohjen time të thellë ndaj dy luftëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Hajrush Kurtaj dhe Salih Lajçi, të cilët me përkushtim, ndershmëri dhe dashuri të sinqertë ndaj kujtesës kombëtare, dhanë një kontribut të çmuar në realizimin e këtij studimi. Pa asnjë hezitim, ata më ndihmuan duke më vënë në dispozicion të dhëna të bollshme, dëshmi dhe materiale autentike të mbledhura nga terreni, që pasqyrojnë jetën dhe veprimtarinë e lavdishme të dëshmores së devotshme, nënës së madhe – Tone Ramë Lajçi-Husaj.

Puna e tyre përtej çdo interesi personal është shembull i rrallë i bashkëpunimit të ndërgjegjshëm për ruajtjen e kujtesës historike. Përmes tyre, zëri i së kaluarës ka marrë formë, e historia e një gruaje të jashtëzakonshme është shndërruar në rrëfim të plotë e të besueshëm, që pasqyron jo vetëm jetën e saj, por edhe shpirtin e kohës dhe sakrificën e popullit që ajo përfaqësonte.

Prandaj, më duhet të pranoj me përulësi se pa ndihmën, bashkëpunimin dhe përkushtimin e këtyre dy personaliteteve të UÇK-së, ky shkrim – sado i sinqertë në qëllim – nuk do të mund të merrte përmasat e tanishme, as do të arrinte këtë thellësi përmbajtjeje. Kontributi i tyre është një dëshmi e gjallë se liria nuk ruhet vetëm me pushkë, por edhe me kujtesë, nuk mbrohet vetëm me betejë, por edhe me fjalën që nderon ata që dhanë jetën për të. Për këtë arsye, ky studim mbart në vetvete edhe falënderimin dhe respektin e përjetshëm për Hajrush Kurtajn dhe Salih Lajçin – dy bij të denjë të Kosovës së lirë.

Ashtu si çdo pjesë tjetër e Kosovës që përjetoi periudhën e robërisë, edhe krahina e Rugovës zë një vend të veçantë në historinë e qëndresës shqiptare. E njohur ndër shekuj për trimërinë dhe përkushtimin e saj ndaj lirisë, Rugova është bërë simbol i dinjitetit kombëtar dhe i shpirtit të pathyeshëm të popullit shqiptar. Banorët e kësaj treve, të njohur për virtytet e tyre burrërore dhe ndjenjën e thellë të atdhedashurisë, nuk pushuan asnjëherë së luftuari për çlirimin e vendit. Në çdo etapë të historisë, ata qëndruan në vijën e parë të përpjekjeve kombëtare, duke e bërë Rugovën jo vetëm një hapësirë gjeografike, por edhe një simbol të përhershëm të rezistencës dhe krenarisë shqiptare.

Pjesëmarrja e popullsisë së Rugovës në luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës përbën një kapitull të ndritur në historinë e rezistencës shqiptare. Rugova, që ndër shekuj ka qenë sinonim i qëndresës, krenarisë dhe sakrificës, edhe gjatë luftës së fundit për liri dëshmoi përkushtimin e saj të palëkundur ndaj çështjes kombëtare. E vendosur në kufijtë e ashpër malorë, kjo trevë nuk u kufizua vetëm në qëndresën shpirtërore, por u shndërrua në një vatër të gjallë të përpjekjeve çlirimtare, ku çdo familje, çdo burrë e çdo grua ndjeu thirrjen për të mbrojtur tokën, identitetin dhe dinjitetin kombëtar.

Në traditën e saj historike, Rugova ka qenë gjithmonë në ballë të proceseve që lidhen me lirinë dhe shtetformimin e shqiptarëve. Edhe në përplasjen e fundit me regjimin serb, ajo qëndroi krah për krah me trevat e tjera të Kosovës, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në organizimin, mbështetjen dhe forcimin e radhëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ky kontribut nuk ishte vetëm ushtarak, por edhe moral e logjistik, pasi rugovasit e konsideruan luftën si një detyrim historik ndaj gjeneratave të kaluara dhe një amanet për brezat që do të vijnë.

Sot, kur Kosova gëzon lirinë e fituar me aq mund e sakrificë, roli i Rugovës mbetet i gdhendur në kujtesën kolektive si një dëshmi e qëndrueshme e përkushtimit ndaj atdheut. Liria që gëzojmë është në një masë të madhe fryt i vendosmërisë dhe sakrificës së atyre burrave e grave të kësaj treve, që me guxim dhe idealizëm i dhanë historisë shqiptare një ndër faqet e saj më të ndritura.

Gjatë luftës së lavdishme të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, treva e Rugovës dëshmoi edhe një herë se ishte vatër e pathyeshme e qëndresës dhe e përkushtimit ndaj lirisë. Nga bijtë më të mirë të kësaj zone, të rritur me ndjenjën e nderit dhe amanetit për atdhe, u formua brigada 136 e UÇK-së, e njohur me emrin simbolik “Rugova”. Kjo brigadë u bë shembull i disiplinës, guximit dhe sakrificës, duke u rreshtuar në vijën e parë të luftës për çlirimin e Kosovës dhe duke mbetur përjetësisht pjesë e historisë së rezistencës kombëtare.

