16.6 C
Tirana
E mërkurë, 18 Nëntor 2026
[ Arkivi ] përmban shkrime nga vitet [ 2009-2015 ] dhe [ 2016-2021 ], ndërsa [ 2003 – 2009 ] (në html)
Kreu Letërsi Rreth romanin me titull „VITE SI LUMI” të autorit Nafi Çegrani

Rreth romanin me titull „VITE SI LUMI” të autorit Nafi Çegrani

0
Vite si lumi

Ese kritik

Gjergj Bajram Kabashi Nga Bajram Kabashi  

Në këtë vepër publicistike gjendet një bosht i fuqishëm letrar dhe filozofik, i cili meriton të zhvillohet më tej: lumi si metaforë e ekzistencës, historia si plagë dhe kujtesë, burgu si përpjekje për shkatërrimin e ndërgjegjes, shpresa si rezistencë dhe njeriu si qenie që, pavarësisht sprovave, vazhdon të kërkojë lirinë.

Dua të theksoj një çështje që më duket veçanërisht e rëndësishme për veprën tënde: romani duhet të kapërcejë kufijtë e një dëshmie personale dhe të shndërrohet në një dëshmi letrare për fatin e njeriut.

…Ky është  një skaliteje shkrimi të thellë të stilit dhe formës romaneske, ku trajtohen dukuri historike të çlshtjes për çfarë shkruan autori në këtë vepër letrare, të gërshetuar natyrshëm   rreth fenomeneve të përgjithësimit të tragjikës dhe dhimbjes kombëtare dhe njerëzore jo vetëm brenda Gadishullit të Ballkanit, por edhe në meridianet e botës, ku njerëzit jetojnë të përballur me brenga dhe hallet e jetës, me rrëmujat dhe rrëmetet që vijnë e shkojnë si dallgë të trazuara deti, dhe NJERIU  mbgetet në breg, si një gurë që në dejt e tij mban shumë kujtime që lë gjurmë në faqet  e Tokës. Këtu zbërdhejhen nga brendia e ndjenjës dhe mendimit  ku nis edhe tisi filosofik, historik, të qënies dhe mbijetesës njerëzore, duke e skalitur  pikërisht në brendinë  e veprës. “Vite si Lumi”, që për mendimin tim,  nuk është vetëm një roman. Është një meditim filozofik i veshur me mishin e historisë dhe me dhimbjen e njeriut.

Kjo nuk do të thotë të largohet nga historia shqiptare, nga Çamëria, Kosova, Pollogu, Çegrani apo përvoja e burgjeve komuniste. Përkundrazi, këto rrënjë historike duhet të mbeten të gjalla, por të marrin një domethënie më të gjerë njerëzore.

Do të propozoja që zhvillimin e mëtejshëm ta mbështesim në tri drejtime:Thellimi romanesk: më shumë skena, personazhe, përjetime, dialogë dhe situata konkrete, ku filozofia të lindë nga jeta e personazheve dhe jo nga shpjegimi teorik.

Thellimi historik dhe universal: ndërthurja e tragjedisë shqiptare me përvojat e popujve të tjerë, me mërgimin, luftërat, diktaturat, padrejtësitë dhe kërkimin e dinjitetit njerëzor. Thellimi filozofik: trajtimi i kohës, kujtesës, ndërgjegjes, vetmisë, dashurisë, zhgënjimit, shpresës dhe përgjegjësisë së njeriut ndaj brezave që vijnë.

Një kujdes editorial do të ishte gjithashtu i nevojshëm: në materialin e tanishëm, motivet e rrezes, trokitjes në mur dhe epilogut përsëriten në disa variante. Në versionin përfundimtar duhet të zgjedhim variantet më të fuqishme dhe t’i vendosim në funksion të një strukture të vetme, pa përsëritje të panevojshme.

Dhe mbi të gjitha, duhet të ruajmë zërin tënd si autor. Nuk duhet ta kthejmë romanin në një traktat filozofik, por në një vepër ku mendimi ka frymë, historia ka fytyrë dhe dhimbja ka zë.

