[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Gjuha shqipe dhe amaneti kulturor i Dr. Roselino Petrottës
Një ndër fushat ku veprimtaria e Dr. Roselino Petrottës mori një kuptim të veçantë kombëtar dhe kulturor ishte mbrojtja dhe përhapja e gjuhës shqipe ndër arbëreshët e Italisë. Në portretin që Gjon Gjomarkaj ndërtonte për të në shkrimin përkujtimor “U rrxua nji shtyllë Arbënore”, gjuha nuk paraqitej thjesht si një element i trashëguar i kulturës arbëreshe, por si një nga themelet mbi të cilat mbështetej vetë vazhdimësia e identitetit të këtij komuniteti. Pikërisht për këtë arsye, Petrotta i kishte dhënë shqipes një rëndësi të dorës së parë, duke e vendosur çështjen e ruajtjes së saj në qendër të angazhimit të vet kulturor e publik.
Për Petrottën, sipas mënyrës se si e paraqiste autori, ruajtja e identitetit arbëresh nuk mund të mendohej pa ruajtjen e gjuhës së të parëve. Traditat, riti fetar, kujtesa historike dhe doket e trashëguara përbënin shtylla të rëndësishme të jetës së komunitetit, por gjuha ishte mjeti që i lidhte të gjitha këto elemente dhe ua mundësonte kalimin nga një brez te tjetri[1]. Pa të, lidhja me të kaluarën rrezikonte të dobësohej dhe trashëgimia arbëreshe të reduktohej gradualisht në kujtime, rite apo simbole të shkëputura nga kuptimi i tyre i plotë kulturor.
Kjo çështje bëhej edhe më e ndjeshme për shkak të historisë së gjatë të arbëreshëve në Itali. Pasardhësit e shqiptarëve të vendosur atje prej shekujsh kishin arritur ta ruanin një formë historike të shqipes në një mjedis ku gjuha mbizotëruese ishte italishtja. Vetë mbijetesa shumëbrezëshe e arbërishtes përbënte një dëshmi të fuqishme të qëndrueshmërisë kulturore të këtyre bashkësive. Por Petrotta e kuptonte se ajo që kishte mbijetuar përmes traditës familjare dhe komunitare nuk mund të konsiderohej e siguruar përgjithmonë.
Në shekullin XX, sidomos në kushtet e modernizimit të shoqërisë italiane, transmetimi tradicional i arbërishtes po përballej me sfida të reja. Lëvizja e popullsisë drejt qyteteve, shkollimi në italisht, komunikimi gjithnjë e më intensiv me mjedisin jashtë vendbanimeve arbëreshe dhe ndryshimet në strukturën familjare krijonin kushte të reja gjuhësore. Një gjuhë që mbështetej vetëm në përdorimin familjar dhe lokal mund ta humbiste gradualisht terrenin përballë gjuhës së administratës, shkollës dhe jetës publike.
Prandaj, në veprimtarinë e Petrottës vërehet përpjekja për të kaluar nga ruajtja spontane e gjuhës në mbrojtjen e saj të organizuar dhe institucionale. Nuk mjaftonte që arbërishtja të flitej në familje ose në rrethin e ngushtë të bashkësisë, ajo duhej të mësohej, të kultivohej, të studiohej dhe të fitonte një vend të qëndrueshëm në institucionet arsimore. Vetëm në këtë mënyrë, sipas logjikës së angazhimit të tij, mund të sigurohej që brezat e rinj të mos e humbnin gjuhën e të parëve.
Pikërisht për këtë arsye, Petrotta punoi për përhapjen e gjuhës shqipe në forma të ndryshme, duke synuar të zgjonte interesin dhe dashurinë për të në të gjitha kolonitë arbëreshe të Italisë. Formulimi i Gjomarkajt se ai kishte “vu themelet e një dëshiri për gjuhën amtare” është domethënës. Petrotta nuk kërkonte vetëm që shqipja të mbijetonte si zakon; ai synonte që arbëreshët ta perceptonin atë si një vlerë të vetën, të ndienin nevojën për ta mësuar dhe të kishin krenari për ta përdorur[2].
