GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (10)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Telegramet që i arritën konferencës

Me rastin e shënimit të 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, manifestimi i organizuar në Nju Jork kishte marrë jehonë edhe përtej rrethit të pjesëmarrësve që ndodheshin drejtpërdrejt në sallë. Në adresë të organizatorëve kishin arritur telegrame dhe mesazhe të shumta përshëndetëse, përmes të cilave personalitete dhe përfaqësues të organizatave të ndryshme të mërgatës shqiptare i bashkoheshin simbolikisht përkujtimit. Këto mesazhe përbënin një pjesë të rëndësishme të manifestimit, sepse dëshmonin se përvjetori i Skënderbeut perceptohej si një ngjarje me karakter më të gjerë kombëtar, e cila arrinte të mobilizonte edhe ata që, për arsye të ndryshme, nuk mund të ishin fizikisht të pranishëm në Nju Jork.

Ndër telegramet që meritonte vëmendje të posaçme ishte ai i Prof. Abas Ermenjit, Kryetar i Komitetit Kombëtar Demokrat “Shqipnija e Lirë”. Si një prej figurave të njohura të emigracionit politik shqiptar, Ermenji e shfrytëzonte këtë përvjetor për të ndërthurur nderimin ndaj figurës së Skënderbeut me mesazhin politik që përfaqësonte organizata e tij. Përmes telegramit, përkujtimi i heroit kombëtar nuk trajtohej vetëm si kthim në një të kaluar të lavdishme, por si një detyrim moral dhe kombëtar që, sipas tij, duhej të frymëzonte edhe veprimtarinë e shqiptarëve të kohës.

Në mesazhin e tij, Ermenji e ngritë figurën e Skënderbeut në përmasat e një simboli të përhershëm të shpirtit luftarak dhe të qëndresës shqiptare. Ai shkruante: “Përkujtimi i Pesqindvjetorit të vdekjes së Skënderbeut, fatosit që mbetet monument i përjetshëm i shpirtit heroik shqiptar, është një detyrë e lartë për neve.”[1] Në këtë formulim shfaqet qartë mënyra se si një pjesë e mërgatës politike shqiptare e interpretonte trashëgiminë e Skënderbeut. Heroi i shekullit XV nuk përfytyrohej vetëm si figurë e historisë, por si një “monument i përjetshëm” i virtyteve që konsideroheshin themelore për identitetin kombëtar: guximi, qëndresa, sakrifica dhe lufta për liri.

Për Prof. Abas Ermenjin, pikërisht kjo trashëgimi historike duhej të shërbente si burim frymëzimi për brezat e mëvonshëm. Përkujtimi, sipas kësaj logjike, nuk mund të kufizohej në ceremoni, fjalime apo në evokimin e lavdisë së së kaluarës. Ai duhej të shndërrohej në një moment ndërgjegjësimi dhe ripërtëritjeje të angazhimit politik. Në këtë mënyrë, kujtesa për Skënderbeun vihej në funksion të së tashmes dhe lidhej drejtpërdrejt me aspiratat që qarqet politike të mërgatës shqiptare artikulonin në fundin e viteve 1960.

Kjo lidhje ndërmjet së kaluarës dhe aktualitetit politik bëhej edhe më e qartë në pjesën përmbyllëse të telegramit. Ermenji deklaronte: “Do të qëndrojmë, do të luftojmë me të njëjtin shpirt, gjerësa të sigurojmë Lirinë Shqipërisë Etnike, gjerësa Shqipëria të bëhet e shqiptarëve.”[2] Përmes këtij formulimi, figura e Skënderbeut shndërrohej në një model historik të qëndresës, ndërsa përpjekjet e tij interpretoheshin si pikë referimi për objektivat politike të emigracionit shqiptar. Nocioni i “Shqipërisë Etnike”, i përdorur në telegram, duhet kuptuar në kontekstin e gjuhës politike të qarqeve nacionaliste shqiptare të mërgatës së asaj kohe, të cilat çështjen kombëtare e lidhnin edhe me pozitën e shqiptarëve që jetonin jashtë kufijve të shtetit shqiptar.

Pikërisht për këtë arsye, telegrami përbën një dëshmi interesante edhe për mënyrën se si kujtesa historike përdorej në diskursin politik të diasporës. Përvjetorët e figurave kombëtare krijonin mundësinë që ngjarjet dhe personalitetet e së kaluarës të riinterpretoheshin në funksion të shqetësimeve të kohës. Në rastin e Skënderbeut, simbolika e qëndresës së shekullit XV projektohej mbi realitetin politik të shekullit XX. Kështu krijohej një vazhdimësi simbolike ndërmjet luftës historike të heroit kombëtar dhe angazhimit që organizatat e mërgatës e konsideronin si detyrë të tyre politike.

