GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (40)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Radio Vatikani dhe At Daniel Gjeçaj në përkujtimin e At Gjergj Fishtës

Një nga dëshmitë më domethënëse të përpjekjeve për ta mbajtur gjallë kujtimin dhe veprën e At Gjergj Fishtës jashtë Shqipërisë vinte nga Radio Vatikani, i cili, sipas shkrimit të botuar në “Besa”, i kishte kushtuar poetit një vëmendje të veçantë dhe të vazhdueshme. Me një ndjenjë të thellë respekti dhe pieteti ndaj figurës së tij, radioja transmetonte çdo të martë nga një orë letrare kushtuar jetës dhe krijimtarisë së Fishtës, duke analizuar, komentuar dhe deklamuar poezitë e tij gjatë tre muajve të fundit[1].

Ky fakt ishte me rëndësi të veçantë për mërgatën shqiptare, sepse tregonte se figura e poetit vazhdonte të ishte e pranishme në hapësira kulturore jashtë Shqipërisë dhe se vepra e tij nuk kishte mbetur e mbyllur vetëm në kujtesën private të bashkëkohësve. Përmes valëve të radios, poezia e Fishtës fitonte një jetë të re dhe depërtonte te një publik shumë më i gjerë, duke kapërcyer kufijtë gjeografikë dhe politikë.

Në këtë kuptim, Radio Vatikani nuk shërbente vetëm si mjet transmetimi, por edhe si një lloj tribune kulturore ku vepra e Fishtës mund të lexohej, interpretohej dhe rivlerësohej. Çdo orë letrare ishte një akt i vogël, por i rëndësishëm, i kundërvënies ndaj harresës. Poeti rikthehej në zë, në tingull dhe në ritmin e vet të natyrshëm, ndërsa poezia e tij përcillej jo vetëm si tekst i shkruar, por si përvojë e gjallë estetike. Ky lloj përkujtimi kishte edhe një dimension simbolik. Nëse, sipas “Besës”, në Shqipëri emri i Fishtës ishte lënë në heshtje, atëherë jashtë saj vepra e tij po gjente hapësira ku mund të vazhdonte të jetonte. Në këtë mënyrë, kujtesa kulturore shqiptare po ruhej dhe po ushqehej edhe përmes institucioneve të diasporës dhe qendrave ndërkombëtare, ndërsa Radio Vatikani bëhej një nga kanalet më të rëndësishme të këtij procesi[2].

Paralelisht me këtë përkujtim radiofonik, një kontribut të rëndësishëm në ruajtjen dhe interpretimin e veprës së Fishtës kishte dhënë edhe At Daniel Gjeçaj[3], një frat dhe studiues i përkushtuar ndaj kulturës shqiptare. Ai kishte botuar, përpunuar dhe shpjeguar veprën madhore të Fishtës, “Lahuta e Malcisë”, duke i dhënë lexuesit jo vetëm tekstin, por edhe çelësat e nevojshëm për ta kuptuar më thellë gjuhën, figuracionin, kontekstin historik dhe botën kulturore të veprës.

Puna e At Daniel Gjeçajt kishte rëndësi të veçantë sepse “Lahuta e Malcisë” nuk ishte një vepër e thjeshtë për t’u lexuar pa kontekst. Ajo mbartte një gjuhë të pasur gegërishte, një fond të gjerë mitologjik, historik dhe folklorik, si dhe një sistem figurash e simbolesh që kërkonin shpjegim për brezat që nuk kishin më të njëjtën afërsi me botën kulturore ku ishte krijuar. Në këtë kuptim, puna e Gjeçajt ishte më shumë sesa botim tekstual. Ajo ishte punë e ndërmjetësimit kulturor. Ai e merrte Fishtën nga konteksti i tij historik dhe e sillte te lexuesi i ri, duke krijuar një urë ndërmjet brezave dhe duke e bërë veprën më të kuptueshme për një publik që jetonte në rrethana krejt të tjera.

Në të njëjtën kohë, përmes shpjegimeve të tij, Gjeçaj ndihmonte edhe në ruajtjen e gjuhës së Fishtës, një gjuhë e pasur, e fortë dhe e lidhur ngushtë me traditën gojore, me idiomat popullore dhe me kulturën e veriut shqiptar. Në këtë mënyrë, botimi i “Lahutës” kishte edhe një funksion gjuhësor dhe kulturor, sepse ruante forma të shprehjes që rrezikonin të largoheshin nga përdorimi i përditshëm.