Në kujtesën kolektive të popullit rugovas, çdo vit përkujtohen me nderim të thellë komandanti i saj, Selman Lajçi, dhe të gjithë dëshmorët që dhanë jetën në atë pranverë të përgjakur, e cila solli agimin e lirisë në Rugovë e Podgur. Emrat e tyre – Besnik Lajçi, Afrim Gjuraj, Ramë Lajçi, Ramush Lajçi, Ramiz Brahimaj, Sherif Brahimaj, Xhavit Lajçi, Asllan Nikqi, Faton Nikqi, Rifat Shala, Osë Osaj, Sokol Nikqi, Sokol Lajçi dhe Tone Lajçi – mbeten të gdhendur me respekt e krenari në kujtesën e brezave, si shembuj të lartë të flijimit për idealin e lirisë.

Këta heronj, me gjakun e tyre, vulosën kapitullin më të dhimbshëm, por edhe më fisnik të historisë sonë moderne. Ata i dhanë kuptim fjalës atdhe dhe dëshmuan se liria nuk është dhuratë, por amanet që fitohet me përkushtim, guxim dhe dashuri të pafund ndaj tokës amtare. Këta burra të Rugovës nuk luftuan vetëm për një territor, por për dinjitetin dhe ekzistencën e një kombi që kërkonte të drejtën e tij për të jetuar i lirë. Rugova, përmes tyre, u bë metaforë e krenarisë, qëndresës dhe besës shqiptare – një dritë e pashuar në rrugën e kujtesës sonë historike.

Me një ndjenjë të thellë krenarie dhe respekti të përjetshëm, duhet kujtuar figura e luftëtares dhe dëshmores së kombit, Tone Ramë Lajqi–Husaj, një grua që me jetën dhe veprën e saj mishëroi idealin e sakrificës për atdheun. Ajo lindi më 1 janar 1928 në fshatin Shtupeq i Vogël të Rugovës, në lagjen e njohur të Iberdemajve, pjesë e Komunës së Pejës. Që në origjinë, Tonja i përkiste një familjeje me rrënjë të thella patriotike, ku ndjenja e përkatësisë kombëtare dhe respekti për traditën ishin shtyllat mbi të cilat ngrihej edukimi familjar. Ajo ishte bija e Haxhi Zekë Husajt dhe Shahe Nikçi–Lajqit, prindërve që trashëguan në bijën e tyre virtytet e ndershmërisë, krenarisë dhe dashurisë ndaj vendit.

Lindja e Tones ishte një ngjarje e gëzueshme për familjen, jo vetëm sepse erdhi pas tre djemve, por sepse solli me vete dritën e një shprese të re, që më vonë do të shndërrohej në simbol të forcës dhe vendosmërisë femërore në përpjekjet për liri. Ajo do të rritej në një ambient ku fjala “atdhe” kishte kuptimin më të thellë të dashurisë njerëzore dhe ku ndershmëria e punës e qëndresa ndaj padrejtësisë përbënin pjesë të pandashme të identitetit familjar.

Në jetën e Tones, historia dhe tradita u gërshetuan në mënyrë të pandashme: ajo përfaqësonte gruan rugovase të pathyeshme, që dinte të qëndronte e fortë përballë sfidave të kohës dhe që me urtësinë e saj e ktheu sakrificën në një akt fisnikërie. Sot, kujtimi i saj nuk është vetëm një kujtesë për të kaluarën, por edhe një frymëzim për brezat që vijnë – një dëshmi se dashuria për atdheun nuk njeh gjini, por vetëm zemra që rrahin me idealin e lirisë.

Tonja u rrit dhe u formua në gjirin e një familjeje të njohur për tradita të thella patriotike, ku dashuria për atdheun dhe përkushtimi ndaj çështjes kombëtare ishin pjesë e identitetit shpirtëror të çdo anëtari të saj. Në odën e shtëpisë së tyre, ku burrat e mençur e të ndershëm të Rugovës zhvillonin biseda për lirinë dhe bashkimin e kombit, fjala atdhe tingëllonte si një thirrje e shenjtë. Çdo fjalë që jehonte aty, çdo tregim për sakrificën dhe guximin e paraardhësve, prekte thellë shpirtin e vogël të Tone Lajqit, e cila që në moshë të njomë nisi ta ndërtojë botën e saj të brendshme rreth idealit të lirisë.

Në atë mjedis ku historia rrëfehej jo nga librat, por nga përjetimet, Tonja u rrit duke ndjerë se dashuria për vendin nuk ishte vetëm ndjenjë, por detyrim moral. Fjalët e urta, rrëfimet për qëndresën dhe amanetet që përcilleshin brez pas brezi u bënë frymëzim i pandarë i formimit të saj si njeri dhe si luftëtare. Që në fëmijëri, ajo nisi ta thurë në mendje ëndrrën e madhe për ta parë Kosovën të lirë nga zgjedha e okupatorit, një ëndërr që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.

Kështu, në shpirtin e saj u ngulit një ndjenjë e thellë misioni, që më vonë do ta udhëhiqte drejt rrugës së sakrificës për kombin. Rritja e saj në një ambient të tillë – ku fjala kishte peshën e betimit dhe ku liria ishte qëllim jetësor – i dha formë karakterit të saj të fortë, të guximshëm dhe të palëkundur. Në këtë mënyrë, fëmijëria e Tones nuk ishte thjesht periudha e pafajësisë, por zanafilla e një rrugëtimi të vetëdijshëm drejt idealit të shenjtë të lirisë kombëtare.