Në një këndvështrim më të gjerë, telegrami i Prof. Abas Ermenjit dëshmon edhe për karakterin politik që kishin marrë shumë prej manifestimeve përkujtimore të diasporës shqiptare gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë. Historia kombëtare nuk trajtohej si një kujtesë e shkëputur nga e tashmja. Përkundrazi, ajo përdorej për të artikuluar qëndrime, për të legjitimuar aspirata dhe për të mobilizuar komunitetin shqiptar në mërgim. Figura e Skënderbeut ishte veçanërisht e përshtatshme për këtë qëllim, sepse në kujtesën kolektive shqiptare ajo mishëronte idenë e lirisë, të bashkimit dhe të qëndresës ndaj sundimit të huaj.

Në këtë kontekst, edhe përdorimi i termave të fuqishëm si “detyrë e lartë”, “shpirti heroik shqiptar”, “do të qëndrojmë” dhe “do të luftojmë” tregon karakterin mobilizues të mesazhit të Ermenjit. Telegrami nuk synonte vetëm të përshëndeste organizatorët e manifestimit, por edhe të përcillte një thirrje politike drejtuar shqiptarëve të mërguar. Përmes kujtimit të Skënderbeut, atyre u kërkohej të ruanin të gjallë idealin e lirisë dhe të vazhdonin angazhimin për objektivat kombëtare që përfaqësonin organizatat politike të diasporës.

Prandaj, telegrami i Prof. Abas Ermenjit duhet lexuar njëkohësisht si homazh ndaj Skënderbeut dhe si dokument i mendimit politik të një pjese të emigracionit shqiptar të viteve 1960. Ai dëshmon se pesë shekuj pas vdekjes së heroit, figura e tij vazhdonte të ishte një simbol i fuqishëm rreth të cilit ndërtoheshin interpretime të historisë, identitetit dhe aspiratave kombëtare. Për Ermenjin dhe bashkëmendimtarët e tij, përkujtimi i Skënderbeut nuk ishte vetëm nderim i së kaluarës; ai ishte edhe një mënyrë për ta sjellë atë të kaluar në të tashmen dhe për ta shndërruar kujtesën historike në burim frymëzimi për veprimin politik e kombëtar.

Në mesin e mesazheve të shumta që kishin arritur me rastin e manifestimit kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, një vend të veçantë zinte edhe telegrami i Prof. Vasil Andonit, Sekretar i Përgjithshëm i “Ballit Kombëtar”. Mesazhi i tij përfaqësonte jo vetëm një përshëndetje drejtuar organizatorëve dhe pjesëmarrësve të tubimit në Nju Jork, por njëkohësisht përcillte edhe qëndrimin politik e kombëtar të organizatës që ai përfaqësonte. Përmes figurës së Skënderbeut, Andoni ndërtonte një lidhje simbolike ndërmjet qëndresës historike të shqiptarëve dhe aspiratave që mërgata politike shqiptare vazhdonte t’i artikulonte në rrethanat e gjysmës së dytë të shekullit XX.

Që në fillim të telegramit, Prof. Vasil Andoni shprehte solidaritetin e tij me pjesëmarrësit e manifestimit, duke theksuar se, ndonëse nuk ndodhej fizikisht mes tyre, ai dhe bashkëmendimtarët e tij ndiheshin pjesë e të njëjtit përkujtim. “Jemi bashk me ju në përkujtimin e vdekjes së Skënderbeut, shqiptarit të madh”[3], shkruante ai, duke e paraqitur këtë përvjetor si një moment që i bashkonte shqiptarët përtej largësive gjeografike. Në këtë mënyrë, telegrami merrte edhe kuptimin e një bashkimi simbolik të mërgatës rreth një prej figurave qendrore të kujtesës historike kombëtare.

Në vlerësimin e Andonit, madhështia e Skënderbeut lidhej në radhë të parë me qëndresën e tij të jashtëzakonshme për lirinë e atdheut. Ai e përshkruante heroin si njeriun i cili, “me qëndresën e pashoqë, për Lirinë e Atdheut, i dha jetë kombit”[4]. Një formulim i tillë është domethënës për mënyrën se si figura e Skënderbeut interpretohej në ligjërimin politik të mërgatës. Lufta e tij nuk shihej vetëm si një varg betejash të zhvilluara në shekullin XV, por si një moment themelor në ruajtjen e vetëdijes historike dhe politike të shqiptarëve. Në këtë interpretim, qëndresa e Skënderbeut fitonte përmasa pothuajse themeluese: ajo paraqitej si forca që kishte mbajtur të gjallë idenë e lirisë dhe kishte ndihmuar në formësimin e kujtesës së mëvonshme kombëtare.

Kjo mënyrë e të kuptuarit të Skënderbeut ishte karakteristike për një pjesë të diskursit kombëtar shqiptar në mërgim. Pesë shekuj pas vdekjes së tij, ai vazhdonte të përfytyrohej jo thjesht si personazh i një epoke të largët, por si model moral dhe politik, tek i cili mund të kërkoheshin shembuj për sjelljen e brezave të mëvonshëm. Për këtë arsye, përvjetori nuk konsiderohej vetëm një rast për të kujtuar të kaluarën, por edhe një moment për të ripërtërirë zotimin ndaj idealeve që mërgata ia atribuonte figurës së heroit: lirisë, qëndresës, bashkimit dhe përkushtimit ndaj atdheut.

