ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (49)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Thirrja e mërgatës shqiptare për protestën e Shtutgartit (1985)

Me një ndjenjë përgjegjësie shkencore dhe me kujdes të veçantë vazhdoja të shfletoja dosjen me dokumente, duke e ditur se çdo fletë e saj mund të përmbante një dëshmi të re për historinë e rezistencës shqiptare. Çdo dokument që dilte para syve të mi kërkonte vëmendje të plotë, sepse përtej fjalëve të shkruara fshiheshin ngjarje, njerëz dhe sakrifica që kishin lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e Kosovës. Ndërsa vazhdoja kërkimin, nga numri gjithnjë e më i vogël i fletëve të mbetura krijova përshtypjen se po i afrohesha fundit të kësaj dosjeje të çmuar arkivore. Megjithatë, përvoja më kishte mësuar se pikërisht në fund të fondeve dokumentare shpesh ruhen materiale që bartin një peshë të jashtëzakonshme historike.

Në mesin e këtyre dokumenteve, vëmendjen ma tërhoqi një fletë e veçantë, e cila në shikim të parë ndryshonte nga materialet e tjera. Ishte një thirrje, e hartuar me një kujdes të dukshëm, ku krahas tekstit zinin vend edhe fotografitë e disa prej figurave më të njohura të rezistencës kombëtare shqiptare. Vetë paraqitja grafike e dokumentit dëshmonte se ai nuk ishte menduar vetëm si një tekst informues, por edhe si një mjet i fuqishëm për të zgjuar emocion, për të forcuar kujtesën kolektive dhe për të mobilizuar shqiptarët rreth idealeve të lirisë.

Në pjesën e sipërme të fletës ishin vendosur portretet e gjashtë figurave emblematike të lëvizjes kombëtare shqiptare. Krahas fotografive të Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës dhe Bardhosh Gërvallës, të cilët tashmë ishin shndërruar në simbole të rezistencës politike dhe intelektuale shqiptare, ishin vendosur edhe portretet e Rexhep Malës, Nuhi Berishës dhe Bajram Bahtirit. Përzgjedhja e këtyre gjashtë emrave nuk ishte aspak e rastësishme. Ajo paraqiste një përpjekje të vetëdijshme për të ndërtuar një panteon të rezistencës shqiptare, ku bashkoheshin figura që, ndonëse kishin vepruar në rrethana të ndryshme, ishin të lidhura nga i njëjti ideal – liria e Kosovës dhe çlirimi kombëtar.

Secili prej këtyre veprimtarëve kishte dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në organizimin dhe zhvillimin e lëvizjes ilegale shqiptare. Jusuf Gërvalla, Kadri Zeka dhe Bardhosh Gërvalla kishin përdorur penën, fjalën dhe organizimin politik për ta bërë të njohur çështjen shqiptare brenda dhe jashtë Kosovës, ndërsa Rexhep Mala, Nuhi Berisha dhe Bajram Bahtiri përfaqësonin brezin e ri të veprimtarëve që kishin vazhduar të njëjtën rrugë me vendosmëri të jashtëzakonshme, duke mos u tërhequr as përballë represionit më të egër.

Fakti që këto gjashtë figura ishin vendosur së bashku në të njëjtin dokument bart një simbolikë të fuqishme historike. Organizatorët e thirrjes synonin të tregonin se rezistenca shqiptare nuk ndërtohej mbi figura të izoluara, por mbi një vazhdimësi brezash, ku secili merrte stafetën nga paraardhësi i tij dhe e çonte më tej misionin kombëtar. Në këtë mënyrë, dokumenti krijonte një urë ndërmjet intelektualëve dhe organizatorëve politikë të mërgatës dhe veprimtarëve që vazhdonin rezistencën brenda Kosovës, duke dëshmuar unitetin e kauzës shqiptare pavarësisht rrethanave dhe formave të ndryshme të veprimit.