Në shkrimin e “Besës”, At Daniel Gjeçaj sillte edhe të dhëna biografike për poetin, duke ndihmuar në ndërtimin e një panorame më të plotë të jetës dhe veprimtarisë së tij. Sipas këtyre të dhënave, Gjergj Fishta kishte lindur në Fishtë të Zadrimës më 23 tetor 1871, në një mjedis që do të ushtronte ndikim të madh në ndjeshmërinë e tij letrare dhe në lidhjen e tij me traditën popullore[4]. Fëmijëria dhe formimi i hershëm i poetit ishin të lidhura me Kuvendin e Troshanit, ku ai kishte kryer shkollimin fillor. Ky institucion fetar dhe arsimor ishte një nga qendrat e rëndësishme të kulturës françeskane në veri të Shqipërisë dhe kishte luajtur një rol të rëndësishëm në edukimin e shumë figurave të jetës kulturore shqiptare.

Më pas, Fishta kishte vazhduar studimet për filozofi dhe teologji në Bosnjë, një etapë që e kishte pajisur me një formim të gjerë intelektual dhe fetar. Ky arsimim jashtë vendit i kishte dhënë mundësinë të njihej me tradita më të gjera filozofike, teologjike dhe letrare, të cilat më vonë do të ndërthureshin me kulturën, gjuhën dhe përvojën shqiptare[5]. Në fund të shekullit XIX, Fishta tashmë po hynte gjithnjë e më shumë në jetën publike dhe kulturore shqiptare. Një nga momentet e rëndësishme të kësaj veprimtarie ishte viti 1899, kur ai bashkëpunoi me Abatin e Mirditës, Prenk Doçin, për themelimin e shoqërisë letrare “Bashkimi”.

Kjo shoqëri kishte një rëndësi të madhe në historinë e kulturës shqiptare, sepse vepronte në një periudhë kur çështja e gjuhës, alfabetit, arsimit dhe botimit në shqip ishte pjesë thelbësore e përpjekjeve kombëtare. Puna e shoqërive letrare të kohës nuk mund të ndahet nga procesi i formimit të vetëdijes kombëtare, sepse gjuha dhe kultura përbënin një nga mjetet kryesore përmes të cilave shqiptarët kërkonin të afirmonin identitetin e tyre.

Pjesëmarrja e Fishtës në themelimin e “Bashkimit” tregon se ai nuk ishte vetëm poet që shkruante në vetmi, por edhe veprimtar aktiv i jetës kulturore dhe arsimore. Ai e shihte gjuhën dhe letërsinë si fusha ku mund të punohej drejtpërdrejt për të ardhmen e kombit. Një tjetër hap me rëndësi ishte viti 1902, kur Fishta mori drejtimin e Shkollës Françeskane në Shkodër. Sipas të dhënave të sjella nga Gjeçaj, ai kishte futur për herë të parë gjuhën shqipe si gjuhë mësimi në atë institucion[6]. Ky veprim kishte një rëndësi që tejkalonte reformën shkollore. Në një kohë kur përdorimi i shqipes në arsim nuk ishte ende i konsoliduar, vendosja e saj si gjuhë mësimi ishte një akt me peshë të madhe kulturore dhe kombëtare. Gjuha shqipe nuk ishte më vetëm gjuhë e familjes dhe e komunikimit të përditshëm, ajo duhej të bëhej edhe gjuhë e dijes, e shkollës dhe e formimit intelektual.

Në këtë aspekt, Fishta shfaqej si një figurë që bashkonte letërsinë me arsimin. Ai nuk mjaftohej vetëm të krijonte vepra në shqip, por punonte që vetë gjuha të kishte një vend të denjë në institucionet arsimore. Pikërisht këtu fillon të shfaqet qartë dimensioni shumëplanësh i personalitetit të tij. Fishta nuk ishte vetëm poet, as vetëm klerik. Ai ishte arsimtar, organizator kulturor, veprimtar i gjuhës dhe intelektual publik, dhe kjo shumësi rolesh e bënte figurën e tij veçanërisht të rëndësishme në historinë kulturore shqiptare.