Pikërisht në këtë frymë ndërtohej edhe pjesa më e fuqishme e telegramit të Prof. Vasil Andonit. Nga përkujtimi i së kaluarës, ai kalonte në një zotim për të ardhmen, duke deklaruar: “Betohem të hecim në gjurmët e fatosit të çojmë në vend amanetin e Shërbestarit të Shqipërisë për një Shqipëni Etnike të gëzuar, të përparuar, të nderuar, për Shqipënin e shqiptarëve”^[5]. Gjuha e përdorur këtu ishte qartësisht solemne dhe mobilizuese. Folja “betohem”, ideja e ecjes “në gjurmët e fatosit” dhe thirrja për përmbushjen e një “amaneti” e shndërronin kujtesën historike në një lloj detyrimi moral që duhej të vazhdonte nga një brez tek tjetri.

Në këtë pjesë të telegramit shfaqet edhe një element tjetër karakteristik i mendimit politik të Ballit Kombëtar dhe të qarqeve të afërta me të: koncepti i “Shqipërisë Etnike”. Në leximin historik të dokumentit, ky formulim duhet vendosur brenda gjuhës dhe programit politik të organizatës që Andoni përfaqësonte. Për një pjesë të emigracionit nacionalist shqiptar të pas Luftës së Dytë Botërore, çështja shqiptare konsiderohej e pazgjidhur për sa kohë që shqiptarët jetonin të ndarë në disa shtete të Ballkanit. Prandaj, nocioni i “Shqipërisë Etnike” shfaqej vazhdimisht në shtypin, dokumentet, deklaratat dhe manifestimet e këtyre qarqeve si pjesë e vizionit të tyre për zgjidhjen e çështjes kombëtare.

Megjithatë, telegrami nuk e kufizonte vizionin e tij vetëm te dimensioni territorial apo politik. Shqipëria që përfytyronte Andoni duhej të ishte një vend “i gëzuar, i përparuar, i nderuar”^[6]. Këto përcaktime i jepnin mesazhit edhe një dimension shoqëror e moral. Liria kombëtare lidhej me idenë e përparimit, të mirëqenies dhe të dinjitetit. Kështu, në retorikën e telegramit, e ardhmja e dëshiruar e Shqipërisë ndërtohej si kundërvënie ndaj realitetit politik që Balli Kombëtar kundërshtonte dhe si një projekt ideal i një shoqërie të lirë e të zhvilluar.

Në këtë kuptim, është domethënës edhe përdorimi i shprehjes “Shqipënia e shqiptarëve”. Ajo përmblidhte në një formulë të shkurtër një prej ideve themelore të diskursit politik të mërgatës nacionaliste: bindjen se shqiptarët duhej të ishin zotër të fatit të tyre politik dhe kombëtar. E vendosur në kontekstin e një përvjetori kushtuar Skënderbeut, kjo ide fitonte forcë të shtuar simbolike, sepse përpjekja e heroit mesjetar për mbrojtjen e vendit projektohej mbi aspiratat politike të shqiptarëve të shekullit XX.

Telegrami i Vasil Andonit dëshmon kështu edhe një herë se përkujtimi i 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut në mërgatën shqiptare nuk kishte vetëm karakter historik e ceremonial. Për organizatat politike të diasporës, historia shërbente edhe si një mjet për të interpretuar të tashmen dhe për të formuluar objektivat e së ardhmes. Skënderbeu shndërrohej në urën simbolike që lidhte këto tri dimensione kohore: të kaluarën e lavdishme, realitetin politik të mërgimit dhe shpresën për një të ardhme tjetër kombëtare.

Në një plan më të gjerë, telegrami është gjithashtu dëshmi e rolit që manifestimet përkujtimore luanin në ruajtjen e kohezionit politik dhe identitar të diasporës shqiptare. Nëpërmjet tyre, organizatat e mërgimit jo vetëm nderonin personalitetet historike, por riprodhonin një gjuhë të përbashkët politike, përcillnin mesazhe te brezat e rinj dhe mbanin të gjalla çështjet që konsideronin të pazgjidhura. Për këtë arsye, telegramet e dërguara në një tubim të tillë nuk duhen parë thjesht si urime protokollare. Ato përbëjnë dokumente të kohës, në të cilat mund të lexohet mënyra se si mërgata politike shqiptare e konceptonte historinë, kombin dhe të ardhmen.