Në këtë aspekt, puna e tij për gjuhën lidhej drejtpërdrejt me përpjekjen e përmendur më parë për të forcuar sedrën dhe krenarinë arbëreshe. Nëse Petrotta kërkonte që arbëreshët të ndiheshin simbolikisht “nipër e stërnipër të Gjergj Kastriotit”, atëherë gjuha ishte një nga lidhjet më të prekshme me këtë trashëgimi. Historia mund të kujtohej, ndërsa figurat kombëtare mund të nderoheshin, por gjuha e bënte lidhjen me të kaluarën pjesë të jetës së përditshme. Kështu, për Petrottën, vetëdija historike dhe vetëdija gjuhësore ishin të pandashme. Të njohësh prejardhjen pa e ruajtur gjuhën nënkuptonte që një pjesë themelore e asaj prejardhjeje të humbiste. Për këtë arsye ai kërkonte që kujtesa arbëreshe të mos mbështetej vetëm mbi rrëfimin për shpërnguljen e të parëve, mbi Skënderbeun apo mbi zakonet tradicionale, por edhe mbi aftësinë e brezave të rinj për të komunikuar në gjuhën që komuniteti kishte trashëguar ndër shekuj[3].
Megjithatë, Petrotta duket se ishte i vetëdijshëm se entuziazmi kulturor, sado i rëndësishëm, nuk ishte i mjaftueshëm për të garantuar të ardhmen e gjuhës. Ruajtja e shqipes duhej të mbështetej edhe me të drejta ligjore dhe me praninë e saj në sistemin arsimor. Pikërisht këtu angazhimi i tij kulturor kalonte në një nivel më të drejtpërdrejtë politik dhe institucional[4]. Sipas Gjomarkajt, Petrotta e ngriti çështjen e mësimit të shqipes deri në Parlamentin Kombëtar Italian, duke kërkuar që e drejta për mësimin e saj të mbështetej në ligj dhe që gjuha shqipe të mësohej në të gjitha vendbanimet ku jetonin arbëreshët[5]. Kjo përpjekje ishte shumë më tepër sesa një kërkesë për hapjen e disa kurseve gjuhësore. Në thelb, ajo synonte njohjen institucionale të gjuhës së një bashkësie historike dhe krijimin e mekanizmave që do ta mbronin atë nga zhdukja graduale.
Kalimi nga nisma kulturore te kërkesa për mbrojtje ligjore përbënte një etapë të rëndësishme në veprimtarinë e Petrottës. Derisa gjuha mbetej vetëm çështje e vullnetit të familjeve apo e veprimtarëve kulturorë, e ardhmja e saj varej nga rrethana të paqëndrueshme. Futja e saj në shkollë, përkundrazi, do t’i jepte një bazë institucionale dhe do ta shndërronte mësimin e shqipes nga një përpjekje private në një të drejtë të njohur publikisht.
Shkolla kishte në këtë drejtim një rol vendimtar. Një gjuhë e mësuar vetëm në familje mund të ruajë komunikimin e përditshëm, por shkolla i jep asaj një dimension tjetër: shkrimin, leximin, normën, letërsinë dhe vetëdijen për vlerën e saj kulturore. Për një komunitet si ai arbëresh, kjo nënkuptonte mundësinë që gjuha të mos mbetej vetëm gjuhë e të folurit, por të vazhdonte të funksiononte edhe si gjuhë kulture. Në këtë pikë, angazhimi i Petrottës për gjuhën lidhej natyrshëm edhe me veprimtarinë e Qendrës Ndërkombëtare për Studime Shqiptare në Palermo. Nëse shkolla duhej ta transmetonte gjuhën te brezat e rinj, institucioni akademik duhej ta studionte, dokumentonte dhe afirmonte atë në nivel shkencor. Këto dy drejtime plotësonin njëri-tjetrin: njëri synonte mbijetesën e gjuhës brenda komunitetit, ndërsa tjetri siguronte njohjen dhe studimin e saj në mjedisin universitar.