Njëkohësisht, ky dokument ishte edhe një homazh për fatin tragjik që i bashkonte këta burra të shquar. Të gjashtë kishin rënë viktima të dhunës së aparatit represiv jugosllav, duke u flijuar në rrethana të ndryshme për shkak të angazhimit të tyre politik dhe kombëtar. Vrasja e tyre nuk paraqitej vetëm si humbje e disa individëve të shquar, por si pjesë e politikës sistematike të regjimit për të goditur udhëheqësit dhe bartësit e lëvizjes kombëtare shqiptare. Megjithatë, ashtu siç dëshmojnë edhe dokumente të tjera të kohës, eliminimi fizik i tyre nuk arriti ta shuante idealin për të cilin jetuan. Përkundrazi, sakrifica e tyre i ngriti në rangun e martirëve të çështjes kombëtare dhe i shndërroi në simbole të qëndresës dhe të lirisë.

Për mua, si hulumtuese, gjetja e kësaj thirrjeje ishte shumë më tepër sesa zbulimi i një dokumenti të panjohur. Ishte një takim me gjashtë figura që kishin hyrë përgjithmonë në historinë moderne të Kosovës dhe të lëvizjes kombëtare shqiptare. Portretet e tyre, të vendosura krah njëri-tjetrit, nuk përcillnin vetëm kujtimin e njerëzve që kishin rënë, por rrëfenin historinë e një brezi të tërë që kishte zgjedhur sakrificën në vend të nënshtrimit, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdoi të frymëzonte rezistencën shqiptare deri në realizimin e aspiratës për liri.

Përmbajtja e dokumentit ishte ndërtuar si një apel i drejtpërdrejtë drejtuar mërgatës shqiptare, duke i ftuar bashkatdhetarët që jetonin dhe punonin në vendet e Evropës Perëndimore të merrnin pjesë në një marsh protestues, i cili ishte planifikuar të mbahej më 26 janar 1985. Data nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ajo lidhej me përvjetorin e rënies së heronjve të lëvizjes kombëtare shqiptare dhe, për këtë arsye, marshi ishte konceptuar jo vetëm si një manifestim politik, por edhe si një akt solemn kujtese dhe nderimi për ata që kishin flijuar jetën në shërbim të çështjes kombëtare.

Për organizatorët, përvjetorët e rënies së dëshmorëve nuk përfaqësonin vetëm momente përkujtimore. Ata ishin raste të veçanta për të rikthyer në kujtesën kolektive idealet për të cilat kishin jetuar dhe ishin flijuar veprimtarët e lëvizjes ilegale shqiptare. Çdo përvjetor shndërrohej në një ditë reflektimi, por edhe mobilizimi, ku kujtimi i të rënëve lidhej drejtpërdrejt me vazhdimin e përpjekjeve për realizimin e aspiratave të tyre. Në këtë mënyrë, memoria historike nuk mbetej e kufizuar në një ceremoni simbolike, por bëhej pjesë aktive e angazhimit politik të kohës.

Marshi protestues i planifikuar për 26 janar 1985 kishte, pra, një karakter të dyfishtë. Nga njëra anë, ai ishte një homazh për figurat emblematike të rezistencës shqiptare, ndërsa nga ana tjetër përfaqësonte një formë të organizuar të kundërshtimit ndaj politikës represive të regjimit jugosllav. Përmes pjesëmarrjes masive në këtë manifestim, organizatorët synonin të dërgonin një mesazh të qartë se vrasja e veprimtarëve shqiptarë nuk kishte arritur ta shuante idealin e tyre. Përkundrazi, kujtimi i tyre vazhdonte të bashkonte shqiptarët dhe të forconte vendosmërinë për ta vazhduar rrugën që ata kishin nisur.