Edhe pse Tonja nuk pati mundësinë të përfundonte një shkollim formal, ajo e kreu me dinjitet e sukses një shkollë shumë më të thellë dhe më të vlefshme – shkollën e atdhetarisë. Qëndrimet e saj në oda, pranë burrave të pushkës dhe të penës, e formësuan si një grua me mendje të ndritur dhe shpirt të lartë kombëtar. Ajo u bë dëshmuese dhe pjesëmarrëse e gjallë në rrëfimet për qëndresën, sakrificën dhe idealin e bashkimit kombëtar, duke e shndërruar çdo takim, çdo bisedë dhe çdo këshillë të dëgjuar në një mësim të pashlyeshëm për jetën dhe për lirinë.

Tonja ishte vajzë e zgjuar, me një prani të hijshme dhe natyrë fisnike që reflektonte forcën dhe bukurinë shpirtërore të gruas rugovase. Ajo binte në sy jo vetëm për bukurinë e saj fizike, por për urtësinë, krenarinë dhe qëndrueshmërinë që e karakterizonin. Prandaj, nuk është për t’u habitur që shumë shkues shkonin në derën e babë Ramës, për ta kërkuar dorën e saj, duke parë tek ajo jo vetëm një bashkëshorte të denjë, por edhe një grua me shpirt të madh e me vlera të rralla njerëzore.

Fati, megjithatë, kishte përcaktuar për të një rrugëtim të veçantë: ajo u martua me Haxhi Zekë Husajn, një burrë me po të njëjtën frymë atdhetare, nga fshati Shkrel. Ky bashkim nuk ishte vetëm një lidhje familjare, por edhe një bashkim shpirtëror mes dy njerëzve që ndanin të njëjtin ideal për lirinë dhe dinjitetin kombëtar. Brenda kësaj bashkësie, Tonja gjeti hapësirën për ta shprehur në mënyrën më të plotë shpirtin e saj të guximshëm e të pavarur, duke e bërë jetën e saj dëshmi të gjallë të forcës, urtësisë dhe përkushtimit të gruas shqiptare në shërbim të kombit.

Martesa e Tonës dhe Haxhi Zekë Husajt u karakterizua nga harmonia, dashuria dhe respekti i ndërsjellë — vlera që përbëjnë themelin e çdo familjeje të qëndrueshme shqiptare. Nga kjo bashkësi e lumtur, e ngjizur mbi parimet e ndershmërisë dhe përkushtimit, lindën gjashtë fëmijë: pesë djem – Shaqiri, Alia, Dema, Isufi dhe Rexhepi – si dhe një vajzë, Zadia.

Familja e tyre përfaqësonte modelin e një shtëpie të përkushtuar ndaj punës, moralit dhe dashurisë për atdheun. Fëmijët u rritën në një mjedis ku fjala kishte peshë, ku respekti për prindërit dhe për vendin ishte pjesë e edukatës së përditshme, dhe ku ndjenja e përgjegjësisë ndaj kombit përcillej natyrshëm nga një brez në tjetrin.

Në këtë familje, Tonja luajti një rol qendror si nënë dhe si bartëse e vlerave të larta shpirtërore. Ajo nuk ishte thjesht kujdestare e shtëpisë, por një figurë që i ushqente fëmijët me dashuri, urtësi dhe ndjenjën e krenarisë për prejardhjen e tyre. Kështu, nëpërmjet përkushtimit të saj familjar dhe frymës patriotike që mbolli në shtëpi, ajo vazhdoi të kontribuonte në ndërtimin e një brezi që do ta vazhdonte rrugën e saj – rrugën e dashurisë për lirinë, drejtësinë dhe identitetin kombëtar.

Babai i Tones, Ram Elezi, zinte një vend të veçantë në historinë kulturore të Rugovës, si një ndër themeluesit e Ansamblit të Folklorit Autokton “Rugova” – një institucioni që mishëroi shpirtin, traditën dhe identitetin artistik të kësaj treve. Ai ishte jo vetëm pjesëmarrës aktiv në themelimin e ansamblit, por edhe valltari më i spikatur i të gjitha kohërave, një figurë që me talentin, elegancën dhe pasionin e tij e ktheu vallëzimin në një akt të lartë të shprehjes shpirtërore dhe kombëtare.

Ramë Elezi nuk ishte vetëm një interpretues i folklorit, por një ruajtës dhe transmetues i trashëgimisë shpirtërore të popullatës rugovase. Në lëvizjet e tij të harmonizuara, në ritmin e këngës dhe valles, pasqyrohej historia e një populli që, edhe në kushte të vështira, dinte të ruante dinjitetin dhe të kremtonte jetën përmes artit. Ai e konsideronte vallëzimin jo vetëm si një shfaqje artistike, por si një gjuhë të identitetit kombëtar – një mënyrë për ta ruajtur kujtesën kolektive dhe për ta përcjellë shpirtin e qëndresës te brezat e rinj.

Kështu, figura e Ram Elezit mbetet e gdhendur në kujtesën kulturore të Rugovës si një simbol i ndërthurjes mes artit dhe atdhetarisë. Ai dëshmoi se folklori nuk është thjesht një trashëgimi e së kaluarës, por një mënyrë për të afirmuar vazhdimësinë e jetës, shpirtit dhe krenarisë shqiptare në çdo kohë.