Sipas Gjeçajt, Fishta u dallua shumë shpejt për veprimtarinë dhe prodhimtarinë e tij letrare. Kjo prodhimtari nuk ishte e rastësishme, por pjesë e një angazhimi të vazhdueshëm dhe të disiplinuar ndaj gjuhës dhe kulturës. Vepra e tij përfshinte poezi epike, lirike, satirike dhe publicistike, duke dëshmuar një gamë shumë të gjerë shprehjeje. Në të gjitha këto fusha, ai e përdorte gjuhën shqipe me një fuqi dhe origjinalitet që e bënë një nga figurat më të dallueshme të letërsisë shqiptare të fillimshekullit XX.

Në këtë mënyrë, të dhënat biografike të sjella nga At Daniel Gjeçaj nuk ishin vetëm një kronologji e jetës së Fishtës. Ato tregonin rrugën përmes së cilës u formua një personalitet kulturor, që nga fëmijëria në Zadrimë, te shkollimi në Troshan e Bosnjë, te bashkëpunimi me Prenk Doçin dhe drejtimi i Shkollës Françeskane. Secila prej këtyre etapave ndihmonte në shpjegimin e një aspekti të mëvonshëm të veprës së tij: lidhjen me traditën popullore, formimin intelektual, angazhimin për gjuhën dhe prodhimtarinë letrare.

Në planin më të gjerë historik, jeta e Fishtës përputhej me një periudhë kur shqiptarët po kalonin nga një shoqëri ende e fragmentuar politikisht drejt një procesi gjithnjë e më të fuqishëm të vetëorganizimit kulturor dhe kombëtar. Prandaj veprimtaria e tij nuk mund të ndahet nga kjo periudhë transformimi. Edhe për këtë arsye, përkujtimi i tij në vitin 1971 kishte një domethënie të veçantë. Njëqind vjet pas lindjes, jeta e Fishtës po rilexohej si pjesë e një historie më të gjerë të emancipimit kulturor shqiptar.

Radio Vatikani dhe At Daniel Gjeçaj përfaqësonin dy forma të ndryshme, por plotësuese, të ruajtjes së kësaj kujtese. Radioja e sillte Fishtën përmes zërit dhe deklamimit; Gjeçaj përmes botimit, komentimit dhe shpjegimit të veprës. Në njërin rast, poezia bëhej tingull i gjallë; në tjetrin, tekst i shpjeguar dhe i ruajtur për brezat. Të dyja këto forma kishin të njëjtin qëllim: të mos lejonin që vepra e poetit të humbiste në harresë.

Në fund, kjo pjesë e shkrimit dëshmon se 100-vjetori i lindjes së Gjergj Fishtës nuk ishte përjetuar vetëm si përvjetor ceremonial. Ai u shndërrua në një mobilizim kulturor të diasporës dhe të qarqeve shqiptare jashtë vendit, për të rikthyer poetin në qendër të vëmendjes. Përmes Radio Vatikanit, poezitë e tij tingëllonin sërish; përmes At Daniel Gjeçajt, “Lahuta e Malcisë” interpretohej, shpjegohej dhe ruhej; ndërsa përmes “Besës”, jeta dhe vepra e poetit i prezantoheshin një publiku më të gjerë shqiptar.

Kështu, figura e Fishtës vazhdonte të jetonte jo vetëm në librat që kishte lënë pas, por edhe në punën e atyre që besonin se trashëgimia e tij duhej të ruhej dhe të transmetohej. Pikërisht kjo vazhdimësi e kujtesës ishte, në sytë e “Besës”, dëshmia më e fortë se arti dhe vepra e një poeti të madh mund t’i mbijetojnë heshtjes, kufijve dhe ndryshimeve politike.

Një nga momentet më të rëndësishme në krijimtarinë e At Gjergj Fishtës lidhej me vitin 1905, kur ai botoi blenin e parë të veprës që më vonë do të merrte përmasat e një epopeje të gjerë kombëtare. Ky botim i hershëm mbante titullin “Te Ura e Rrzhanicës” dhe përfaqësonte fillesën e një projekti letrar që Fishta do ta zhvillonte për dekada me radhë, derisa në vitin 1937 do ta plotësonte në formën e njohur të “Lahutës së Malcisë”.