Thirrja dëshmon gjithashtu për rolin e rëndësishëm që mërgata shqiptare kishte marrë përsipër në mesin e viteve tetëdhjetë. Shqiptarët e vendosur në Evropën Perëndimore nuk e kufizonin angazhimin e tyre vetëm në ndihmën ekonomike për familjet apo për organizatat ilegale në Kosovë. Ata ishin shndërruar në një faktor të rëndësishëm politik, duke organizuar demonstrata, marshime, tubime dhe aktivitete publike për ta mbajtur gjallë çështjen e Kosovës në opinionin ndërkombëtar. Në këtë kuptim, marshi i 26 janarit ishte pjesë e një strategjie më të gjerë të ndërkombëtarizimit të çështjes shqiptare dhe të sensibilizimit të institucioneve demokratike evropiane për gjendjen në Kosovë.

Në planin simbolik, vetë ideja e marshimit bartte një domethënie të veçantë. Ndryshe nga një tubim statik, marshi nënkuptonte lëvizje, vazhdimësi dhe ecje drejt një qëllimi të përbashkët. Ai simbolizonte rrugëtimin historik të popullit shqiptar, i cili, pavarësisht burgimeve, vrasjeve, represionit dhe sakrificave të panumërta, vazhdonte të ecte përpara drejt idealit të lirisë. Çdo hap i pjesëmarrësve në atë marsh paraqitej si një akt besnikërie ndaj amanetit të dëshmorëve dhe një dëshmi se gjaku i tyre nuk kishte qenë i kotë.

Kështu, kjo thirrje për marshin protestues të 26 janarit 1985 nuk ishte vetëm një ftesë për pjesëmarrje në një aktivitet publik. Ajo përfaqësonte një dokument me vlerë të rëndësishme historike, në të cilin ndërthureshin kujtesa, protesta dhe mobilizimi kombëtar. Përmes saj, organizatorët synonin ta shndërronin përvjetorin e rënies së heronjve në një ditë të unitetit kombëtar, duke dëshmuar se sakrifica e tyre vazhdonte të jetonte në ndërgjegjen e popullit dhe se rruga për të cilën ata kishin dhënë jetën do të ndiqej me të njëjtin përkushtim nga brezat pasues.

Teksti i kësaj thirrjeje hapej me një ton të fuqishëm mobilizues dhe me një gjuhë të ngarkuar me simbolikë kombëtare e revolucionare, karakteristike për komunikimet politike të Lëvizjes në vitet tetëdhjetë. Që në rreshtat e parë, dokumenti u drejtohej me respekt dhe përgjegjësi bashkatdhetarëve shqiptarë në mërgatë, duke i thirrur ata jo vetëm si emigrantë që kishin lënë vendlindjen për arsye ekonomike apo politike, por si pjesëtarë të pandashëm të fatit kombëtar. Fjalët “Bashkëatdhetarë! Punëtorë mërgimtarë, patriotë e revolucionarë!” nuk ishin thjesht një formulë përshëndetëse; ato përfaqësonin një koncept të tërë politik, sipas të cilit mërgata shqiptare konsiderohej vazhdimësi e rezistencës kombëtare dhe një forcë e rëndësishme në mbështetje të çështjes së Kosovës.

Në vijim të dokumentit bëhej thirrje që më 26 janar 1985, në qytetin e Shtutgartit, të organizohej një marsh i madh protestues nën drejtimin e Lëvizjes për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi (LRSSHJ). Zgjedhja e këtij qyteti nuk ishte e rastësishme. Pikërisht në afërsi të Shtutgartit, në Untergruppenbach, ishin ekzekutuar më 17 janar 1982 tre nga figurat më të shquara të rezistencës shqiptare – Jusuf Gërvalla, Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka. Për shqiptarët e mërguar, ky vend kishte marrë përmasat e një simboli të dhimbjes dhe të sakrificës, ndërsa çdo përvjetor i rënies së tyre shndërrohej në një akt kujtese kolektive dhe proteste kundër regjimit jugosllav.