Familja e Tones ka qenë ndër ato familje të rralla që në çdo etapë të historisë shqiptare e kanë dëshmuar me vepra të gjalla dashurinë dhe përkushtimin ndaj atdheut. Atdhetaria për ta nuk ishte një parim abstrakt, por mënyrë jetese – një besim i rrënjosur thellë në ndërgjegjen familjare, që përcillej me krenari nga një brez në tjetrin. Në çdo kohë, anëtarët e kësaj familjeje qëndruan në krah të drejtësisë dhe të lirisë, duke mos kursyer as jetën e tyre për idealin kombëtar.

Ky përkushtim i palëkundur kishte një çmim të lartë. Burgosjet, përndjekjet dhe dhuna që i shoqëruan ishin të shpeshta e të rënda, por asnjëherë nuk arritën ta thyenin shpirtin e kësaj familjeje. Përkundrazi, çdo vuajtje u bë dëshmi e karakterit të tyre të fortë dhe e besnikërisë ndaj idealeve për të cilat jetuan e sakrifikuan. Në kohë të vështira, kur frika dhe nënshtrimi mbizotëronin, familja e Tones mbeti simbol i qëndresës dhe i besës shqiptare – një model i qartë i qëndrimit stoik përballë pushtimit dhe padrejtësisë.

Kështu, historia e kësaj familjeje është një pasqyrë e historisë sonë kombëtare, një histori dhimbjeje dhe krenarie, ku gjaku i derdhur dhe sakrificat individuale u shndërruan në themel të lirisë së përbashkët. Në kujtesën kolektive, ata mbeten si një shembull i rrallë i familjes që nuk jetoi për vete, por për atdheun – duke dëshmuar se dashuria për tokën amtare është forca më e pathyeshme që mund ta mbajë gjallë një komb.

Ashtu si shumë figura të ndritura të historisë sonë, edhe axha i Tones, Sadri Elez Iberdemaj, u bë shembull i gjallë i qëndresës dhe përkushtimit ndaj idealeve çlirimtare. Ai ishte një luftëtar i dalluar në anën e forcave liridashëse kombëtare gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke e vendosur jetën e tij në shërbim të lirisë dhe të drejtësisë për popullin shqiptar. Trimëria e tij nuk mbeti pa pasoja — në një kohë kur ideali kombëtar ndëshkohej me zinxhirë, Sadriu përjetoi në mënyrën më të ashpër hakmarrjen e pushtetit serb.

I arrestuar për veprimtarinë e tij patriotike, ai u dënua fillimisht me vdekje, një vendim që pasqyronte brutalitetin e regjimit ndaj atyre që guxonin të ngrinin zërin për liri. Më vonë, dënimi iu shndërrua në 15 vjet burgim në burgun famëkeq të Goliotokut, një vend që simbolizonte vuajtjen dhe përndjekjen e shumë atdhetarëve shqiptarë. Gjatë gjithë asaj kohe të errët, Sadri Iberdemaj nuk e humbi as dinjitetin, as besimin në çështjen kombëtare, përkundrazi, qëndresa e tij u bë frymëzim për bashkëluftëtarët dhe për brezat që e njohën historinë e tij.

Figura e tij përfaqëson atë brez burrash që, edhe pse të përndjekur e të burgosur, nuk u dorëzuan kurrë. Ata e kuptuan se liria nuk fitohet me kompromise, por me qëndresë, sakrificë dhe besnikëri ndaj idealeve më të larta. Në këtë kuptim, Sadri Elez Iberdemaj nuk ishte vetëm viktimë e një regjimi shtypës, por dëshmitar i gjallë i vlerave të pathyeshme të karakterit rugovas dhe shqiptarit në përgjithësi – një figurë që e gdhendi emrin e vet në kujtesën historike si shembull i guximit dhe qëndresës përballë dhunës dhe padrejtësisë.

Megjithëse arriti të dalë i gjallë nga burgjet famëkeqe jugosllave, Sadri Elez Iberdemaj nuk mundi t’i shpëtonte pasojave të rënda që kishin lënë mbi trupin dhe shpirtin e tij vitet e gjata të vuajtjeve. Vetëm pak vite pas lirimit, ai u shua nga jeta, i lodhur nga plagët fizike dhe psikologjike që kishin lënë pas torturat çnjerëzore të përjetuara gjatë burgjeve.

Vdekja e tij nuk ishte thjesht fundi i një jete individuale, por një dëshmi tragjike e çmimit që paguanin atdhetarët shqiptarë për idealin e lirisë. Burgjet e regjimit jugosllav nuk kishin për qëllim vetëm të ndëshkonin trupin, por të thyenin shpirtin, të shuanin frymën e rezistencës dhe të frikësonin popullin. Megjithatë, Sadri Elezi, ashtu si shumë bashkëluftëtarë të tij, doli prej andej me trup të rrënuar, por me shpirt të pathyeshëm, duke mbetur simbol i qëndresës dhe i besnikërisë ndaj çështjes kombëtare.

Vdekja e tij u përjetua me dhimbje të thellë nga familja dhe mbarë komuniteti rugovas, të cilët e kujtuan jo si viktimë, por si dëshmor të heshtur të lirisë, që sakrifikoi jetën e vet në altar të atdheut. Figura e Sadri Elezit mbetet një kujtesë e përhershme e asaj kohe të errët kur dashuria për vendin ishte krim, dhe një frymëzim për brezat që lirinë duhet ta ruajnë me po aq përkushtim sa ajo u fitua.