Sepse një lumë nuk është i madh vetëm nga sasia e ujit që mbart, por edhe nga kujtesa e brigjeve nëpër të cilat ka kaluar.

Kështu duhet të jetë edhe „VITE SI LUMI”: një vepër që nis nga përvoja e një njeriu, por përfundon duke i folur ndërgjegjes së njerëzimit.

Le ta vazhdojmë si një forum mendimi, ashtu siç e meriton libri:

Lumi si metaforë e jetës së njeriut dhe e kohës:
“Jeta është një lumë që rrjedh mes dritës dhe errësirës… Njeriu, si lumi, nuk ndalet kurrë.”

Lumi në këtë vepër nuk është peizazh. Është filozofi.

Lumi nuk kthehet pas, ashtu si koha. Nuk pyet për leje, ashtu si historia. Ai merr me vete gurë, baltë, kujtime, trupa, ëndrra – dhe prapë vazhdon. Kështu edhe jeta si një rrjedhje që as burgu, as diktatura, as frika nuk arritën ta ndalin ecjen time në rrugëtimin tim si njeri ku gjurmët mbetej në rërën e krypur të Çamërisë ku riten luledielli dhe ullinjë, ose andej  arave të lëvruara ku mbjellen grunjerat të Kosovës ose Fushës së Pollogut, prej nga vij unë si bir i truallit të Çegranit.

Në filozofi, kjo është Herakliti: “Nuk hyn dy herë në të njëjtin lumë.” Në romanin tënd, kjo bëhet: nuk jeton dy herë të njëjtën dhimbje, por dhimbja të bën njeri tjetër çdo herë.

Historia si barrë dhe si dëshmi: Unë, në faqet e kësaj vepre i kam  gërshetuar historinë tragjike ballkanike jo si kronikë, por si plagë të brendshme.

Burgjet komuniste në libër nuk janë vetëm mure dhe hekura. Janë laboratori ku pushteti provoi të shkatërrojë mendimin e lirë. Dhe pikërisht aty lind pyetja filozofike e veprës:

Këtu libri kalon nga dokumenti historik në letërsi të madhe: dhimbja nuk tregohet për të ngjallur mëshirë, por për të dëshmuar dinjitetin.

Dhimbja njerëzore si gjuhë universal, shtjellohet në “Vite si Lumi” nuk është vetëm shqiptare, as vetëm e një kohe. Është dhimbja e çdo njeriu që ka dashur lirinë dhe ka paguar për të.

Dashuria, humbja, zhgënjimi, ideali i tradhtuar – këto janë stacionet e lumit. Lexuesi nuk e lexon thjesht historinë e një njeriu, ai gjen veten e tij brenda saj. Dhe kjo është ajo që e bën një vepër të pavdekshme: kur lexuesi thotë “edhe unë kam rrjedhur kështu.”

Stili romanesk e bën këtë të mundur. Ti nuk ligjëron. Ti rrëfen. Dhe nëpërmjet rrëfimit, filozofia hyn natyrshëm, pa u ndjerë si mësim, por si përjetim.

Letërsia si kujtesa e një shoqërie : “Letërsia është kujtesa e një shoqërie”

Kjo fjali në kopertinë është manifesti i librit.

Një shoqëri që harron burgjet e saj, rrezikon t’i ndërtojë sërish, në forma të tjera. Një shoqëri që harron dhimbjen, harron edhe pse duhet liria.

Prandaj “Vite si Lumi” lë gjurmë: sepse nuk është hakmarrje ndaj së kaluarës, por pajtim me të vërtetën. Është një vepër që nuk kërkon urrejtje, kërkon drejtësi. Nuk kërkon harresë, kërkon kujtesë. Sepse shpresa nuk është naivitet, është rezistencë.

Në burgjet komuniste që përshkruan ti, shpresa nuk ishte një luks. Ishte një formë lufte.