Në tekst theksohej se marshi organizohej për të përkujtuar këta “bij të popullit”, një cilësim që synonte t’i ngrinte ata në piedestalin e figurave kombëtare, duke i paraqitur jo si individë të veçuar, por si mishërim të aspiratave të një populli të tërë për liri dhe vetëvendosje. Dokumenti i përshkruante ata si viktima të drejtpërdrejta të aparatit represiv jugosllav, duke e emërtuar qartë përgjegjësin e vrasjes – UDB-në, shërbimin famëkeq sekret jugosllav. Kjo nuk ishte vetëm një deklaratë politike, por edhe një përpjekje për ta mbajtur të gjallë në kujtesën e opinionit ndërkombëtar bindjen se atentati ndaj Jusufit, Bardhoshit dhe Kadriut kishte qenë një akt i organizuar shtetëror, i kryer për të goditur lëvizjen kombëtare shqiptare.

Thirrja nuk ndalej vetëm te përkujtimi i atentatit të vitit 1982. Ajo e zgjeronte horizontin e kujtesës duke përfshirë edhe heronjtë e rinj të rezistencës së armatosur. Me nderim të veçantë përmendej përvjetori i rënies së Rexhep Malës dhe Nuhi Berishës, të cilët më 12 janar 1984, pas një përballjeje të pabarabartë me forcat speciale jugosllave, kishin rënë duke luftuar deri në frymën e fundit. Në narrativën e Lëvizjes ata paraqiteshin si shembull i guximit, i vendosmërisë dhe i sakrificës sublime, njerëz që kishin zgjedhur të mos dorëzoheshin, por të përballeshin me armë kundër një aparati shumëfish më të fuqishëm ushtarak e policor.

Po ashtu, dokumenti kujtonte edhe Bajram Bahtirin, i cili kishte rënë më 8 shkurt 1984 në Prishtinë, gjatë përballjes me forcat speciale jugosllave dhe me ata që në tekst cilësoheshin si tradhtarë. Edhe ai vendosej në të njëjtin panteon të dëshmorëve të kombit, duke dëshmuar se rezistenca shqiptare nuk ishte shuar me atentatet apo burgosjet, por vazhdonte të prodhonte figura të reja të gatshme për flijim.

Në këtë mënyrë, thirrja ndërtonte një vijë të pandërprerë historike të sakrificës kombëtare. Ajo lidhte atentatet politike të kryera në mërgim me rezistencën e armatosur në Kosovë, duke krijuar një rrëfim të vetëm të luftës për liri. Për organizatorët, përkujtimi nuk kishte karakter vetëm ceremonial, ai ishte një instrument mobilizimi politik. Kujtesa e dëshmorëve shndërrohej në një thirrje për veprim, ndërsa marshi protestues konceptohej si dëshmi se gjaku i të rënëve nuk ishte harruar dhe se ideali për të cilin ata kishin sakrifikuar jetën vazhdonte të jetonte në ndërgjegjen e bashkatdhetarëve të tyre.

Kështu, kjo thirrje nuk përfaqësonte vetëm një ftesë për pjesëmarrje në një manifestim protestues, por një dokument me rëndësi historike, që pasqyron mënyrën se si mërgata shqiptare ndërtonte kulturën e kujtesës, ruante identitetin kombëtar dhe e shndërronte përvjetorin e rënies së dëshmorëve në një akt të fuqishëm rezistence politike dhe morale kundër regjimit jugosllav. Në të ndërthureshin dhimbja për humbjen e figurave më të shquara të lëvizjes çlirimtare, krenaria për sakrificën e tyre dhe besimi se rruga që ata kishin hapur do të vazhdonte deri në realizimin e idealit të lirisë së Kosovës.