Burgosja dhe vdekja e axhës së saj lanë një plagë të thellë në shpirtin e Tones — një plagë që nuk u shërua kurrë, por që u shndërrua në forcë të brendshme, në një betim të heshtur për drejtësi dhe dinjitet kombëtar. Ajo e përjetoi humbjen jo vetëm si dhimbje familjare, por si pjesë të një tragjedie kolektive që prekte çdo shqiptar të ndershëm. Në heshtje, me një vendosmëri që lind nga zemra e lënduar, Tonja u betua se një ditë do ta vazhdonte rrugën e axhës së saj — rrugën e rezistencës dhe të lirisë.

Kur në vitin 1998 shpërtheu lufta e fundit në Kosovë, ajo nuk e pa si fillim të një konflikti, por si çastin e shumëpritur të përmbushjes së amanetit historik. Me shpirtin e ndezur nga kujtimet e dhimbshme dhe me zemrën e fortë të një gruaje që kishte jetuar nën hijen e padrejtësisë, Tonja ishte e gatshme të dilte përballë armikut. Ajo nuk u tremb nga mosha, as nga pasojat, sepse për të, mbajtja e pushkës në dorë nuk ishte akt i dhunës, por simbol i nderit, i besës dhe i detyrës ndaj atdheut.

Në atë kohë të trazuar, kur shumë të tjerë ende hezitonin, Tonja e dinte rrugën e saj. E përgatitur shpirtërisht dhe moralisht, ajo iu përgjigj thirrjes së kohës me vendosmëri të pashoqe, duke dëshmuar se dashuria për lirinë nuk ka moshë, as kufij. Me guxim të pashoq dhe me kujtimin e axhës së saj në zemër, ajo u bë pjesë e atij vargu të grave shqiptare që historinë nuk e lexuan — por e shkruan me gjakun, guximin dhe shpirtin e tyre.

Në vitin 1998, kur flakët e luftës çlirimtare përfshinë Kosovën, Tonja e gjeti veten në fshatin Pepaj, në shtëpinë e dhëndrit të saj, Ramë Ali Lajçi, një burrë i njohur për përkushtimin e tij ndaj Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Rama kishte marrë përsipër detyrën e përgjegjësit të depos së UÇK-së në fshat, duke qenë një figurë kyçe në organizimin logjistik dhe furnizimin e njësive çlirimtare që vepronin në zonë. Në ato rrethana të vështira, kur fati i luftës varej nga përkushtimi dhe solidariteti i popullit, çdo ndihmë, sado e vogël, kishte peshën e sakrificës.

Në shkollën fillore të Pepajve, ku ishte vendosur një numër i madh ushtarësh të UÇK-së, u paraqit nevoja urgjente për një kuzhinë funksionale, që do të siguronte ushqim për luftëtarët. Pa asnjë hezitim, Tonja, ndonëse në moshë të shtyrë, e mori këtë detyrë me përkushtim dhe ndjenjë përgjegjësie. Ajo e kuptonte se lufta nuk fitohej vetëm me pushkë, por edhe me sakrificën e përditshme të atyre që qëndronin pas vijës së frontit, duke mbajtur gjallë trupin dhe shpirtin e ushtarëve.

Në atë ambient të mbushur me tension, pasiguri dhe vendosmëri, Tonja u bë nënë, motër dhe mbështetje morale për luftëtarët. Me duart e saj të lodhura, por me zemrën plot dashuri, ajo përgatiste ushqimin e atyre që po mbronin atdheun, duke e shndërruar kuzhinën e vogël të shkollës në një vatër ngrohtësie, shprese dhe besimi.

Ky angazhim i saj, ndonëse i përulur në pamje të parë, bartte një kuptim të madh simbolik: Tonja dëshmoi se lufta për liri është përpjekje kolektive, ku secili kontribuon sipas mundësisë e forcës, dhe se heroizmi nuk matet vetëm me pushkë në dorë, por me gatishmërinë për të dhënë gjithçka për atdheun. Në këtë mënyrë, ajo u bë pjesë e pandarë e historisë së qëndresës rugovase dhe e nderit të gruas shqiptare në luftën për çlirim.

Gjatë gjithë kohës sa shërbeu në kuzhinën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Tonja u dallua për përkushtimin, disiplinën dhe ndjenjën e lartë të përgjegjësisë. Ajo nuk e pa detyrën e saj si një angazhim të zakonshëm, por si një mision të shenjtë ndaj atdheut dhe bijve të tij që kishin marrë armët për liri. Me një përkushtim të rrallë, ajo kujdesej që çdo vakt të përgatitej me kujdes, duke e ditur se edhe një copë bukë në atë kohë të vështirë kishte vlerën e një akti dashurie dhe rezistence.

Megjithëse roli i saj ishte në prapavijë, Tonja ishte gjithnjë e gatshme të shkonte përtej kufijve të detyrës. Ajo nuk ishte thjesht një kuzhiniere, por një grua që mbante në shpirt idealin e luftëtares. Në çdo çast, ishte e përgatitur të marrë pjesë edhe në betejat e drejtpërdrejta, nëse do të kërkohej. Kjo dëshirë për të qenë në vijën e parë të frontit nuk buronte nga dëshira për lavdi, por nga bindja e thellë se liria kërkon sakrificë të plotë dhe se çdo njeri duhet të japë gjithçka që ka për vendin e vet.