Në këtë frymë përfundonte edhe telegrami i Prof. Vasil Andonit. Duke e vendosur Skënderbeun në qendër të kujtesës dhe të idealit kombëtar, ai e shndërronte përvjetorin e pesëqindtë të vdekjes së tij në një rast për të ripohuar vazhdimësinë e angazhimit politik të Ballit Kombëtar. Kështu, nderimi i heroit të shekullit XV ndërthurej me gjuhën, aspiratat dhe programin e mërgatës politike të shekullit XX, duke dëshmuar se kujtesa për Skënderbeun vazhdonte të kishte jo vetëm një funksion historik, por edhe një rol të fuqishëm simbolik dhe mobilizues.

Letra e Baba Rexhepit me rastin e përkujtimit të Skënderbeut

Në mesin e mesazheve dhe përshëndetjeve që kishin mbërritur me rastin e manifestimit kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, një vend të veçantë zinte edhe letra e Hirësisë së tij, Baba Rexhepit, udhëheqësit të Teqesë Bektashiane në Detroit. Edhe pse nuk kishte pasur mundësi të ishte fizikisht i pranishëm në tubimin e organizuar në Nju Jork, Baba Rexhepi kishte zgjedhur që përmes letrës së tij t’u bashkohej pjesëmarrësve në nderimin e figurës së heroit kombëtar. Në mesazhin e dërguar ai shprehte keqardhjen që rrethanat nuk ia kishin mundësuar pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë në këtë ngjarje të rëndësishme për mërgatën shqiptare.

Dërgimi i kësaj letre kishte një domethënie që tejkalonte karakterin e një përshëndetjeje të zakonshme. Baba Rexhepi përfaqësonte një institucion fetar dhe njëkohësisht një vatër të rëndësishme të jetës shqiptare në diasporë. Teqeja Bektashiane në Detroit ishte pjesë e hapësirës ku shqiptarët e mërguar mund të mbanin gjallë jo vetëm traditat e tyre shpirtërore, por edhe gjuhën, kujtesën historike dhe lidhjet me vendin e origjinës. Në këtë kuptim, përfshirja e Baba Rexhepit në përkujtimin e Skënderbeut dëshmonte se manifestimi kishte arritur të bashkonte përfaqësues të profileve të ndryshme të mërgatës shqiptare.

Prania simbolike e një udhëheqësi bektashian në një përvjetor të tillë është me interes edhe nga këndvështrimi historik. Figura e Skënderbeut, në kujtesën e diasporës, nuk i përkiste një grupimi të caktuar politik, krahinor apo fetar, por paraqitej si një simbol i përbashkët kombëtar. Rreth emrit të tij mund të mblidheshin organizata politike, shoqata kulturore, intelektualë, klerikë dhe pjesëtarë të komuniteteve të ndryshme shqiptare. Pikërisht kjo aftësi e figurës së Skënderbeut për të kapërcyer dallimet e brendshme i jepte 500-vjetorit një karakter të gjerë bashkues.

Në këtë kontekst, letra e Baba Rexhepit dëshmonte edhe ndërthurjen që ekzistonte ndërmjet jetës fetare dhe asaj kombëtare në një pjesë të diasporës shqiptare. Institucionet fetare të mërgimit shpesh nuk kufizoheshin vetëm në ushtrimin e funksioneve shpirtërore. Ato shërbenin edhe si qendra takimi, komunikimi dhe solidariteti, duke ndihmuar në ruajtjen e lidhjeve ndërmjet shqiptarëve të vendosur larg atdheut. Përmes aktiviteteve të tyre kulturore e shoqërore, këto institucione kontribuonin në përcjelljen e kujtesës historike dhe të ndjenjës së përkatësisë te brezat që jetonin në një mjedis të ri shoqëror dhe kulturor.

Edhe vetë fakti se Baba Rexhepi e kishte ndier të nevojshme të shprehte keqardhjen për mungesën e tij tregon rëndësinë që i kushtohej këtij manifestimi. Pamundësia për të marrë pjesë fizikisht nuk nënkuptonte distancim nga ngjarja. Përkundrazi, përmes letrës ai e bënte të qartë afërsinë shpirtërore me pjesëmarrësit dhe respektin ndaj qëllimit të tubimit. Në këtë mënyrë, mesazhet e dërguara nga larg e zgjeronin simbolikisht sallën e manifestimit në Nju Jork, duke përfshirë në të edhe personalitete dhe komunitete shqiptare nga qytete të tjera të Shteteve të Bashkuara.

Letra e Baba Rexhepit është, prandaj, domethënëse edhe për të kuptuar karakterin gjithëpërfshirës që organizatorët përpiqeshin t’i jepnin përkujtimit të Skënderbeut. Krahas përfaqësuesve të organizatave politike dhe personaliteteve të jetës publike, në këtë përvjetor gjenin vend edhe përfaqësues të jetës shpirtërore shqiptare. Kjo shumëllojshmëri pjesëmarrësish dhe mesazhesh tregonte se kujtesa për Skënderbeun funksiononte si një pikë takimi ndërmjet shtresave dhe rrymave të ndryshme të diasporës.