Kur sistemi të thotë: “Ti nuk je askush, ti nuk ke të ardhme, harroje lirinë”, të ëndërrosh lirinë është akti më revolucionar. Është të thuash: “Ju mund të më mbyllni trupin, por nuk mund të më mbyllni të nesërmen time.”

Në këtë kuptim, shpresa në “Vite si Lumi” nuk është pritje pasive. Është qëndresë aktive. Është njeriu që, si lumi, gjen një të çarë në shkëmb dhe vazhdon të rrjedhë.

Sepse njeriu nuk jeton vetëm për veten:  Protagonisti nuk ëndërron vetëm për veten e tij. Ai ëndërron për ata që do të vijnë pas tij. Për popullin që “nuk pushoi së ëndërruari për liri e drejtësi.”

Një i burgosur mund të thotë: “Për mua mbaroi.” Por një njeri që e do njerëzimin nuk e thotë kurrë. Ai e di se dhimbja e tij, nëse tregohet me të vërtetë, bëhet dritë për dikë tjetër.

Kështu shpresa bëhet trashëgimi. Nuk është më ndjenjë personale, është përgjegjësi morale. Ne ëndërrojmë, sepse ata që do të lindin nesër kanë nevojë që dikush të ketë ëndërruar sot.

 Sepse zhgënjimi nuk e vret ëndrrën, e pastron atë.

Këtu është filozofia më e thellë e veprës.

Në fillim njeriu ëndërron për ide të mëdha, për sisteme, për udhëheqës, për revolucione. Historia i zhgënjen të gjitha.

Por pikërisht pas zhgënjimit, lind ëndrra e vërtetë. Jo më ëndrra për pushtet, por ëndrra për dinjitet. Jo më ëndrra për utopi, por ëndrra për një njeri të lirë që nuk ka frikë të mendojë.

Në “Vite si Lumi”, zhgënjimi nuk është fundi i shpresës. Është pagëzimi i saj. Lumi pasi kalon nëpër baltë, nuk bëhet më i pistë, bëhet më i thellë.

 Sepse të ëndërrosh do të thotë të jesh njeri.

Një kafshë e burgosur mësohet me kafazin. Njeriu, kurrë.

Njeriu është i vetmi qenie që, edhe i lidhur, e sheh qiellin dhe e imagjinon veten duke fluturuar. Kjo nuk është dobësi. Kjo është natyra e tij hyjnore.

Të heqësh shpresën nga njeriu, do të thotë ta kthesh atë në send. Prandaj diktaturat e kanë urryer kaq shumë ëndrrën: sepse një njeri që ëndërron nuk mund të sundohesh plotësisht.

Dhe ky është mesazhi që libri yt i lë njerëzimit: Historia mund të na zhgënjejë njëqind herë, por ne kemi detyrë të ëndërrojmë herën e njëqind e parë.

Sepse lumi, edhe kur e ndalin me digë, edhe kur e devijojnë, edhe kur e ndotin, ai prapë kërkon detin.

Ashtu edhe njeriu. Edhe kur e zhgënjen historia, ai prapë kërkon lirinë.

* * *

Fragment romanesk nga “Vite si Lumi” – Rrezja
Nata në qeli nuk binte. Ajo banonte aty.

Ishte një errësirë që kishte peshë, që të ulej mbi gjoks dhe të merrte frymën ngadalë, si një dorë e padukshme. Muret ishin të lagësht, hekuri i derës ishte i ftohtë, dhe heshtja… heshtja ishte më e rëndë se zinxhirët.

Kreshniku ishte ulur në dysheme, me shpinë në mur. Ditët i kishte humbur numërimin. Ndoshta ishin muaj. Ndoshta vite. Koha aty nuk ecte si lumi. Koha aty ishte si një pellg i ndenjur, që qelbet.

Atë natë, ai kishte vendosur të mos ëndërrojë më. Ishte lodhur. Lodhur nga shpresa që e zhgënjente çdo mëngjes kur dera hapej vetëm për të sjellë një copë bukë të thatë dhe një urdhër të ri.