Kërkesa për mësimin e shqipes në vendbanimet arbëreshe kishte edhe një domethënie më të gjerë politike. Ajo nënkuptonte pranimin e idesë se integrimi në shtetin italian nuk kërkonte domosdoshmërisht heqjen dorë nga identiteti gjuhësor i trashëguar. Arbëreshët mund të ishin qytetarë të Italisë dhe njëkohësisht të ruanin gjuhën, ritin dhe traditat e tyre historike. Në këtë mënyrë, mbrojtja e shqipes nuk vihej përballë përkatësisë italiane, por kërkohej si pjesë e së drejtës për të ruajtur një trashëgimi të veçantë brenda saj.
Kjo është veçanërisht domethënëse po të krahasohet me vetë jetën e Petrottës. Ai kishte marrë pjesë për vite me radhë në jetën politike siciliane dhe italiane, por njëkohësisht kishte mbetur i lidhur fort me kulturën shqiptare. Përvoja e tij personale dëshmonte, në interpretimin e Gjomarkajt, se integrimi politik dhe besnikëria ndaj trashëgimisë kulturore mund të bashkëjetonin. Pikërisht këtë model ai kërkonte ta kthente edhe në një të drejtë më të qëndrueshme për komunitetin[6].
Në shkrimin përkujtimor, kjo betejë për gjuhën merrte një dimension pothuajse testamentar. Gjomarkaj shkruante se ëndrra e Dr. Petrottës ishte realizimi i këtij qëllimi “me çdo kusht dhe me çdo sakrificë”[7]. Gjuha e autorit është qartazi emocionale, por ajo tregon peshën që, sipas tij, Petrotta i jepte çështjes së arsimit në gjuhën shqipe.
Përdorimi i fjalës “ëndërr” është në këtë rast shumë domethënës. Ajo tregon se Petrotta kishte punuar për një synim që nuk kishte arritur ta shihte plotësisht të realizuar gjatë jetës së vet. Kërkesa për mësimin e shqipes nuk ishte për të një iniciativë e përkohshme, por pjesë e një projekti afatgjatë për mbijetesën kulturore të arbëreshëve. Po aq domethënës është fakti se, sipas autorit, Petrotta nuk e la këtë synim të mbyllej me vdekjen e tij. Përkundrazi, ai ia la si porosi dhe amanet drejtuesve të rinj të Qendrës Ndërkombëtare për Studime Shqiptare në Palermo[8]. Në këtë mënyrë, një objektiv personal shndërrohej në detyrë institucionale, ndërsa brezi që vinte pas tij merrte përgjegjësinë për të vazhduar atë që ai nuk kishte arritur ta përfundonte.
Koncepti i amanetit ka një peshë të veçantë në gjuhën e këtij shkrimi. Ai e zhvendos çështjen nga fusha e një programi akademik në atë të detyrimit moral. Amaneti është një porosi që i mbijeton personit që e jep dhe që kërkon të përmbushet nga ata që e trashëgojnë. Në këtë mënyrë, Gjomarkaj e paraqiste mbrojtjen e gjuhës shqipe si pjesë të trashëgimisë që Petrotta u linte pasardhësve të tij në Qendër. Kjo e bënte edhe vetë Qendrën Ndërkombëtare për Studime Shqiptare më shumë sesa një institucion kërkimor. Ajo duhej të shërbente si vazhduese e një projekti kulturor: të studionte botën shqiptare, të ruante trashëgiminë arbëreshe dhe njëkohësisht të punonte që shqipja të kishte një vend të qëndrueshëm në jetën e komuniteteve historike shqiptare të Italisë.
Përpjekja e Petrottës mund të vendoset në vazhdimësinë e gjatë të rolit që arbëreshët kishin luajtur në kultivimin e gjuhës shqipe. Për shekuj me radhë, në kolonitë arbëreshe ishin ruajtur forma të hershme të shqipes, ndërsa nga këto mjedise kishin dalë autorë, studiues dhe veprimtarë që kishin dhënë kontribut të rëndësishëm në kulturën shqiptare. Petrotta e vazhdonte këtë traditë, por në kushtet e shekullit XX kërkonte t’i jepte asaj edhe një bazë moderne institucionale e ligjore.