Në një këndvështrim më të gjerë, mesazhi i Baba Rexhepit mund të shihet si pjesë e përpjekjes së mërgatës për ta ruajtur vazhdimësinë e kujtesës kombëtare në kushte largësie nga atdheu. Për shqiptarët e shpërndarë në qytete të ndryshme të Amerikës, përvjetorët historikë krijonin momente të rëndësishme afrimi dhe bashkimi. Përmes tyre, e kaluara kombëtare nuk mbetej vetëm pjesë e historisë së shkruar, por rikthehej në jetën e komunitetit përmes ceremonive, fjalimeve, letrave dhe mesazheve përshëndetëse.

Kështu, edhe pse Baba Rexhepi nuk kishte mundur të merrte pjesë personalisht në manifestimin e Nju Jorkut, letra e tij e bënte atë pjesë të këtij përkujtimi. Keqardhja e shprehur për mungesën ishte njëkohësisht dëshmi e respektit që ai ushqente ndaj ngjarjes dhe figurës së Skënderbeut. Në mozaikun e gjerë të mesazheve që shoqëruan 500-vjetorin, zëri i tij përfaqësonte dimensionin shpirtëror dhe komunitar të mërgatës shqiptare, duke dëshmuar se kujtesa e heroit kombëtar vazhdonte të shërbente si një element bashkues për shqiptarët, pavarësisht bindjeve politike, përkatësive fetare apo largësisë gjeografike.

Përmbyllja e manifestimit dhe falënderimi i pjesëmarrësve

Në përfundim të manifestimit kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, Prof. Luan Gashi, i cili kishte drejtuar rrjedhën e tubimit, iu drejtua edhe një herë të pranishmëve për t’i falënderuar për pjesëmarrjen dhe për nderimin që i kishin bërë kësaj ngjarjeje. Fjalët përmbyllëse të tij nuk kishin vetëm karakterin e zakonshëm protokollar të përfundimit të një ceremonie. Përmes përmendjes së personaliteteve të huaja që kishin marrë pjesë në manifestim, bëhej e dukshme edhe përmasa më e gjerë që organizatorët kishin arritur t’i jepnin përkujtimit të Skënderbeut në Nju Jork.

Në mesin e të pranishmëve që Luan Gashi i falënderoi posaçërisht ishte z. Soumar, sekretar administrativ i Bashkimit Ndërkombëtar Fshatar në Nju Jork. Prania e një përfaqësuesi të kësaj organizate merrte rëndësi në kontekstin e lidhjeve që qarqet politike të mërgatës shqiptare kishin krijuar me organizata dhe personalitete të tjera të emigracionit politik. Këto kontakte krijonin hapësira të përbashkëta komunikimi dhe solidariteti ndërmjet përfaqësuesve të popujve të ndryshëm, veçanërisht atyre që vepronin në mërgim dhe që çështjet e lirisë politike, demokracisë dhe të drejtave kombëtare i kishin vendosur në qendër të veprimtarisë së tyre.

Në mesin e mysafirëve përmendej gjithashtu Dr. Petkov, i lidhur me Komitetin Kombëtar për një Bullgari të Lirë. Prania e tij, krahas asaj të George Dimitrovit të përmendur më herët, dëshmonte për kontaktet që ekzistonin ndërmjet përfaqësuesve të mërgatës shqiptare dhe qarqeve të emigracionit politik bullgar. Në atmosferën politike të Luftës së Ftohtë, lidhje të tilla merrnin një kuptim të veçantë, pasi shumë organizata të emigracionit nga vendet e Evropës Lindore dhe Juglindore vepronin në Shtetet e Bashkuara dhe përpiqeshin t’i bënin të njohura qëndrimet e tyre në opinionin perëndimor.

Një tjetër personalitet që ishte nderuar me falënderim në përfundim të tubimit ishte z. E. Jarveso, Kryetar i Lidhjes Demokratike Estoneze. Përfshirja e një përfaqësuesi estonez në një manifestim shqiptar është veçanërisht domethënëse për të kuptuar horizontin ndërkombëtar brenda të cilit vepronte një pjesë e diasporës politike të kohës. Në të njëjtën sallë ku përkujtohej heroi kombëtar shqiptar gjendeshin kështu edhe përfaqësues të organizatave që vinin nga tradita dhe hapësira të tjera kombëtare. Pavarësisht dallimeve ndërmjet tyre, pjesëmarrja në një ngjarje të tillë krijonte një terren simbolik të përbashkët, të ndërtuar rreth koncepteve të lirisë, vetëvendosjes dhe kundërshtimit të shtypjes politike.