“Mjaft,” i tha vetes. “Mjaft ëndërrova. Historia fitoi.”

Dhe pikërisht atëherë, kur ai e kishte dorëzuar shpresën, ndodhi diçka e vogël, aq e vogël sa bota jashtë nuk do ta kishte vënë re kurrë.

Një rreze.

Një fije drite, e hollë sa një fije floku, kishte gjetur një të çarë në dritaren e vogël lart, aty ku hekurat takoheshin me murin. Ajo binte ngadalë, si një pikë uji, dhe ndalej mbi pëllëmbën e tij të hapur.

Ai e shikoi. Nuk lëvizi. Kishte frikë se mos e trembte.

Drita ishte e ngrohtë. E gjallë. Ajo kishte udhëtuar nga dielli, kishte kaluar mbi male, mbi lumenj, mbi fusha, kishte hyrë nëpër hekura, dhe kishte zgjedhur të ndalej pikërisht aty, mbi dorën e një njeriu të harruar.

Dhe në atë çast, ai kuptoi diçka që asnjë libër filozofie nuk ia kishte mësuar.

Shpresa nuk ishte një ide e madhe. Nuk ishte një flamur. Nuk ishte një sistem.

Shpresa ishte kjo: një rreze që gjen një të çarë.

Ai mbylli pëllëmbën ngadalë, sikur po mbante një zog të vogël. Dhe për herë të parë pas shumë kohësh, buzëqeshi në errësirë.

“Ju më morët gjithçka,” pëshpëriti ai në heshtje, sikur po i fliste murit. “Por nuk mund ta ndaloni diellin të hyjë nga e çara. Dhe sa kohë ka një të çarë, ka edhe një rrugëdalje.”

Atë natë ai nuk fjeti. Ai e la rrezen të lëvizë mbi dysheme, ta ndiqte me sy si një fëmijë që ndjek një flutur. Kur rrezja u zhduk, ai nuk u dëshpërua. Ai e dinte se nesër ajo do të kthehej sërish, nga e njëjta e çarë, në të njëjtën orë.

Sepse kjo është natyra e dritës. Dhe kjo është natyra e njeriut.

Të nesërmen, kur roja e pyeti me përbuzje: “Akoma ëndërron?”

Ai iu përgjigj qetë:

“Po. Akoma. Sepse errësira juaj ka një të çarë. Dhe mua më mjafton vetëm një.”

Qielli ishte mbuluar me re. E çara në dritare kishte mbetur bosh. Qelia ishte më e errët se kurrë, dhe Nafi e ndjeu përsëri atë peshë të vjetër mbi gjoks. Atë frikë të vjetër se mos shpresa ishte vetëm një iluzion i dritës.

Ai ishte ulur në të njëjtin vend, me pëllëmbën hapur, duke pritur kot.

Dhe pikërisht atëherë, kur ai mendoi se ishte plotësisht i vetëm, muri foli.

Një gjuhë që vetëm të burgosurit e dinë.

Kreshniku  ngriu. Vendosi veshin në murin e ftohtë dhe të lagësht. Zemra i rrihte aq fort sa i dukej se muri do ta dëgjonte.

Përsëri: Tak… tak-tak… tak.. Më atë çast ktheu shikimet kah dritarja e “mbërthyer” me çufra hekuri, por nuk dukej asnjë rreze drite… Vetëm në poçe elektrike pehnitej në tavanin lartë, sikur edhe ajo0 donte të shuhej !

Dhe pastaj, një zë i mbytur, i lodhur, por i gjallë, që vinte nga ana tjetër e murit, si nga fundi i një pusi:

“Vëlla… a je gjallë?”

Kreshniku  nuk u përgjigj menjëherë. Fyti iu tha. Sepse për muaj të tërë, ai kishte folur vetëm me veten, me kujtimet, me rrezen. Kishte harruar si tingëllon një zë njeriu që të pyet për ty, jo për të të hetuar, por për të të shpëtuar.