Vetë ky proces shumëvjeçar i krijimit është domethënës. “Lahuta e Malcisë” nuk lindi si një vepër e përfunduar në një moment të vetëm, por si një krijim që u rrit gradualisht bashkë me përvojën historike dhe letrare të autorit. Fishta e pasuroi atë ndër vite, duke përfshirë tema, figura dhe episode që lidhnin luftën, zakonet, konfliktet, nderin, besën, heroizmin dhe botën shoqërore të shqiptarëve të veriut me një vizion më të gjerë kombëtar.

Në këtë kuptim, “Te Ura e Rrzhanicës” mund të shihet si bërthama e parë e një epopeje më të madhe, ndërsa “Lahuta e Malcisë” si rezultati i një pune të gjatë artistike dhe historike. Nga një episod i veçantë, Fishta arriti të ndërtojë një univers poetik ku historia dhe legjenda, realiteti dhe miti, përvoja popullore dhe imagjinata letrare ndërthuren vazhdimisht. Për këtë arsye, At Daniel Gjeçaj e vlerësonte veprën si një nga krijimet më të rëndësishme të letërsisë shqiptare dhe e paraqiste si një lloj epopeje të kombit shqiptar. Ky cilësim nuk duhet kuptuar thjesht si lavdërim retorik. Ai lidhej me funksionin që vepra kishte marrë në kujtesën kulturore: jo vetëm si krijim letrar, por si tekst që përpiqej të ruante një botë historike dhe morale.

Në “Lahutën e Malcisë”, Fishta nuk shkruante vetëm për beteja apo personazhe historike. Ai ndërtonte një vizion të shqiptarit, të lidhur me tokën, lirinë, traditën dhe nderin. Për këtë arsye, vepra ndikoi thellë në mënyrën se si breza të tërë e imagjinuan historinë kombëtare. Megjithatë, vlera e Fishtës nuk kufizohej vetëm te poezia epike. Pikërisht këtë theksonte edhe At Daniel Gjeçaj kur shkruante se nuk kishte pothuajse degë të letërsisë që Fishta të mos e kishte prekur. Sipas tij, krijimtaria e poetit shtrihej në epikë, satirë, lirikë dhe dramë[7], duke treguar një gamë të jashtëzakonshme të talentit dhe të interesimeve të tij.

Kjo shumësi zhanresh dëshmonte se Fishta nuk ishte poet i një toni të vetëm. Në epikë ai mund të ndërtonte figura heroike dhe skena të mëdha historike; në satirë përdorte ironinë dhe humorin për të goditur dobësitë shoqërore e politike; në lirikë shfaqte ndjeshmëri më personale; ndërsa në dramaturgji provonte forma të tjera të komunikimit me publikun. Pikërisht kjo larmi e bënte krijimtarinë e tij të rëndësishme për një publik të gjerë. Fishta mund të fliste njëkohësisht me gjuhën e epopesë, thumbin e satirës, ndjeshmërinë e lirikës dhe tensionin e dramës. Kështu, letërsia e tij nuk mbetej e kufizuar në një rreth të ngushtë estetik, por hynte drejtpërdrejt në jetën publike dhe kulturore të shqiptarëve.

At Daniel Gjeçaj theksonte se këto vepra kishin ndihmuar shumë në edukimin e ndjenjave kombëtare të shqiptarëve[8]. Ky është një formulim tipik i mënyrës se si letërsia e Rilindjes dhe e fillimshekullit XX perceptohej nga brezat pasues: jo vetëm si art, por edhe si mjet i formimit të vetëdijes kombëtare. Në një periudhë kur shqiptarët përballeshin ende me çështjen e gjuhës, arsimit dhe konsolidimit të identitetit të përbashkët, letërsia kishte një funksion që sot mund të duket shumë më politik. Ajo ndihmonte në krijimin e një repertori të përbashkët simbolesh, figurash dhe emocionesh që mund të njiheshin nga shqiptarët e krahinave të ndryshme.

Në këtë kuptim, Fishta nuk ishte vetëm shkrimtar që pasqyronte një realitet ekzistues; ai ishte edhe pjesë e procesit që e formësonte imagjinatën kombëtare. Përmes vargjeve të tij, lexuesi mësonte se cilat figura duhej të admiroheshin, cilat virtyte duhej të nderoheshin dhe cilat ngjarje duhej të mbaheshin mend. Kjo e shpjegon edhe lidhjen e drejtpërdrejtë ndërmjet krijimtarisë së tij dhe një tjetër momenti themelor të historisë kulturore shqiptare: Kongresit të Manastirit të vitit 1908. Sipas të dhënave të sjella nga Gjeçaj, Fishta kishte mbajtur një rol drejtues në Kongres, ku u diskutua dhe u përcaktua alfabeti që do të përdorej për shkrimin e shqipes[9]. Ky ishte një nga momentet më të rëndësishme në historinë e gjuhës shqiptare, sepse çështja e alfabetit nuk ishte thjesht problem teknik.