Prania e këtyre personaliteteve të huaja tregonte njëkohësisht se organizatorët nuk e kishin konceptuar 500-vjetorin e Skënderbeut vetëm si një festë të brendshme të komunitetit shqiptar. Përmes ftesës së përfaqësuesve të jetës politike, të organizatave të emigracionit dhe të miqve të shqiptarëve, synohej që figura e Skënderbeut të prezantohej në një hapësirë më të gjerë publike. Në këtë mënyrë, historia shqiptare dhe simbolika e heroit kombëtar bëheshin pjesë e komunikimit të diasporës me botën politike dhe shoqërore amerikane, por edhe me komunitetet e tjera të mërgimit që vepronin në Shtetet e Bashkuara.

Ky dimension është i rëndësishëm për ta kuptuar manifestimin në kontekstin e kohës. Viti 1968 ndodhej në kulmin e Luftës së Ftohtë, kur Evropa vazhdonte të ishte e ndarë në dy blloqe politike e ideologjike. Në Shtetet e Bashkuara vepronin një numër i madh organizatash të krijuara nga emigrantë dhe kundërshtarë politikë të regjimeve komuniste të Evropës Lindore. Edhe organizatat shqiptare të mërgatës ishin pjesë e këtij realiteti të gjerë politik. Ato përpiqeshin të ndërtonin kontakte me organizata të tjera, me përfaqësues të institucioneve amerikane dhe me personalitete që mund të ndihmonin në ndërkombëtarizimin e çështjeve që ato mbronin.

Në këtë kontekst, përkujtimi i Skënderbeut ofronte një mundësi të veçantë për komunikim. Figura e tij mund të paraqitej para të huajve si simbol i një historie të gjatë qëndrese dhe i përpjekjes së shqiptarëve për të mbrojtur lirinë dhe identitetin e tyre. Kështu, një ngjarje që në pikënisje kishte karakter historik dhe përkujtimor fitonte edhe një dimension të diplomacisë publike të diasporës. Përmes saj, mërgata shqiptare jo vetëm ruante kujtesën e vet kombëtare, por përpiqej edhe t’ua prezantonte këtë kujtesë të tjerëve dhe të krijonte rreth çështjes shqiptare një rreth sa më të gjerë miqsh e mbështetësish.

Falënderimet e Prof. Luan Gashit në përfundim të tubimit duhet të shihen pikërisht në këtë prizëm. Duke përmendur përfaqësuesit e Bashkimit Ndërkombëtar Fshatar, të Komitetit Kombëtar për një Bullgari të Lirë, të Lidhjes Demokratike Estoneze dhe personalitete të tjera të pranishme, ai po evidentonte njëkohësisht shtrirjen e kontakteve që manifestimi kishte arritur të krijonte. Secili prej këtyre të ftuarve përfaqësonte një mjedis të ndryshëm politik ose kombëtar, ndërsa prania e tyre në të njëjtën ngjarje i jepte përvjetorit një karakter që shkonte përtej kufijve të komunitetit shqiptar.

Në një plan më të gjerë historik, ky moment dëshmon edhe për mënyrën se si diaspora shqiptare kërkonte të pozicionohej në jetën publike të vendit ku kishte gjetur strehim. Përkujtimi i historisë kombëtare nuk zhvillohej në izolim, por shoqërohej me krijimin e marrëdhënieve me përfaqësues të komuniteteve të tjera dhe me personalitete të jetës politike e shoqërore. Për shqiptarët e mërguar, këto marrëdhënie kishin rëndësi jo vetëm për afirmimin e identitetit të tyre, por edhe për ta bërë çështjen shqiptare më të njohur jashtë rrethit të tyre komunitar.

Në këtë mënyrë, fjalët përmbyllëse të Luan Gashit mbyllnin simbolikisht një manifestim që kishte bashkuar në të njëjtën hapësirë shqiptarë të ardhur nga qytete të ndryshme amerikane, përfaqësues të organizatave politike të mërgatës, intelektualë, veprimtarë dhe miq të huaj. Përmes falënderimit të tyre, organizatorët shprehnin mirënjohjen për respektin e treguar ndaj figurës së Skënderbeut, por njëkohësisht dëshmonin edhe rëndësinë që u kushtonin lidhjeve dhe solidaritetit me qarqe të tjera ndërkombëtare.

Kështu përfundonte një tubim që, përtej karakterit të tij solemn dhe përkujtimor, kishte marrë edhe përmasa politike, kulturore dhe ndërkombëtare. Pesëqind vjet pas vdekjes së Skënderbeut, figura e tij vazhdonte të shërbente si një pikë bashkimi për shqiptarët e mërguar dhe, njëkohësisht, si një simbol përmes të cilit ata kërkonin t’ua paraqisnin historinë dhe aspiratat e tyre edhe miqve të huaj. Prania dhe nderimi i përfaqësuesve të organizatave të ndryshme në përmbyllje të manifestimit e përforconin pikërisht këtë mesazh: kujtesa për Skënderbeun, ndonëse thellësisht kombëtare, në mjedisin e diasporës mund të shndërrohej edhe në një urë komunikimi dhe solidariteti me botën përreth.