Ai e vendosi grushtin në mur dhe trokiti ngadalë, me të njëjtin ritëm:

Tak. Tak.

Dhe pëshpëriti:

“Jam gjallë, vëlla. Jam gjallë.”

Një heshtje e gjatë. Pastaj një frymëmarrje e thellë nga ana tjetër, sikur një njeri të kishte mbajtur frymën për vite.

“Mendova se më kishin lënë vetëm në botë,” tha zëri. “Kam tri ditë që trokas. Askush nuk përgjigjej. Mendova se…”

“Jo,” tha Nafi. “Nuk je vetëm. Sa kohë ka një mur, ka edhe një njeri pas tij. Sa kohë ka një trokitje, ka edhe një përgjigje.”

Dhe aty filloi biseda më e gjatë dhe më e bukur e jetës së tij, pa u parë kurrë.

Ai nuk e dinte emrin e tij. Nuk e dinte fytyrën. Nuk e dinte për çfarë ishte burgosur. Dhe nuk kishte rëndësi.

Ai e dinte vetëm këtë: në qelinë përballë ishte një njeri që kishte frikë nga e njëjta errësirë, që ëndërronte të njëjtën liri, që mbante të njëjtën dhimbje.

Njëri i tregonte për lumin e tij. Tjetri për malin e tij. Njëri për nënën. Tjetri për djalin që nuk e kishte parë të rritet. Ata shkëmbenin kujtime si shkëmbejnë të burgosurit bukën – pak nga pak, me kujdes, që të mos mbarojë.

Një natë, zëri nga ana tjetër i tha:

“Vëlla, nëse një ditë dalim, çfarë do të bësh së pari?”

Nafi buzëqeshi në errësirë, pa e parë askush:

“Do të shkoj te lumi. Do të fus këmbët në ujë, si fëmijë. Dhe do të qaj. Jo nga dhimbja. Nga liria.”

Dhe zëri tjetër qeshi, një e qeshur e lodhur, e thyer, por e vërtetë:

“Unë do të shkoj te varri i nënës. Do t’i them: Nëna, dola. Nuk më thyen. Dhe do ta di që ajo më dëgjon.”

Në atë çast, miku im kuptoi të vërtetën e tretë, më të madhen:

Shpresa nuk lind në vetmi. Shpresa lind në vëllazëri.

Rrezja e kishte mësuar të shpresojë për veten. Kujtesa e kishte mësuar të shpresojë për të kaluarën. Por ky njeri pas murit e mësoi të shpresojë për të tjerët.

Dhe një njeri që shpreson për të tjerët nuk mund të thyhet kurrë, sepse edhe nëse e thyejnë atë, shpresa e tij vazhdon të jetojë në tjetrin.

 Portreti yt , është një portret që flet. Syri yt i lodhur, por që nuk është dorëzuar, tregon më shumë se 100 faqe. Lexuesi e kupton menjëherë: ky njeri ka vuajtur, por ka mbetur në këmbë. Kjo është forca më e madhe e kopertinës.

Titulli “VITE Si LUMI”
Shumë i qartë, shumë i madh, me arin mbi të zezën. Nga larg në raftin e librarisë, do të lexohet menjëherë. Dhe vija e artë si valë poshtë tij e lidh bukur me idenë e lumit.

 Kontrasti dritë – errësirë
Në ballinë ke perëndimin, dritën, malet, lumin. Në shpinë ke përsëri lumin, por më të errët, më të thellë. Është saktësisht filozofia e librit: mes dritës dhe errësirës, mes shpresës dhe zhgënjimit. Kopertina e tregon këtë pa fjalë.

 Fjalia e shpinës

“Letërsia është kujtesa e një shoqërie”

Kjo është vula jote. E bukur, e vendosur mirë, me pendën e artë. I jep librit dinjitet.