Në këtë kuptim, beteja e tij nuk ishte vetëm për ruajtjen e një gjuhe të trashëguar, por edhe për të drejtën e brezave të ardhshëm për ta njohur atë. Këtu qëndron dallimi ndërmjet ruajtjes së kujtesës dhe sigurimit të vazhdimësisë. Kujtesa mund të tregojë se të parët flisnin shqip, shkolla, ndërkaq, mund të krijojë mundësinë që edhe pasardhësit ta mësojnë dhe ta përdorin atë. Nga pikëpamja e kritikës së burimit, formulimet e Gjomarkajt për “çdo kusht”, “çdo sakrificë” dhe “amanetin” e Petrottës duhet të lexohen si pjesë e gjuhës përkujtimore dhe vlerësuese të artikullit. Ato nuk janë formulime neutrale administrative, por mënyra përmes së cilës autori kërkon të përcjellë intensitetin e përkushtimit të Petrottës. Ndërkaq, kërkesa e paraqitur në Parlamentin Italian dhe veprimtaria institucionale për mësimin e shqipes janë elemente që, në një trajtim të plotë shkencor, mund të ballafaqohen edhe me dokumentacionin parlamentar dhe arkivin e Qendrës.
Megjithatë, si dëshmi e mënyrës se si Petrotta kujtohej nga bashkëkohësit e tij, shkrimi është shumë domethënës. Ai tregon se gjuha shqipe konsiderohej një nga shtyllat themelore të trashëgimisë së tij. Nëse përmes Qendrës ai kishte punuar për studimin e historisë, traditave, ritit dhe kulturës arbëreshe, përmes kërkesës për mësimin e shqipes synonte t’i siguronte kësaj trashëgimie një mjet të gjallë për të kaluar te brezat e ardhshëm.
Prandaj, amaneti që Petrotta i linte drejtuesve të rinj të Qendrës mund të shihet si përmbledhje e një pjese të madhe të filozofisë së tij kulturore: arbëreshët nuk duhej vetëm ta kujtonin prejardhjen e tyre, por duhej të kishin mundësinë ta jetonin atë edhe përmes gjuhës. Krenaria për Skënderbeun, traditat, riti dhe kujtesa e pesë shekujve të mërgimit do të mbeteshin të paplota nëse brezat e rinj do ta humbnin mjetin më të drejtpërdrejtë të lidhjes me këtë trashëgimi.
Në këtë mënyrë, përpjekja për futjen e mësimit të shqipes në vendbanimet arbëreshe shfaqet si një nga projektet më domethënëse të viteve të fundit të veprimtarisë së Petrottës. Për Gjon Gjomarkajn, ajo ishte një ëndërr e papërfunduar, por jo një ëndërr e braktisur[9]: me vdekjen e tij, përgjegjësia kalonte te institucioni që kishte themeluar dhe te brezi i ri i studiuesve e veprimtarëve arbëreshë. Kështu, mbrojtja e gjuhës shqipe shndërrohej nga një angazhim personal i Dr. Roselino Petrottës në një amanet për vazhdimësinë kulturore të gjithë bashkësisë arbëreshe[10].
Mikpritja dhe bujaria shqiptare në figurën e Dr. Roselino Petrottës
Një dimension më intim dhe njerëzor i figurës së Dr. Roselino Petrottës del në pah në pjesën ku Gjon Gjomarkaj largohet përkohësisht nga vlerësimi i veprimtarisë së tij politike, akademike dhe kombëtare dhe sjell një dëshmi personale. Autori pohonte se e kishte njohur vetë Petrottën dhe se nga kjo njohje ruante një kujtim të thellë e të çmuar. Për këtë arsye, portreti që ai ndërtonte nuk mbështetej vetëm mbi famën publike të intelektualit arbëresh, por edhe mbi përvojën e drejtpërdrejtë të marrëdhënieve njerëzore me të[11].