Kujtimi i saj ka mbetur i gjallë ndër luftëtarë dhe bashkëkohës si shembull i gruas shqiptare që bashkon urtësinë me guximin, përkushtimin me heroizmin. Ajo dëshmoi se kontributi për liri nuk njeh moshë, gjini apo rol — se çdo akt, sado i vogël në dukje, mund të mbajë peshën e një ideali të madh kombëtar. Në figurën e Tones gërshetohet forca e nënës, ndjenja e përgjegjësisë qytetare dhe guximi i luftëtares që e sheh lirinë si detyrim të shenjtë, jo si privilegj.

Në radhët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, krahas burrave dhe grave që u ngritën për lirinë e vendit, zinte vend të veçantë edhe Hasan Lajçi, nipi i nënës Tone dhe djali i vetëm i Ramës dhe Zadesë. Ai ishte ndër ata të rinj që me idealizëm dhe guxim iu përgjigjën thirrjes së atdheut, duke u bërë pjesë e batalionit të parë të brigadës 136 “Rugova”, ku shquhej për disiplinë, trimëri dhe përkushtim ndaj detyrës.

Hasani nuk ishte thjesht një ushtar në radhët e UÇK-së — ai përfaqësonte vazhdimësinë e një gjaku që kishte derdhur mund, dhimbje e sakrificë për lirinë e Kosovës. Në të rritej trashëgimia e brezave që kishin luftuar kundër robërisë, duke filluar nga axhallarët e burgosur, deri te gratë që kishin mbajtur pushkën dhe kazanët e luftës. Me atë qetësi dhe përkushtim që karakterizonin luftëtarët e vërtetë, ai nuk kërkonte lavdi, por kryente me nder çdo detyrë që i besohej, i vetëdijshëm se çdo hap i tij në atë betejë ishte një hap drejt lirisë së vendit.

Në kujtesën e bashkëluftëtarëve dhe të familjes, Hasan Lajçi mbeti shembull i trimërisë së heshtur dhe i besnikërisë ndaj idealit kombëtar. Ai mishëronte shpirtin e Rugovës — forcën, dinjitetin dhe ndjenjën e detyrës që nuk njeh frikë përballë armikut. Për nënën Tone, pjesëmarrja e nipit të saj në luftë ishte njëkohësisht krenari dhe ankth i thellë, por ajo e dinte se sakrifica e tij ishte vazhdim i rrugës së shenjtë që vetë ajo dhe familja e saj kishin ndjekur brez pas brezi: rruga e lirisë, e nderit dhe e përjetësisë kombëtare.

Gjatë ofensivës së ashpër të prillit 1999, kur zjarri i luftës përfshiu çdo cep të Kosovës dhe çdo ditë sillte pasiguri e rrezik, nëna Tonë ndodhej në një gjendje të rënduar shëndetësore. Trupi i saj i lodhur nga vitet dhe mundimet e jetës nuk mund t’i përballonte më pasojat e luftës, mungesën e ushqimit, frikën dhe kushte e rënda të qëndrimit në zonën e përfshirë nga përleshjet.

Në ato ditë të zymta, kur armët gjëmonin dhe jeta ishte bërë betejë për mbijetesë, u bë e qartë se Tonja duhej larguar nga zona e luftës. Kjo nuk ishte një zgjedhje e lehtë për të — gruaja që kishte qëndruar përkrah luftëtarëve, që kishte gatuar për ta dhe kishte ndarë me ta çdo rrezik, tani duhej të largohej nga vendi ku ndjehej pjesë e përpjekjes për liri.

Megjithatë, nevoja për ta shpëtuar jetën e saj ishte e domosdoshme, dhe vendimi u mor me dhimbje, por edhe me respekt për sakrificën e saj.

Ky moment simbolizon dramën njerëzore të luftës, ku heronjtë e heshtur, të mësuar me dhimbje e durim, përballen me kufijtë e forcës fizike, por jo me ata të shpirtit. Edhe pse e detyruar të largohej nga fronti, nëna Tone mbeti shpirtërisht në mesin e luftëtarëve të saj, duke bartur në zemër dhe në lutjet e saj fatin e secilit prej tyre. Largimi i saj nuk ishte dorëzim, por një akt i përulur i mbijetesës, për të dëshmuar se edhe në momentet më të vështira, dashuria për jetën dhe për atdheun mund të bashkëjetojnë në një shpirt të vetëm — atë të gruas shqiptare që lindi, rriti dhe mbrojti breza të tërë në emër të lirisë.

Prandaj, në ato ditë të zymta prilli, kur qielli i Rugovës digjej nga tymi i luftës dhe toka dridhej nga jehona e topave, dhëndri i saj, së bashku me Sokol Zekë Lajçin, të dy të angazhuar në depozitat e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në Pepaj, morën një vendim që do t’u kushtonte jetën. Ata, me zemrën plot dhembshuri e përgjegjësi, u përpoqën ta dërgonin nënën Tonë në fshatin Bukel të Rozhajës, larg zjarrit të betejës, për ta shpëtuar nga vuajtjet që tashmë e kishin rënduar trupin e saj të lodhur.

Por rrugët e luftës janë të pabesa, të përgjakura, dhe ashtu si era që ndryshon drejtim pa paralajmërim, edhe fati njerëzor kthehet në çast. Në udhëtimin e tyre, ata ranë në pritë të forcave armike, që rrinin të fshehura nëpër hijet e maleve, gati për të goditur çdo frymë lirie. Në atë çast tragjik, kur gjithçka ndodhi mes britmës së plumbave dhe heshtjes së maleve, ata u flijuan — jo vetëm si luftëtarë, por si njerëz që zgjodhën të rrezikonin jetën për të shpëtuar një tjetër.