Në vijim të kësaj thirrjeje, autorët ndaleshin me një gjuhë të ngarkuar emocionalisht dhe me frymë të theksuar patriotike te madhështia e figurave të dëshmorëve, duke theksuar se shembulli i tyre nuk i përkiste vetëm së kaluarës, por do të mbetej përgjithmonë i gjallë në kujtesën dhe ndërgjegjen kombëtare. Në tekst nënvizohej se “Shëmbëlltyra e tyre është e pavdekshme”, një formulim që nuk kishte vetëm karakter poetik, por shprehte bindjen e palëkundur se njerëzit që sakrifikojnë jetën për lirinë e atdheut nuk vdesin kurrë në kuptimin historik. Ata vazhdojnë të jetojnë përmes veprës së tyre, përmes idealit që lanë pas dhe përmes brezave që frymëzohen nga qëndresa e tyre.

Në këtë frymë, Jusuf Gërvalla, Kadri Zeka, Bardhosh Gërvalla, Rexhep Mala, Nuhi Berisha dhe Bajram Bahtiri paraqiteshin jo vetëm si dëshmorë të një periudhe të caktuar historike, por si simbole të përhershme të rezistencës shqiptare. Sipas autorëve të thirrjes, jeta e tyre, veprimtaria politike dhe atdhetare, si edhe fundi tragjik e heroik që përjetuan, kishin krijuar një trashëgimi morale të pashlyeshme. Ata konsideroheshin udhërrëfyes të një brezi të tërë, të cilët me sakrificën e tyre dëshmuan se liria nuk fitohej me nënshtrim, por me qëndresë, guxim dhe vetëmohim.

Dokumenti shprehte bindjen se pikërisht kjo sakrificë ishte bërë burim force për popullin shqiptar. Në interpretimin e autorëve, rënia e tyre nuk kishte prodhuar frikë apo dorëzim, por kishte zgjuar një energji të re politike dhe kombëtare. Gjaku i derdhur nuk shihej si fundi i një beteje, por si fillimi i një etape të re të rezistencës. Heroizmi i tyre paraqitej si një thirrje e heshtur për vazhdimin e luftës, si një amanet që çdo shqiptar kishte detyrimin moral ta mbante gjallë.

Në mënyrë të veçantë, thirrja theksonte se dëshmorët kishin dhënë forcë dhe zemër për të vazhduar luftën edhe më shumë hov, vendosmëri dhe frymë revolucionare. Këtu vihet re qartë gjuha karakteristike e organizatave ilegale shqiptare të viteve tetëdhjetë, të cilat e konsideronin revolucionin si rrugën e domosdoshme për çlirimin kombëtar. Në këtë diskurs, sakrifica individuale fitonte dimension kolektiv, ajo shndërrohej në motivim për një popull të tërë që të mos e pranonte robërinë si fat të pashmangshëm, por të vazhdonte rezistencën deri në realizimin e aspiratave të veta politike.

Kosova përshkruhej në këtë tekst si një vend i robëruar, një truall shqiptar që vuante nën sundimin e një regjimi të cilësuar si shovinist serb. Përdorimi i figurës së “thundrës shoviniste të Serbisë” kishte një domethënie të fortë simbolike. Me këtë metaforë synohej të pasqyrohej pesha e represionit politik, diskriminimit kombëtar, dhunës policore, burgosjeve dhe mohimit të të drejtave elementare që shqiptarët e Kosovës përjetonin në atë kohë. Në këtë mënyrë, dokumenti nuk kufizohej vetëm në përkujtimin e dëshmorëve, por përpiqej të krijonte edhe një tablo të realitetit politik, duke e paraqitur Kosovën si një vend që rënkonte nën shtypjen e vazhdueshme të pushtetit jugosllav, të dominuar nga politika serbe.

Në këtë kontekst historik, lufta për Republikën e Kosovës paraqitej si synimi më i lartë politik i kohës. Kërkesa për Republikë nuk trajtohej vetëm si një status juridik apo administrativ brenda Federatës Jugosllave, por si simbol i barazisë, dinjitetit kombëtar dhe vetëvendosjes së shqiptarëve. Për autorët e thirrjes, rruga drejt Republikës ishte njëkohësisht rruga drejt lirisë, drejt çlirimit nga shtypja dhe drejt afirmimit të të drejtës historike të popullit shqiptar për të vendosur vetë mbi fatin e tij.