Në kujtesën e Gjomarkajt, Petrotta mishëronte një varg cilësish që autori i identifikonte me traditën shqiptare. Përtej titujve, funksioneve politike dhe angazhimit në institucionet akademike, ai paraqitej si njeri i mikpritjes, i besës dhe i solidaritetit. Pikërisht këto tipare, të rrënjosura thellë në kulturën tradicionale shqiptare, i jepnin figurës së tij një dimension që për autorin ishte po aq i rëndësishëm sa edhe veprimtaria publike.
Kjo është veçanërisht domethënëse në rastin e një arbëreshi, familja e të cilit ishte ndarë prej trojeve shqiptare prej shumë brezash. Pesë shekuj jetë në Itali nuk kishin zhdukur, sipas Gjomarkajt, disa nga ato norma të sjelljes që ai i konsideronte karakteristike për kulturën shqiptare[12]. Në këtë kuptim, Petrotta paraqitej jo vetëm si studiues dhe mbrojtës i traditave arbëreshe, por si një njeri që i mishëronte këto tradita në jetën e përditshme.
Një ndër virtytet që autori theksonte posaçërisht ishte mikpritja. Shtëpia e Petrottës në Palermo paraqitej si një derë e hapur për shqiptarët që, për arsye të ndryshme, mbërrinin në atë qytet. Ai nuk kufizohej në marrëdhënie formale me bashkatdhetarët apo me vizitorët shqiptarë, por përpiqej t’u gjendej pranë edhe në nevojat konkrete të jetës së përditshme.
Në këtë mënyrë, lidhja e Petrottës me botën shqiptare nuk shprehej vetëm përmes konferencave, studimeve apo fjalimeve. Ajo bëhej e dukshme edhe në gjestet e ndihmës së drejtpërdrejtë. Shqiptarët që shkonin në Palermo, sipas dëshmisë së Gjomarkajt, gjenin te ai një njeri të gatshëm t’i orientonte, t’i ndihmonte dhe, kur ishte e nevojshme, t’u hapte edhe dyert e shtëpisë së vet[13]. Ky përshkrim e plotëson dukshëm figurën e Petrottës. Në pjesët e mëparshme ai shfaqej si deputet, themelues i një qendre studimore, mbrojtës i gjuhës shqipe dhe promovues i identitetit arbëresh. Këtu, përkundrazi, shfaqet Petrotta i jetës së përditshme, njeriu që e shndërronte përkatësinë kombëtare në solidaritet konkret me të tjerët.
Në këtë kontekst, Gjomarkaj i kushtonte rëndësi të veçantë besës. Në kulturën tradicionale shqiptare, besa lidhej me fjalën e dhënë, ndershmërinë, besueshmërinë dhe përgjegjësinë morale ndaj tjetrit. Duke e përshkruar Petrottën si njeri të besës, autori synonte të tregonte se tek ai shqiptarësia nuk ishte vetëm vetëdije historike apo deklarim identitar, por një sistem vlerash që orientonte sjelljen ndaj njerëzve[14]. Një vend edhe më të rëndësishëm në këtë dëshmi zinte ndihma që Petrotta u jepte studentëve shqiptarë. Për Gjomarkajn, pikërisht kujdesi ndaj të rinjve që vinin për studime në Palermo përfaqësonte një nga dëshmitë më të bukura të bujarisë së tij. Studentët, sidomos ata që ndodheshin larg familjeve dhe vendit të tyre, mund të përballeshin me vështirësi ekonomike, strehimi dhe përshtatjeje. Petrotta përpiqej, sipas autorit, t’ua lehtësonte këto probleme në mënyrë konkrete[15].
Ai i ndihmonte për t’u sistemuar në konvikte, duke përdorur njohjet dhe mundësitë që kishte në mjedisin universitar dhe institucional të Palermos. Kjo ndihmë ishte veçanërisht me rëndësi për një student të huaj, për të cilin sigurimi i banimit mund të përbënte një nga vështirësitë e para dhe më serioze në një qytet të ri[16].