Në të vërtetë, shkrimi i përbashkët ishte një nga kushtet kryesore për komunikimin kulturor ndërshqiptar. Shqiptarët përdornin tradita të ndryshme shkrimi dhe alfabete të ndryshme, çka e vështirësonte botimin, arsimin dhe përhapjen e literaturës në një hapësirë të përbashkët. Pikërisht për këtë arsye, Kongresi i Manastirit kishte një peshë shumë më të gjerë sesa një takim gjuhëtarësh. Ai ishte një ngjarje kulturore dhe kombëtare, ku përfaqësues të rrymave dhe krahinave të ndryshme kërkuan një zgjidhje që mund të funksiononte për të gjithë shqiptarët.

Roli i Fishtës në këtë proces është veçanërisht domethënës po të kemi parasysh se ai vetë ishte një nga përdoruesit më të fuqishëm të gjuhës shqipe në letërsi. Për të, alfabeti nuk ishte një sistem abstrakt shenjash; ishte instrumenti përmes të cilit gjuha mund të hynte në shkollë, në libër, në gazetë dhe në jetën publike. Kjo krijon një lidhje shumë të qartë ndërmjet veprimtarisë së tij letrare dhe asaj kombëtare. Ai shkruante në shqip, punonte për mësimin në shqip dhe merrte pjesë në procesin e unifikimit të shkrimit të shqipes.

Në këtë mënyrë, Fishta shfaqet si figurë që ndërthur poetin dhe institucionin, krijuesin individual dhe veprimtarin publik. Vepra e tij letrare nuk zhvillohej jashtë historisë së kohës, por ishte thellësisht e lidhur me të. Kongresi i Manastirit është një shembull i qartë se kultura mund të ketë rol të drejtpërdrejtë në ndërtimin e një komuniteti politik. Një popull që shkruan me një alfabet të përbashkët e ka më të lehtë të krijojë shkolla, libra, gazeta dhe një diskurs të përbashkët publik. Për këtë arsye, alfabeti ishte edhe instrument i bashkimit kulturor. Ai krijonte mundësinë që një tekst i shkruar në Shkodër të lexohej në Korçë, në Manastir, në Kosovë apo në diasporë pa pengesën e sistemeve të ndryshme të shkrimit.

Pikërisht këtu veprimtaria e Fishtës fitonte një kuptim historik që shkonte përtej letërsisë. Ai ishte pjesë e një brezi që kuptoi se kombit nuk i mjafton vetëm territori, i duhet edhe një gjuhë e shkruar e përbashkët dhe institucione që e kultivojnë atë. Në këtë kuptim, “Lahuta e Malcisë” dhe Kongresi i Manastirit nuk janë dy kapituj të ndarë të jetës së tij. Njëri përfaqëson fuqinë artistike të gjuhës, tjetri përpjekjen institucionale për ta bërë atë gjuhë mjet të përbashkët të kulturës kombëtare. Kjo është arsyeja pse At Daniel Gjeçaj e paraqiste Fishtën si një personalitet me ndikim shumë më të gjerë sesa një poet i zakonshëm. Ai ishte krijues i veprës dhe njëkohësisht pjesëmarrës në ndërtimin e kushteve që e bënin të mundur zhvillimin e letërsisë shqipe.

Rëndësia e kësaj figure bëhet edhe më e qartë kur mendojmë për fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX. Kjo ishte periudha kur shqiptarët po kërkonin të konsolidonin arsimin, shtypin, alfabetin dhe institucionet e tyre kulturore në rrethana politike tepër të ndërlikuara. Në këtë proces, çdo libër në shqip, çdo shkollë dhe çdo marrëveshje mbi alfabetin kishte një peshë shumë më të madhe sesa akti kulturor në vetvete. Ato ishin pjesë e infrastrukturës së një identiteti kombëtar që po kërkonte të bëhej gjithnjë e më i vetëdijshëm dhe i organizuar.