Mesazhi përmbyllës i manifestimit për Skënderbeun

Në përmbyllje të përshkrimit të këtij manifestimi, autori i shkrimit e vinte theksin mbi domethënien themelore që kishte pasur e gjithë veprimtaria përkujtimore: nderimin dhe rikujtimin e veprës së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Pavarësisht fjalimeve, përshëndetjeve, telegrameve dhe pjesëmarrjes së personaliteteve shqiptare e të huaja, boshti rreth të cilit ishte ndërtuar i gjithë tubimi mbetej figura e heroit kombëtar. Për organizatorët dhe pjesëmarrësit, 500-vjetori i vdekjes së tij nuk përfaqësonte vetëm një datë të rëndësishme të kalendarit historik, por një rast për të rikthyer në kujtesën kolektive domethënien që Skënderbeu kishte fituar gjatë shekujve në vetëdijen kombëtare shqiptare.

Në këtë frymë, përkujtimi nuk synonte thjesht të rindërtonte episodet e jetës dhe të luftërave të Skënderbeut. Më shumë se pesë shekuj pas epokës së tij, rëndësi merrte mënyra se si kujtimi i heroit vazhdonte të jetonte dhe të interpretohej nga shqiptarët. Për mërgatën e mbledhur në Nju Jork, Skënderbeu nuk i përkiste vetëm së kaluarës. Ai shfaqej si një figurë simbolike e pranishme në të tashmen, si mishërim i qëndresës, i përkushtimit ndaj atdheut dhe i përpjekjes për liri. Pikërisht këtë ide kërkonte të përcillte edhe autori i artikullit kur theksonte se Gjergj Kastrioti – Skënderbeu vazhdonte të jetonte “i gjallë dhe i fortë” në zemrat e shqiptarëve^[7].

Një formulim i tillë duhet kuptuar brenda gjuhës simbolike dhe patriotike të shtypit shqiptar të mërgatës së kohës. Të thuhej se Skënderbeu vazhdonte të jetonte në zemrat e shqiptarëve nënkuptonte se kujtesa e tij kishte kapërcyer kufijtë e kohës historike. Jeta fizike e heroit kishte përfunduar pesë shekuj më parë, por modeli i tij historik, emri dhe simbolika e veprës së tij konsideroheshin ende të pranishme në ndërgjegjen kombëtare. Në këtë mënyrë, kujtesa historike shndërrohej në një formë vazhdimësie ndërmjet brezave, duke lidhur shqiptarët e shekullit XX me një prej periudhave më të rëndësishme të së kaluarës së tyre.

Në përfundimin e artikullit, kjo prani simbolike e Skënderbeut merrte edhe karakter udhërrëfyes. Sipas “Korrespodentit”, heroi vazhdonte t’i udhëhiqte shqiptarët “nëpër rrugët e vështira të luftës e të përpjekjes për shpëtim të kombit”^[8]. Këtu bëhet e qartë se përkujtimi historik ndërthurej drejtpërdrejt me realitetin politik të mërgatës. Figura e Skënderbeut merrej si model për të interpretuar sfidat bashkëkohore, ndërsa qëndresa e tij projektohej mbi përpjekjet që qarqet politike shqiptare të diasporës i konsideronin ende të papërfunduara.

Në këtë aspekt, përvjetori merrte një funksion që shkonte përtej nderimit të një personaliteti historik. Ai shërbente si moment mobilizimi moral dhe kombëtar. Historia sillte shembullin, ndërsa e tashmja duhej, sipas këtij diskursi, të nxirrte prej tij forcën dhe frymëzimin e nevojshëm për të vazhduar përpjekjet. Skënderbeu shndërrohej kështu në një lloj ure ndërmjet së kaluarës dhe së ardhmes: një figurë historike, vepra e së cilës përdorej për të orientuar aspiratat e brezave që jetonin në rrethana krejtësisht të ndryshme nga ato të shekullit XV.

Një vend të rëndësishëm në këtë mesazh përmbyllës zinte edhe ideja e bashkimit të shqiptarëve “në një çerdhe të vetme”^[9]. Edhe ky formulim pasqyronte gjuhën kombëtare dhe politike të një pjese të mërgatës shqiptare të periudhës. Në të, bashkimi nuk paraqitej vetëm si synim politik, por edhe si rikthim në një bashkësi të përfytyruar si e natyrshme dhe e përbashkët. Metafora e “çerdhes” i jepte këtij vizioni një ngarkesë emocionale të fuqishme: kombi përfytyrohej si një familje e shpërndarë, pjesëtarët e së cilës duhej të bashkoheshin përsëri në një hapësirë të vetme.