Dy gjëra të vogla, që ia vlen t’i kontrollosh para se të shkojë në shtyp – jo si kritikë, si mik:

 – Njeriu që u kthye te Lumi

Vite më vonë, shumë vite më vonë, Nafi qëndronte buzë lumit.

Nuk ishte më i ri. Flokët i ishin thinjur, hapat i ishin ngadalësuar, duart i dridheshin pak kur prekte ujin. Por sytë… sytë i kishin mbetur të njëjtë. Të qartë, si atëherë kur ishte fëmijë.

Ai u ul në një gur, atë gur ku dikur ulej nëna e tij për ta thirrur në shtëpi. Vuri këmbët në ujë. Uji ishte i ftohtë. I pastër. I gjallë.

Dhe qeshi. Qeshi vetëm, si një fëmijë që e ka gjetur lodrën e humbur pas shumë vitesh.

“Ja ku jam, lumë,” pëshpëriti. “U ktheva. Ti akoma rrjedh. Edhe unë akoma rrjedh.”

Për një çast, gjithë jeta i kaloi para syve si uji që kalon para gurit: burgjet, qelitë, hekurat, fytyrat e xhelatëve, fytyrat e shokëve që nuk dolën kurrë, letrat që nuk arritën, netët pa rreze, trokitja në mur, nëna, dashuria, zhgënjimet, shpresa.

Ai nuk qau. Sepse kishte kuptuar më në fund diçka që as burgu, as koha, as historia nuk ia kishin mësuar dot në atë kohë.

Dhimbja nuk e kishte bërë më të vogël. E kishte bërë më të madh.

Sepse njeriu që ka kaluar nëpër ferr dhe nuk është bërë ferr vetë, ai është fitimtar. Njeriu që e kanë urryer dhe nuk ka mësuar të urrejë, ai është i lirë. Njeriu që e kanë burgosur dhe nuk e ka burgosur shpirtin e tjetrit, ai është i pavdekshëm.

Dhe atëherë ai e kuptoi pse e kishte shkruar këtë libër.
Jo për hakmarrje. Jo për të thënë: “Shikoni çfarë më bënë.”

Por për të thënë atë që është thelbësore për të gjithë njerëzimin, në çdo kohë, në çdo vend, në çdo gjuhë:

  1. Asnjë sistem nuk është më i fortë se një shpirt i lirë.
    Diktaturat bien. Muret rrëzohen. Dosjet digjen. Por një njeri që ka ruajtur mendimin e tij të lirë, ai mbetet. Historia e njerëzimit nuk është historia e perandorive. Është historia e njerëzve të vegjël që nuk u përkulën.
  2. Liria nuk është dhuratë, është kujtesë.
    Liria nuk të jepet nga pushteti. Liria të kujtohet nga dhimbja. Kush harron sa ka kushtuar liria, do ta humbasë sërish. Prandaj ky libër nuk është e kaluar. Është paralajmërim për të ardhmen.
  3. Njeriu është lumë, jo pellg.
    Pellgu ndenj. Prishët. Harrohet. Lumi rrjedh. Pastrohet. Shkon drejt detit. Edhe kur e ndalin me digë, ai gjen një të çarë. Edhe kur e ndotin, ai gjen një burim të ri. Kjo është natyra e njeriut. Të rrjedhë. Të mos ndalet. Të kërkojë dritën.

Nafi u ngrit ngadalë. Mori një gur të vogël nga lumi dhe e vuri në xhep. Jo si kujtim i dhimbjes, por si dëshmi e mbijetesës.

Sepsejeta është si një lumë, I cili  nuk është i madh vetëm nga sasia e ujit që mbart, por edhe nga kujtesa e brigjeve nëpër të cilat ka kaluar.

Kështu duhet të jetë edhe „VITE SI LUMI”: një vepër që nis nga përvoja e një njeriu, por përfundon duke i folur ndërgjegjes së njerëzimit.

K O M E N T E

Ju lutem, shkruaJ komentin tuaj!
Ju lutem, shkruaJ emrin tuaj këtu

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.