Por përkushtimi i Petrottës, sipas Gjomarkajt, nuk ndalej këtu. Kur rrethanat e kërkonin, ai i pranonte studentët shqiptarë edhe në shtëpinë e vet[17]. Ky gjest e kalonte kufirin e ndihmës institucionale dhe hynte në sferën e mikpritjes personale. Shtëpia private shndërrohej në një lloj strehe për bashkatdhetarët që kishin nevojë për përkrahje.
Në këtë pikë, autori e lidhte sjelljen e Petrottës drejtpërdrejt me një nga parimet më të njohura të Kanunit të Lekë Dukagjinit, sipas të cilit shtëpia shqiptare konsiderohej në radhë të parë si hapësirë e Zotit dhe e mikut[18]. Në formulimin tradicional, ideja se “shtëpia është e Zotit dhe e mikut” përmbledh një koncept të fuqishëm të mikpritjes: pronari i shtëpisë nuk është zotërues absolut i saj, sepse ka detyrimin moral ta ndajë atë me mikun që kërkon strehim dhe mbrojtje.
Për Gjomarkajn, Petrotta e kishte bërë këtë parim pjesë të mënyrës së vet të jetesës. Ai nuk e përmendte Kanunin si një tekst abstrakt të së kaluarës, por e kthente një nga normat e tij të mikpritjes në praktikë konkrete njerëzore. Shqiptari që trokiste në derën e tij nuk trajtohej thjesht si vizitor, por si mik që kishte të drejtë të pritej dhe të ndihmohej. Ky element është veçanërisht interesant kur shihet në kontekstin arbëresh. Petrotta jetonte në një shoqëri italiane moderne dhe ishte një figurë e angazhuar në parlament e në universitet, por Gjomarkaj e paraqiste njëkohësisht si bartës të një kodi moral që e lidhte me traditat shumë më të hershme shqiptare. Në këtë ndërthurje të modernitetit institucional me etikën tradicionale të mikpritjes, autori shihte një nga tiparet më të veçanta të karakterit të tij.
Në të vërtetë, kjo dëshmi na lejon të kuptojmë se për Gjomarkajn koncepti i shqiptarësisë nuk reduktohej në gjuhë apo prejardhje. Të qenit shqiptar nënkuptonte edhe të sillesh sipas disa normave të trashëguara morale: të mbaje fjalën, të nderoje mikun, të ndihmoje bashkatdhetarin dhe të mos e lije në vështirësi atë që kishte nevojë për mbështetje. Në këtë kuptim, Petrotta paraqitej si një shembull i rrallë ku identiteti kulturor, veprimtaria kombëtare dhe sjellja personale përputheshin. Ai promovonte gjuhën shqipe, studionte traditat arbëreshe dhe kërkonte mbrojtjen institucionale të tyre; por, njëkohësisht, në jetën private praktikonte mikpritjen dhe solidaritetin që i konsideronte pjesë të së njëjtës trashëgimi.
Ndihma ndaj studentëve merrte edhe një kuptim tjetër. Ata përfaqësonin brezin e ardhshëm të intelektualëve shqiptarë. Duke u siguruar strehim dhe duke i mbështetur gjatë studimeve, Petrotta nuk ndihmonte vetëm disa individë në vështirësi, por, në një kuptim më të gjerë, kontribuonte në formimin e brezit të ri. Kjo e lidhte bujarinë e tij personale me projektin më të gjerë kulturor që kishte ndjekur gjatë gjithë jetës.
Nëse Qendra Ndërkombëtare për Studime Shqiptare synonte të kultivonte dijen dhe të krijonte ura akademike me botën shqiptare, shtëpia e Petrottës duket se shërbente, sipas dëshmisë së Gjomarkajt, si një zgjatim njerëzor i së njëjtës përpjekje. Institucioni mbështeste studimin, ndërsa njeriu mbështeste studentin. Të dyja dimensionet plotësonin njëra-tjetrën. Kjo mënyrë e veprimit krijonte edhe lidhje të forta personale ndërmjet arbëreshëve dhe shqiptarëve që shkonin në Itali. Marrëdhënia nuk mbetej në nivelin e një prejardhjeje të përbashkët të largët, por ripërtërihej përmes kontakteve konkrete ndërmjet njerëzve. Çdo student ose vizitor shqiptar që gjente mbështetje në shtëpinë e Petrottës bëhej, në njëfarë mënyre, pjesë e një ure të gjallë ndërmjet komunitetit arbëresh dhe atdheut të të parëve.