Më 19 prill 1999, historia e luftës çlirimtare të Kosovës u gdhend me një tjetër faqe heroizmi e sakrifice. Ajo ditë shënoi një ndër betejat më të ashpra, kur Brigada 136 “Rugova”, pjesë e Zonës Operative të Dukagjinit, u përball me një ofensivë të egër të forcave armike. Qielli i Rugovës u mbush me tym e zjarr, ndërsa toka dridhej nga shpërthimet dhe krismat që dëshmonin përmasat e asaj beteje jetike. Ishte një përballje për jetë a vdekje, në kushte të pamundura, ku çdo frymëmarrje dhe çdo hap ishte i lidhur me betimin për liri.

Në ato çaste vendimtare, luftëtarët e Brigadës 136 treguan qëndrueshmëri dhe guxim të pashoq. Ata nuk u ndalën asnjëherë, as përpara frikës, as përpara vdekjes. Me zemra që digjnin nga dashuria për atdheun, ata u përpoqën me të gjitha forcat për të shpëtuar shokët e plagosur dhe për të mbrojtur vendin nga shkatërrimi. Lufta e asaj dite ishte më shumë se një përballje ushtarake — ishte një akt njerëzor dhe kombëtar i mbushur me ndjenjën e sakrificës dhe të nderit.

Në atë përleshje të përgjakur, ra heroikisht nëna trime, Tone Lajçi, duke e mbyllur përgjithmonë jetën në vendin që e deshi më shumë se veten. Ajo nuk vdiq si një viktimë, por si simbol i nënës shqiptare që u ngrit në lartësinë e heroinës, që nuk pranoi të qëndronte pas, por qëndroi në zemër të luftës, krah bijve të saj dhe bijve të Kosovës. Me rënien e saj, ajo e vulosi me gjakun e vet amanetin e lirisë, duke u bërë pjesë e përjetshme e kujtesës sonë kombëtare.

Sot, 19 prilli i vitit 1999 mbetet një datë që kujton jo vetëm betejën e ashpër të Rugovës, por edhe madhështinë e shpirtit të një gruaje që e ktheu jetën e saj në legjendë. Nëna Tonë u shua fizikisht, por mbeti dritë që udhëheq ndërgjegjen kombëtare – dëshmi e pavdekshme se liria fitohet me guxim, me dashuri dhe me flijim të shenjtë.

E sot, në çdo përvjetor kujtohen me respekt të thellë të gjithë bijtë e kësaj treve që ranë në pranverën e përgjakur të vitit 1999 në Rugovë e Podgur: Besnik Lajçi, Afrim Gjuraj, Ramë Lajçi, Ramush Lajçi, Ramiz Brahimaj, Sherif Brahimaj, Xhavit Lajçi, Avdi Bërdynaj, Asllan Nikqi, Faton Nikqi, Rifat Shala, Osë Osaj, Sokol Nikqi, Sokol Lajçi dhe Tone Lajçi, Esat Bërlajolli, Qerim Muriqi, Brahim Nikçi, Mustafë Lajçi, Adem Lajçi Ramiz Brahimaj dhe Avni Halilaj.

Vdekja e tyre nuk ishte fund, por shndërrim në amshim. Gjaku i tyre u përzije me dheun e shenjtë të Rugovës, duke e bërë atë edhe më pjellor për lirinë që do të vinte. Në atë moment, nëna Tonë humbi dhëndrin e birin shpirtëror, por fitoi përjetësinë e një sakrifice që tejkalon çdo kufi njerëzor. Ata u bënë shenjë e përjetshme e dashurisë, e besës dhe e përkushtimit – dëshmi se edhe në çastin e fundit, njeriu mund të mbetet dritë në errësirë, nëse udhëhiqet nga dashuria për jetën, për njeriun dhe për atdheun.

Për kontributin e saj të çmuar dhe përkushtimin e palëkundur gjatë luftës çlirimtare, Tone Lajçi-Husaj u nderua me titullin e lartë të Dëshmores së Kombit, si pjesëtare e Shtabit të Pepajve dhe e Brigadës 136 “Rugova” të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ajo dha gjithçka kishte – forcën, jetën dhe shpirtin e saj – në shërbim të atdheut, duke dëshmuar se dashuria për lirinë është ndjenja më e lartë që mund të udhëheqë njeriun. Me këtë akt, ajo u rreshtua përjetësisht në mesin e atyre grave e burrave që, me sakrificën e tyre, shkruan faqet më të ndritura të historisë sonë kombëtare.

Nëna Tonë prehet sot në varrezat e dëshmorëve në Pejë, aty ku çdo gur mbart një histori dhe çdo emër është simbol i pavdekësisë. Por ajo nuk është vetëm në atë përjetësi të ndritur – bashkë me të ranë edhe Ramë Ali Lajçi dhe Sokol Zekë Lajçi, dy luftëtarë të dalluar që u flijuan në të njëjtën ditë, në vendin e quajtur Pashajla, pranë zonës kufitare me Malin e Zi.