Në tërësi, ky fragment përfaqëson një dëshmi të rëndësishme të kulturës politike të rezistencës shqiptare në mërgatë gjatë viteve tetëdhjetë. Ai pasqyron mënyrën se si kujtesa për dëshmorët shndërrohej në një instrument mobilizimi kombëtar dhe se si figura e heroit ndërtohej si model moral për brezat pasues. Përmes një gjuhe të mbushur me taban patriotik dhe simbolikë historike, autorët synonin të forconin unitetin e shqiptarëve, të mbanin gjallë frymën e rezistencës dhe të përcillnin bindjen se sakrifica e bijve më të mirë të kombit nuk kishte qenë e kotë, por përbënte gurthemelin mbi të cilin do të ndërtohej një e ardhme e lirë dhe sovrane për Kosovën.

Më tej, teksti i thirrjes merrte një karakter edhe më të drejtpërdrejtë mobilizues, duke iu drejtuar sërish bashkatdhetarëve shqiptarë me një apel që synonte jo vetëm pjesëmarrjen në një aktivitet përkujtimor, por edhe shndërrimin e tij në një manifestim të fuqishëm politik. Me fjalët “Bashkëatdhetarë! Të mblidhemi tokë, të bashkuar…”, autorët e dokumentit përpiqeshin të zgjonin ndjenjën e unitetit kombëtar, duke theksuar se vetëm përmes bashkimit dhe solidaritetit mund të ruhej forca e lëvizjes shqiptare në mërgim.

Ky apel bartte një domethënie shumë më të gjerë sesa një ftesë e zakonshme për pjesëmarrje në një tubim. Në rrethanat politike të viteve tetëdhjetë, kur shqiptarët e Kosovës jetonin nën një regjim të ashpër represiv, ndërsa mijëra bashkatdhetarë ndodheshin të shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës Perëndimore, çdo grumbullim publik merrte karakterin e një deklarimi të hapur politik. Tubimet e organizuara nga mërgata nuk ishin vetëm vende ku shprehej dhimbja për të rënët, por shndërroheshin në hapësira ku forcohej vetëdija kombëtare, ndërtohej solidariteti mes shqiptarëve dhe përcillej një mesazh i qartë se çështja e Kosovës mbetej e gjallë dhe nuk mund të harrohej.

Autorët kërkonin që përkujtimi i dëshmorëve të bëhej me pietet, duke nderuar jetën dhe sakrificën e tyre me dinjitetin që meritonin ata që kishin flijuar gjithçka për idealin e lirisë. Fjala pietet në këtë kontekst nuk kishte vetëm kuptimin e respektit ceremonial, por shprehte një detyrim moral e kombëtar për ta ruajtur të paprekur kujtesën historike të tyre. Heronjtë nuk duhej të kujtoheshin vetëm në përvjetorët e rënies së tyre, por të mbeteshin përgjithmonë pjesë e ndërgjegjes kolektive të popullit shqiptar.

Megjithatë, dokumenti nuk e kufizonte këtë përkujtim vetëm në dimensionin emocional apo ceremonial. Ai theksonte se nderimi për dëshmorët duhej të shprehej “në mënyrë revolucionare”, një formulim që pasqyronte qartë filozofinë politike të organizatorëve. Për ta, kujtesa për të rënët nuk kishte kuptim nëse mbetej vetëm një akt simbolik; ajo duhej të shndërrohej në vazhdimësi të veprimit politik, në angazhim konkret dhe në vendosmëri për të çuar përpara idealet për të cilat ata kishin dhënë jetën. Në këtë mënyrë, përkujtimi dhe rezistenca paraqiteshin si dy procese të pandashme: respekti më i madh ndaj dëshmorëve nuk ishte vetëm vendosja e luleve mbi varret e tyre, por vazhdimi i rrugës që ata kishin nisur.

Vijon