Për këtë arsye, “Besa” e vitit 1971 nuk e përkujtonte Fishtën vetëm sepse kishte shkruar një kryevepër. Ajo e përkujtonte sepse në jetën e tij shihte të mishëruara letërsinë, gjuhën, arsimin dhe veprimtarinë kombëtare. Nga “Te Ura e Rrzhanicës” e vitit 1905 te përfundimi i “Lahutës së Malcisë” në vitin 1937, krijimtaria e Fishtës kishte kaluar nëpër më shumë se tri dekada pune. Kjo gjatësi kohore dëshmon edhe një përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj një projekti letrar që autori e kishte shndërruar në vepër të jetës.

Paralelisht, angazhimi në Kongresin e Manastirit tregon se ai nuk e konceptonte shkrimtarin si njeri të izoluar nga shoqëria. Përkundrazi, shkrimtari duhej të merrte pjesë edhe në çështjet themelore të kulturës së kohës së vet. Në këtë kuptim, figura e Fishtës bëhet shembull i një tipi intelektuali karakteristik për kohën e Rilindjes dhe fillimin e shtetit shqiptar: poet, klerik, mësues, organizator dhe veprimtar publik në të njëjtën kohë.

Pikërisht ky bashkim rolesh shpjegon pse kujtimi i tij ishte kaq i fuqishëm për mërgatën shqiptare. Ai nuk përfaqësonte vetëm një stil letrar, por një periudhë kur fjala e shkruar dhe veprimi publik konsideroheshin pjesë të së njëjtës detyrë ndaj kombit. Prandaj, kur At Daniel Gjeçaj theksonte se poezia e Fishtës kishte ndihmuar në “edukimin e ndjenjave kombëtare të shqiptarëve”[10], ai po i atribuonte letërsisë një funksion historik të drejtpërdrejtë. Ajo kishte ndihmuar që shqiptarët të përfytyronin veten si pjesë të një historie dhe kulture të përbashkët.

Në fund, kjo pjesë e shkrimit të “Besës” e paraqet Fishtën si një figurë ku krijimtaria letrare dhe veprimtaria kombëtare bashkohen në mënyrë të pandashme. Nga botimi i parë i “Lahutës” te puna për alfabetin, nga epika te satira dhe nga shkolla te kongresi, ai shfaqet si një personalitet që e përdori gjuhën jo vetëm për të krijuar art, por edhe për të ndërtuar kulturë. Kështu, “Lahuta e Malcisë” nuk mbetet vetëm një vepër e madhe letrare, ndërsa Kongresi i Manastirit nuk mbetet vetëm një ngjarje gjuhësore. Në jetën e Fishtës, të dyja bëhen pjesë të të njëjtit projekt: ta bëjë shqipen gjuhë të artit, të arsimit dhe të vetëdijes kombëtare.

Vijon

[1] At Daniel Gjeçaj, “Poeti kombëtar At Gjergj Fishta”, gazeta “Besa”, nr. 212–216, 23 dhjetor 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Daniel Gjeçaj lindi më 14 tetor 1913 në Theth dhe vdiq më 30 gusht 2002 në Romë. Ishte frat françeskan, studiues, publicist, shkrimtar dhe veprimtar i kulturës shqiptare. U arsimua në Kolegjin Françeskan të Shkodrës, ku pati mësues personalitete të shquara, si Gjergj Fishta, Anton Harapi dhe Vinçenc Prennushi. Studimet teologjike i vijoi në Itali dhe Gjermani, ndërsa më 1939 u shugurua meshtar. Shërbeu si drejtor i Bibliotekës Françeskane dhe zëvendësdrejtor i Kolegjit Françeskan në Shkodër. Më 1948 u largua nga Shqipëria për shkak të regjimit komunist dhe kaloi në Jugosllavi, e pastaj më 1955 u vendos në Itali. Në bashkëpunim me Petro Vuçanin, më 1959 ribotoi kryeveprën e Fishtës, “Lahuta e Malcís”, si dhe bashkëpunoi me Ernest Koliqin në revistën “Shejzat”. Përmes shkrimeve, ligjëratave dhe Radio Vatikanit mbrojti çështjen shqiptare, duke dhënë kontribut të rëndësishëm në ruajtjen e trashëgimisë kulturore e shpirtërore kombëtare.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.