Ky vend, dikur fushë përleshjeje, sot është tokë e shenjtë kujtese, ku bashkohen rrugët e jetës dhe vdekjes, të sakrificës dhe të lirisë. Në atë hapësirë ku gjaku i tyre u përzie me dheun e Kosovës, u vulos ideali për të cilin ata jetuan e ranë: liria e kombit dhe nderi i popullit të tyre. Përmes veprës dhe flijimit të saj, Tone Lajçi-Husaj mbetet simbol i gruas shqiptare që nuk e njohi frikën, që luftoi me zemrën e një nëne dhe shpirtin e një atdhetareje, duke dëshmuar se edhe në më të errëtat periudha të historisë, shpirti i njeriut që beson në liri është i pavdekshëm.

Me luftën e tyre të lavdishme dhe heroike, këta burra e gra të vendosur i dhanë botës një mesazh të qartë dhe të pashlyeshëm: se populli shqiptar është i gatshëm ta mbrojë lirinë dhe dinjitetin e tij me çdo çmim, madje edhe me sakrificën më të madhe — atë të jetës. Ata dëshmuan se liria nuk është dhuratë, por fitore e gjakut, e përkushtimit dhe e idealit, që lind nga thellësia e shpirtit të një populli që kurrë nuk pranon të jetojë i përkulur.

Në flijimin e tyre u mishërua thelbi i qëndresës shqiptare, besimi se atdheu është më i shtrenjtë se vetë jeta. Ata nuk u ndalën përballë frikës, nuk u përkulën para pushtuesit, por u ngritën si pishtarë drite në kohën më të errët të kombit. Çdo hap i tyre, çdo betejë, çdo rënie në fushën e nderit, e bëri më të fortë themelet e shtetit dhe më të ndritur kujtesën tonë historike.

Sot, lavdia e tyre është e përjetshme. Ajo nuk shuhet me kalimin e viteve, sepse është gdhendur në kujtesën kolektive të popullit si dëshmi e lirisë së fituar me gjak. Ata që ranë për atdheun nuk u zhdukën — u shndërruan në dritë që udhëheq brezat, në frymë që ngre ndërgjegjen tonë kombëtare dhe në kujtim të përhershëm se liria ka emra, fytyra dhe zemra që rrahin përjetësisht në historinë shqiptare.

Lavdi e përjetshme nënës së madhe, Tone Lajçi, e cila me jetën dhe sakrificën e saj u bë simbol i qëndresës, guximit dhe dashurisë së pakushtëzuar për atdheun. Ajo nuk ishte vetëm një grua e një kohe të vështirë, por një figurë që përfaqëson shpirtin e përjetshëm të nënës shqiptare — të asaj që di të vuajë, të luftojë dhe të japë gjithçka për lirinë e vendit të saj. Nëpërmjet saj, historia jonë merr formën e dhembjes që shndërrohet në forcë dhe të sakrificës që kthehet në dritë.

Nëna Tonë nuk luftoi për lavdi, por për drejtësi; nuk kërkoi vlerësim, por liri për brezat që do të vinin pas saj. Ajo u rreshtua mes atyre grave të rralla që e bënë historinë jo me fjalë, por me vepra, duke i dhënë kuptim të ri nocioneve të qëndresës dhe përkushtimit njerëzor.

Lavdi e përjetshme edhe të gjithë atyre që ranë në altarin e atdheut, sepse gjaku i tyre u bë themel mbi të cilat qëndron sot liria jonë. Ata janë drita që s’veniten, kujtesë që s’harrohet, dhe amanet që na fton të mbajmë gjallë idealin për të cilin ata dhanë jetën. Në përjetësinë e sakrificës së tyre qëndron madhështia e kombit tonë — një kujtesë e shenjtë se liria fitohet me dashuri, ruhet me përkushtim dhe nderohet me mirënjohje të përhershme.

Literatura:

1. https://www.arbresh.info/lajmet/perkujtohen-deshmoret-e-rugoves-haradinaj-djemte-e-rugoves-moren-pjese-ne-te-gjitha-vendluftimet/
2. Salih Lajçi, Të dhënat biografike për Tone Lajçin, 8 nëntor 2025
3. https://www.botasot.info/opinione/1217330/21-vjetori-i-themelimit-te-brigades-136-rugova/
4. https://www.radiokosovaelire.com/akademi-perkujtimore-ne-18-vjetorin-e-renies-se-deshmoreve-te-brigades-136-rugova/
https://www.njeshi.com/ne-26-vjetorin-e-renies-nderohen-deshmoret-e-brigades-136-rugova/
5. https://www.facebook.com/perkujtimeOnline/photos/ram%C3%AB-ali-laj%C3%A7i-sokol-zek%C3%AB-laj%C3%A7-sot-me-19-prill-2014-b%C3%ABhen-15-vite-pa-d%C3%ABshmor%C3%ABt-e/692636404130647/
6. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=980732397391354&id=100063638080030&set=a.359942402803693&locale=nl_NL
7. https://indeksonline.net/haradinaj-kujton-pranveren-e-pergjakur-te-rugoves-e-podgurit-25-vjet-me-pare/
8. https://gazetadielli.com/haradinaj-rugova-ne-te-gjitha-lufterat-e-shqiptareve/
9. https://www.kosova-sot.info/lajme/714908/haradinaj-kujton-heroin-selman-lajci-dhe-te-renet-e-brigades-136-rugova-dhane-mesazhin-se-shqiptaret-jane-te-vendosur-ta-arrijne-lirine-me-cdo-cmim/
10. https://gazetadielli.com/rugove-kreshnike-jemi-bashke-me-ju/