Pikërisht për këtë arsye, dëshmia personale e Gjomarkajt ka një vlerë të veçantë brenda shkrimit përkujtimor. Ajo na largon për një çast nga Petrotta si figurë publike dhe na afron me karakterin e tij njerëzor. Autori nuk e kujton vetëm për atë që kishte thënë në parlament apo për institucionet që kishte krijuar, por për mënyrën se si i kishte pritur dhe ndihmuar njerëzit.
Shkrimi është një nekrologji e shkruar nga një person që e kishte njohur dhe vlerësuar Petrottën, ndaj gjuha e tij është natyrshëm e pasur me respekt dhe admirim. Përshkrimi i Petrottës si mishërim i traditave shqiptare është vlerësim i Gjomarkajt, por pikërisht si i tillë ka rëndësi për të kuptuar reputacionin që Petrotta kishte krijuar te bashkëkohësit e tij. Veçanërisht domethënëse është mënyra se si autori e përdor Kanunin e Lekë Dukagjinit për ta shpjeguar këtë reputacion. Ai nuk kërkon të paraqesë gjithë sistemin zakonor të Kanunit, por përzgjedh normën e mikpritjes si simbol të karakterit të Petrottës. Kështu, nga një traditë komplekse historike nxirret një parim moral që lidhet me bujarinë dhe respektin ndaj mikut.
Në një perspektivë më të gjerë, ky fragment dëshmon edhe për mënyrën se si mërgata shqiptare e kujtonte idealin e njeriut atdhetar. Patriotizmi nuk matej vetëm me deklarata politike ose me pjesëmarrje në organizata kombëtare. Ai vlerësohej edhe përmes gatishmërisë për t’i dalë në ndihmë një shqiptari tjetër, sidomos kur ky ndodhej larg vendit dhe pa mbështetje.
Në figurën e Petrottës, Gjomarkaj i bashkonte të dyja këto dimensione. Ai ishte intelektuali që punonte për gjuhën dhe kulturën, politikani që ngrinte çështjen arbëreshe në institucionet italiane, dhe njëkohësisht mikpritësi që hapte shtëpinë për studentin shqiptar. Ky kombinim shpjegonte, sipas autorit, përse humbja e tij kishte lënë një boshllëk kaq të madh.
Në fund, kujtimi personal i Gjomarkajt e bën metaforën e mëparshme të “shtyllës Arbënore” edhe më të kuptueshme. Petrotta ishte “shtyllë” jo vetëm sepse drejtonte institucione apo mbronte çështje kombëtare, por sepse krijonte rreth vetes një hapësirë solidariteti dhe besimi. Për shumë shqiptarë që kishin kaluar nëpër Palermo, ai kishte qenë jo vetëm personalitet i njohur arbëresh, por edhe mik, ndihmës dhe strehues.
Kështu, portreti që Gjon Gjomarkaj i bënte Dr. Roselino Petrottës fitonte një dimension thellësisht njerëzor. Mikpritja, besa, ndihma ndaj bashkatdhetarëve dhe përkushtimi i veçantë ndaj studentëve shqiptarë paraqiteshin si vazhdim i natyrshëm i angazhimit të tij të gjerë kombëtar. Në shtëpinë e Petrottës, sipas kujtimit të autorit, ideja e shqiptarisë nuk mbetej teori: ajo merrte formën konkrete të një dere të hapur dhe të bindjes së trashëguar se shtëpia ishte, para së gjithash, “e Zotit dhe e mikut”.
Vijon
[1] Gjon Gjomarkaj “U rrxua nji shtyllë Arbënore”, gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Gjon Gjomarka, U rrxua nji shtyllë Arbënore, Gazeta “Besa”, Stamboll, 10 qershor 1970.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty.
[17] Po aty.
[18] Po aty.