Në këtë mënyrë, kujtimi i Skënderbeut lidhej edhe me aspiratën për unitet kombëtar. Në diskursin e manifestimit, heroi përfaqësonte një periudhë të historisë që interpretohej si shembull i bashkimit dhe i qëndresës së përbashkët. Për diasporën shqiptare, e cila vetë jetonte e shpërndarë në qytete dhe vende të ndryshme, ky mesazh kishte një rezonancë të veçantë. Përkujtimi i një figure të përbashkët krijonte mundësinë që dallimet politike, krahinore, fetare apo shoqërore të vendoseshin përkohësisht në plan të dytë, ndërsa në qendër të dilte përkatësia e përbashkët kombëtare.

Megjithatë, synimi që artikulli i atribuonte këtij bashkimi nuk përfundonte me vetë aktin e bashkimit. Në formulimin përmbyllës përmendej gjithashtu “përparimi” dhe “lumtunia” e kombit të vjetër shqiptar^[10]. Kështu, vizioni i së ardhmes ndërtohej mbi disa shtylla të ndërlidhura: lirinë, bashkimin, përparimin dhe mirëqenien kombëtare. Këto koncepte përbënin një lloj horizonti ideal drejt të cilit, sipas autorit, duhej të orientoheshin përpjekjet e shqiptarëve.

Përdorimi i shprehjes “kombi i vjetër i Shqiptarëve” kishte gjithashtu një funksion të qartë simbolik. Përmes saj theksohej lashtësia dhe vazhdimësia historike e shqiptarëve, një temë e pranishme shpesh në publicistikën kombëtare dhe veçanërisht në shtypin e diasporës. Duke e vendosur kombin në një vazhdimësi të gjatë historike, autori synonte të përforconte bindjen se, pavarësisht ndarjeve, pushtimeve, ndryshimeve politike dhe shpërndarjes së shqiptarëve nëpër botë, ekzistonte një bërthamë identitare që kishte mbijetuar ndër shekuj.

Pikërisht në këtë vazhdimësi vendosej edhe Skënderbeu. Ai paraqitej si një nga hallkat më të fuqishme që lidhte të kaluarën me të tashmen dhe të ardhmen kombëtare. Në kujtesën e mërgatës, figura e tij nuk kishte mbetur e ngrirë në shekullin XV, por ishte ripërpunuar dhe përshtatur sipas nevojave dhe shqetësimeve të kohës. Përmes tij artikulohej ideali i lirisë; përmes kujtimit të tij kërkohej uniteti; ndërsa përmes shembullit të tij përpiqej të ushqehej besimi se vështirësitë historike mund të kapërceheshin me qëndresë dhe përkushtim.

Përfundimi i artikullit është domethënës pikërisht sepse na lejon të kuptojmë jo vetëm se si u përkujtua Skënderbeu në vitin 1968, por edhe se çfarë funksioni kishte kujtesa e tij për një pjesë të diasporës shqiptare. Shkrimi nuk është thjesht kronikë e një tubimi. Ai është njëkohësisht dëshmi e mënyrës se si mërgata politike shqiptare e lexonte historinë dhe e përdorte atë për të shprehur shqetësimet, aspiratat dhe idealet e veta. Përmes Skënderbeut flitej për të kaluarën, por mesazhi drejtohej kryesisht nga e tashmja dhe e ardhmja.

Kështu, “Korrespodenti” e mbyllte artikullin duke e paraqitur gjithë manifestimin si një akt të madh kujtese dhe ripohimi kombëtar. Skënderbeu, edhe pesë shekuj pas vdekjes, përfytyrohej si i gjallë në ndërgjegjen e shqiptarëve, si një prani morale që vazhdonte t’i frymëzonte në “rrugët e vështira” të historisë^[11]. Përmes kësaj figure, pjesëmarrësve u përcillej mesazhi se kujtesa e së kaluarës duhej të shërbente jo vetëm për të nderuar atë që kishte qenë, por edhe për të ushqyer aspiratën për liri, bashkim, përparim dhe mirëqenie.

Në këtë frymë përfundonte edhe rrëfimi për manifestimin e Nju Jorkut: me bindjen se madhështia e Skënderbeut nuk qëndronte vetëm në veprën e kryer gjatë jetës së tij, por edhe në fuqinë që kujtimi i tij vazhdonte të ushtronte mbi brezat e mëvonshëm. Për mërgatën shqiptare të vitit 1968, ai mbetej një pikë referimi historike dhe morale, përmes së cilës e kaluara kombëtare merrte kuptim në të tashmen dhe projektohej si shpresë drejt së ardhmes.

Vijon

[1] Balli Kombëtar përkujtoi 500 vjetorin e vdekjes së Skënderbeut me 28 prill në hotelin “New York”, në New York, gazeta “Besa”, Stamboll, nr. 171–174, 1968.
[2] Po aty.
[3] Nga festimi në Nju Jork, gazeta “Besa”, Stamboll, maj 1968.
Telegram urimi nga Prof. Vasil Andoni, Balli Kombëtar përkujtoi 500 vjetorin e vdekjes së Skënderbeut me 28 prill në hotelin “New York”, në New York, gazeta “Besa”, Stamboll, nr. 171–174, 1968.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.